Тан әулетінің Чжунцзун императоры

Кіріспе

Қытайдың 4-ші императоры (684 ж., 705-710 жж.) Тан императоры Чжунцзунг (26 қараша 656 ж. - 3 шілде 710 ж.), жеке аты Ли Сянь, кейде Ли Чже немесе Ву Сянь аталды, Қытайдың Тан әулетінің төртінші және жетінші императоры. Ол 684 жылы қысқа уақытқа және 705 жылдан 710 жылға дейін билік жүргізді. Алғашқы кезеңде нақты билік оның анасы, император Ву Цзэтяньның қолында болды. Анасына қарсылық көрсеткеннен кейін оның бұйрығымен тақтан түсірілді. Екінші билік кезінде биліктің көп бөлігі оның жұбайы, император Вэйге тиесілі болды. Император Чжунцзунг – Тан императоры Гаоцзун мен император Вудың (кейін У Цзэтянь аталды) ұлы. Әкесі билік құрған кезде, император Чжунцзунгтың анасы, император Ву, император Гаоцзун емес, нақты билікті өз қолында ұстады. 684 жылы әкесінен кейін император болды, бірақ нақты билігі болмады. Барлық билік анасы, император жесір Вудың қолында қалды. Алайда, екі айдан соң анасы оны кіші інісі, император Руйцзунның пайдасына тақтан түсірді. Бұрынғы император әмірші дәрежесіне төмендетіліп, провинцияларға жер аударылды және үй қамауына алынды. Алты жылдан кейін император Руйцзун тақты анасына тапсырды, ал император Ву өзін императорлық билікке ие деп жариялады, ал император Руйцзун мұрагерлік әмірші болды. 698 жылы сарай билік үшін қызу күреске ұшырады. Өзінің беделін нығайту үшін император Ву бұрынғы императорды 14 жылдық оқшауланғаннан босатып, 698 жылдың сәуір айында астанаға шақырды. 1698 жылдың қазан айында ағасының орнына мұрагерлік билікке қайта тағайындалды. 705 жылдың 20 ақпанында сарай төңкерісі Ву Цзэтяньды тақтан түсірді, ал үш күннен кейін император Чжунцзунг император ретінде қайта орнатылды. Император Чжунцзунг бес жыл билік құрды, бірақ ол өте әлсіз, бейқам, қорқақ, ұялшақ, әйеліне бағынышты және оңай ықпалданатын билеуші болды. Сондықтан, нақты билік оның императрица жұбайы, императрица Вэй, оның сүйіктісі Ву Санси (Ву Цзэтяньның жүрегінен туған інісі) және оның қызы Ли Гуэр, ханшайым Анле қолында болды. Ол әкесіне ұқсас болды. Әрине, император Гаоцзун да шешімдер қабылдай білді, бірақ ол үкіметтік істерде баяу әрекеттенді. Оның өліміне дейін болған түрлі аурулар билікті әйелі, император Вуға тапсырудың басты себебі болды. Бірақ император Чжунцзунг үй қамауынан туған депрессияға ұшырады, бұл оны билікті әйелі мен қызына тапсыруға итермеледі. 710 жылы император Чжунцзунг қайтыс болды, оны императрица Вэй улаған деген күдік туды. Ол оның ұлы Ли Чонмаоны Шан императоры етіп тағайындады. Императрица Вэй өзінің қызы Ли Гуэрді, ханшайым Анлені император Чжунцзунгтың мұрагері етіп тағайындауға үлкермеді. Ол Ли Чонмаоның, Чжунцзунгтың және бір кәнизақтың ұлы, 16 жастағы жас баланың басқаруы оңай болады деп ойлады және осылайша билігін сақтап қалуға мүмкіндік алады деп санады. Алайда, бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Император Чжунцзунгтың әпкесі, ханшайым Тайпин екі аптадан кейін өзінің жүрегінен туған інісі Ли Лонджимен (кейін император Сюаньцзун), отставкаға кеткен император Руйцзунның ұлымен бірге төңкеріс жасап, императрица Вэй мен жас императорды тақтан түсірді. Ли Лонджидің әкесі, ханшайым Тайпиннің ағасы, император Руйцзун император ретінде қайта орнатылды.

4th Emperor of Tang China (r. 684, 705–710)

Emperor Zhongzong of Tang (26 November 656 – 3 July 710), personal name Li Xian, and at other times Li Zhe or Wu Xian, was the fourth and seventh emperor of the Tang dynasty of China, ruling briefly in 684 and again from 705 to 710. During the first period, he did not have actual power, which was in the hands of his mother, Empress Wu Zetian and he was overthrown on her orders after opposing his mother. During his second reign, most of the power was in the hands of his consort Empress Wei. Emperor Zhongzong was the son of Emperor Gaozong of Tang and Empress Wu (later known as Wu Zetian), and during the reign of his father, Emperor Zhongzong's mother Empress Wu, not Emperor Gaozong, was in actual control of power as empress consort and power behind the emperor. He succeeded his father in 684, But as emperor, he had no true power, and all authorities remained in the firmly hands of his mother, Empress Dowager Wu. His mother, however, deposed him less than two months later in favor of his younger brother Emperor Ruizong. The former emperor, demoted to a princely rank, was sent in exile in the provinces and placed under house arrest. Six years later, Emperor Ruizong in relinquished the throne to his mother and Empress Dowager Wu officially proclaimed herself empress regnant, while Emperor Ruizong was made crown prince. By 698 the court was caught in the middle of a bitter power struggle. In an attempt to secure her prominence, Empress Wu liberated the former emperor from his 14 years of seclusion and recalled him to the capital in April 698. He was reinstated as crown prince in October 698, taking the place of his brother. On 20 February 705, a palace coup deposed Wu Zetian and Emperor Zhongzong was restored as emperor three days later. Emperor Zhongzong reigned for five years but was a totally weak, carefree, cowardly, shy, henpecked weakling and easily influenced ruler. Thus, real power was in the hands of his empress consort, Empress Wei and her lover Wu Sansi (Wu Zetian's nephew) and his daughter Li Guo'er, the Princess Anle. He was relatively similar to his father. Of course, Emperor Gaozong was able to make decisions, although he did it slowly in government affairs, but various debilitating diseases until his death became the main reason for handing over power to his wife Empress Wu, but in fact Emperor Zhongzong due to depression due to house arrest, who suffered in the past, this encouraged him to hand over power to his wife and daughter. In 710, Emperor Zhongzong died, allegedly poisoned by Empress Wei, who then installed his son, Li Chongmao, as Emperor Shang. Empress Wei, who had failed to install her daughter Li Guo'er, the Princess Anle, as heir to Emperor Zhongzong, thought that Li Chongmao, born of Zhongzong and a concubine and who was only 16 years old, would be easy to control and allow her to preserve her power. The scheme failed, however, when Princess Taiping, the sister of Emperor Zhongzong, launched a coup two weeks later with her nephew Li Longji (later Emperor Xuanzong), son of the abdicated Emperor Ruizong, and overthrew Empress Wei and the young emperor. Emperor Ruizong, the father of Li Longji and the older brother of Princess Taiping, was restored as emperor.

Өмірбаян

Ли Сян 656 жылы туған, әкесі Император Гаоцзунның жетінші ұлы және анасының үшінші ұлы, Император Гаоцзунның екінші әйелі Император Ву (кейін У Цзэтянь деп аталатын). 657 жылы ол Чжоу патшасы болып тағайындалды және шығыс Лочжоу префектурасының (洛州, қазіргі Луоян, Хэнань) префекті болды. 661 жылы оның ағасы Ли Сянь, Пэй патшасы, әдебиетке бейім Ван Боны кеңсесіне алғанда, патшалар көбінесе әтешпен күреске түскен. Ван Бо «Чжоу патшасының әтешіне қарсы декларация» (檄周王雞文) атты ойнақы туынды жазды, бірақ Император Гаоцзун оны оқығанда ашуланды, себебі бұл оның ұлдары арасында келіспеушілік тудырады деп ойлады, сондықтан Ванды Пэй сарайынан қуды. Алайда, 674 жылы Император Гаоцзунның бастамасымен ұқсас оқиға болды. Императорлық тойда ол императорлық музыканттарды екі топқа бөліп, Ли Сян мен Ли Сянды екі топты жарысқа жетектеді. Бірақ, Император Гаоцзун Чжоу патшасы болған жылдары, ол өзінің әпкесі Чанлэ ханшайымы мен оның күйеуі генерал Чжао Гуидің қызын әйелі және ханшайымы ретінде үйлендірді. Император Гаоцзун Чанлэ ханшайымына көбінесе жақсылық жасады, бұл Император Вуға ұнамады. 675 жылы осы себепті ол Чжао ханшайымын қылмыс жасады деп айыптап, евнухтар бюросына жалғыздыққа жіберді. Оған шикі көкөніс пен шикі ет беріліп, оны өзі пісіруі керек болды. Бірақ, кейінірек ас үйден түтін мен бу шығуын тоқтатты, ал Император Ву оның тұтқыны ашқанда, ханшайым Чжао аштықтан өлген күйде табылған. Император Ву сондай-ақ Чжао Гуиді Куо префектурасының (括州, шамамен қазіргі Лишуй, Чжэцзян) префекті етіп төмендетті және Чанлэ ханшайымын күйеуімен бірге Куо префектурасына баруға бұйырды, сондай-ақ Чжао Гуи мен Чанлэ ханшайымына сарайға кіруге рұқсат етілмейтінін бұйырды. 676 жылы Тибет империясы Танның батыс префектураларына шабуыл жасағанда, Ли Сян мен оның інісі Ли Лун, Сян патшасы, номиналды түрде Ли Шэнли (劉審禮) және Киби Хели (契苾何力) басқаратын екі армияға басшылық етті, бірақ Ли Сян да, Ли Лун да әскермен бірге шықпады. 677 жылы Ли Сянның титулы Ин патшасына өзгертілді. Оның есімі де Ли Чжэ болып өзгертілді. Ол сондай-ақ, Юн префектурасының (雍州, шамамен қазіргі Сиань, Шэньси) префекті болды. 680 жылы сол кездегі тәж мұрагері Ли Сян Император Вудың ықыласын жоғалтты. Ол өзінің сенімді баяндамашысы Мин Чунъянды (明崇儼) өлтірген деп күдіктенгеннен кейін, оны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп тергеді, содан кейін ол кінәлі деп танылды. Ол қарапайым халыққа дейін төмендетілді және жер аударылды, ал Ли Чжэ оның орнына тәж мұрагері болып жарияланды. Хао Чужун және тағы бір канцлер Лю Жэньгуи оның аға кеңесшілері болды. Император Гаоцзун сондай-ақ кеңесші ретінде қызмет ету үшін әйгілі усақ-түйекші ғалым Тянь Юяньды (田遊巖) шақырды, бірақ Тянь кейінірек тәж мұрагеріне нақты пайдалы кеңес бермегені үшін басқалардан сынға ұшырады.

Li Xiǎn was born in 656, as the seventh son of his father Emperor Gaozong and the third son of his mother, Emperor Gaozong's second wife Empress Wu (later known as Wu Zetian). In 657, he was created the Prince of Zhou and nominally made the prefect of the eastern capital prefecture Luo Prefecture (洛州, roughly modern Luoyang, Henan). In 661, when his older brother Li Xián the Prince of Pei had the literarily talented official Wang Bo on staff, the princes were apparently often engaged in cockfighting. Wang Bo wrote a playful piece entitled the Declaration Against the Prince of Zhou's Cock (檄周王雞文), which, however, when Emperor Gaozong read it, caused Emperor Gaozong to be angry, as he believed this would cause discord between his sons, and therefore expelled Wang from the Pei mansion. However, in 674, a similar incident happened by Emperor Gaozong's own instigation—as, at an imperial feast, he divided the imperial musicians into two teams and had Li Xián and Li Xiǎn lead the two teams in competition—although he stopped when the chancellor Hao Chujun pointed out the potential for rivalry. Meanwhile, during the years that Li Xiǎn was the Prince of Zhou, he had married a daughter of his grandaunt the Princess Changle and her husband, the general Zhao Gui (趙瓌), as his wife and princess. Emperor Gaozong had often shown favors to Princess Changle, and this displeased Empress Wu. In 675, on account of this, she had Princess Zhao accused of crimes and put into solitary confinement at the bureau of eunuchs. She was given raw vegetables and raw meat for her to cook them herself. However, sometime later, the kitchen stopped to have smoke and steam come out of it, and when Empress Wu had her confinement house opened, Princess Zhao was seen dead inside, having starved to death. Empress Wu also demoted Zhao Gui to be the prefect of Kuo Prefecture (括州, roughly modern Lishui, Zhejiang) and ordered Princess Changle to accompany her husband to Kuo Prefecture, and further ordered that neither Zhao Gui nor Princess Changle would be allowed to enter the palace. In 676, when the Tibetan Empire attacked Tang's western prefectures, Li Xiǎn and his younger brother Li Lun, the Prince of Xiang, were nominally put in charge of the two armies that were actually commanded by the generals Liu Shenli (劉審禮) and Qibi Heli (契苾何力), but neither Li Xiǎn nor Li Lun actually set out with the troops. In 677, Li Xiǎn had his title changed to Prince of Ying. His name was also changed to Li Zhe. He was also made the prefect of the capital prefecture Yong Prefecture (雍州, roughly modern Xi'an, Shaanxi). By 680, Li Xián, who was then crown prince, had lost Empress Wu's favor. After she suspected him of having had her trusted sorcerer Ming Chongyan (明崇儼) assassinated, she had him investigated for treason, and subsequently, he was found guilty. He was reduced to commoner rank and exiled, and Li Zhe was created crown prince to replace him. Hao Chujun and another chancellor, Liu Rengui, were made his senior advisors. Emperor Gaozong also recruited the famed hermit scholar Tian Youyan (田遊巖) to serve as an advisor, although Tian would later draw criticism from others for not having any actual good advice for the crown prince.

Тақ мұрагері ретінде бірінші кезеңі

681 жылы император Гаоцзоң алхимиктер жасаған таблеткаларды ішкеннен кейін ауырып қалғаннан кейін, император Ву кемде-кемге император Гаоцзоңмен кездесуге рұқсат бермеді, және барлық маңызды мәселелер Орталық сарайында (императрицалардың резиденциясы) шешілді. Ол Ли Чжеге қысқа мерзімге императорлық билікті жүзеге асыруға мүмкіндік берді, сондай-ақ император Вуға адал канцлерлер оған көмектесті. 682 жылы Ли Чжедің екінші әйелі, ханшайым Вэй, Ли Чонжао есімді ұлды дүниеге әкелді. Император Гаоцзун қуанып, Ли Чонжаоға бұрын-соңда болмаған "Тақ мұрагерінің орынбасары" (皇太孫, Хуан Тайсун) атағын берді. Сол жылы Гуанчжун аймағында (яғни, астана Чанъаньдың төңірегінде) ашаршылық болғандықтан, император Гаоцзун шығыс астанасы Луоянға көшті, ал Ли Чжеге канцлерлер Лю Ренгуй, Пэй Ян және Сюэ Юаньчао көмектесіп, Чанъаньды басқаруды тапсырды. Ли Чже Чанъаньды басқарып тұрған кезде, көбінесе ойын-сауыққа және аң аулауға уақыт өткізген, ал Сюэ оған мұндай іспен айналыспауға жиі кеңес берген. Император Гаоцзун бұл туралы естіген соң, Сюэге сыйлық беріп, Луоянға шақырды. 683 жылы император Гаоцзун Луоян қаласында ауырып қалды және Ли Чжэні Луоянға шақырды, Чанъаньды Ли Чонгрун басқаруға қалдырды, оған Ли Чжэньян көмектесті. Ли Чже Луоянға келгеннен кейін император Гаоцзун оған императорлық билікті тапсырды (бәлкім, император Вуның кеңесімен), жақын арада қайтыс болды. Ли Чже таққа отырды (император Чжунцзоң ретінде), бірақ нақты билік император Вудың қолында болды, ол енді императрица-ана және регент болды.

Анасы Ву Цзяньның тұсында мұрагерлік биліктегі екінші кезеңі

697 жылы хан Сунь Ванроң бастаған ірі хитан шабуылы кезінде Сунь Уцзянь Ли Чжэнің неге жер аударылғанын сұраған мәлімдеме жасады. Содан кейін канцлер Ди Ренцзе У Цзэтьянға Ли Чжэні қайтаруға кеңес берді, бұл туралы канцлерлер Ван Фанцин және Ван Джишан да келісті. Сонымен қатар, У Цзэтьянның жақын серігі Цзи Сюй да оны қолдады және оның сүйіктілері Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонды да осыны қолдауға көндірді. У Цзэтьян ақырында келісіп, 698 жылы Ли Чжэ мен оның отбасын сол кездегі астана Луоянға қайтарды. Көп ұзамай Ли Дан Ли Чжэге мұрагерлік тақтың құқығын беруді ұсынды, ал У Цзэтьян келісіп, 24 қазанда Ли Чжэні мұрагерлік таққа тағайындады, Ли Данды Сиан ханзадасы дәрежесіне төмендетті. Ол сондай-ақ оның есімін Ли Сияньға қайтарып, кейіннен тегін Ву деп өзгертті. Кейіннен, ол оны 26 қазанда Гөктүрік шабуылына қарсы қорғалатын күштердің номиналды қолбасшысы деп атағанда, оның қолбасшы болып тағайындалғаннан кейін ерлер жауынгерлікке ағылып келді. Бұрын бір айдан астам уақыт бойы жұмысқа 1000-нан аз адам келсе, хабарландырудан кейін сандар 50000-нан асты. 699 жылы Ли және Ву тайпалары оның өлімінен кейін бірін-бірімен тату бола алмайды деп қорқып, Ву Цзэтьян Ли Сиянь, Ли Дан, Тайпин ханшайым және оның күйеуі Ву Юцзи (Ву Цзэтьянның жүрегінен туған інісі) бір-біріне ант берді. 701 жылы Ли Чонжао (қазір У Цзэтьянның жеке есімі У Чжао болғандықтан, оның есімін өзгерту үшін Ли Чонжун деп аталды), Ли Чжэнің қызы Ли Сяньхуэй, Юнтай ханшайымы және Ли Сяньхуэйдің күйеуі У Янцзи (武延基), Вэй ханзадасы (Ву Цзэтьянның жүрегінен туған немересі) У Цзэтьянның Чжан Ицзи және Чжан Чанцзонмен қарым-қатынасын жасырын түрде сынаған деп айыпталды. Ашуға мініп, У Цзэтьян олардың үшеуіне өз-өзіне қол жұмсауды бұйырды. 705 жылдың көктемінде У Цзэтьян ауыр сырқатқа шалдықты, Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзон оған күтім жасады және оның тапсырмасымен мемлекеттік істерді басқарды, сонымен қатар олардың Ли Сияньды ығыстыруға тырысып жатқаны туралы әңгімелер тарады. Канцлерлер Чжан Цзяньши және Цуй Сюаньвэй, сондай-ақ басқа да лауазымды тұлғалар Цинь Хуэй, Хуан Янфан және Юань Шудзи оны және Чжан ағайындыларын құлату үшін құлық жасады. Олар генералдар Ли Дуозуо мен Ли Данды (李, Сиан ханзадасынан өзгеше) жоспарға қосылуға көндірді. Ли Сияньнің келісімімен төңкерісшілер 20 ақпанда әрекет етіп, Чжан Ицзи мен Чжан Чанцзонды өлтірді, содан кейін Ву Цзэтьянды қоршады. Ол қорқып: "Мені кім мазалап тұр?" - деп сұрады. Чжан Цзяньши формальды түрде жауап берді:

In 697, during a major Khitan incursion, led by the khan Sun Wanrong, Sun issued a declaration questioning why Wu Zetian was keeping Li Zhe in exile. Thereafter, the chancellor Di Renjie often counseled Wu Zetian to recall Li Zhe, which fellow chancellors Wang Fangqing and Wang Jishan also agreed with. Further, Wu Zetian's close associate Ji Xu also advocated it and further persuaded her lovers Zhang Yizhi and Zhang Changzong to advocate the same. Wu Zetian finally agreed, and in 698 recalled Li Zhe and his family back to Luoyang, then the capital. Shortly thereafter, Li Dan offered to yield the crown prince position to Li Zhe, and Wu Zetian agreed, creating Li Zhe crown prince on 24 October, demoting Li Dan to the rank of Prince of Xiang. She also changed his name back to Li Xiǎn, and subsequently changed his surname to Wu. Subsequently, when she named him the nominal commander of the forces defending against a major Göktürk incursion on 26 October, it was said that as soon as he was named the commander, men swarmed to enlist. Before, less than 1000 men joined after more than a month of recruitment; the numbers swelled to more than 50000 after the announcement. In 699, fearing that after her death the Li and Wu clans would not be able to keep peace with each other, Wu Zetian had Li Xiǎn, Li Dan, Princess Taiping, and her husband Wu Youji (Wu Zetian's nephew) swear an oath to each other. In 701, Li Chongzhao (now named Li Chongrun to observe naming taboo for Wu Zetian (whose personal name was Wu Zhao) and now carrying the title of Prince of Shao), Li Zhe's daughter Li Xianhui the Princess Yongtai, and Li Xianhui's husband Wu Yanji (武延基) the Prince of Wei (Wu Zetian's grandnephew), were accused of secretly disparaging Wu Zetian's relationships with Zhang Yizhi and Zhang Changzong. In anger, Wu Zetian ordered the three of them to commit suicide. In spring 705, Wu Zetian was seriously ill, and Zhang Yizhi and Zhang Changzong were attending to her and, at her direction, handling the major affairs of state, and there were rumors that they were seeking to displace Li Xiǎn. The chancellors Zhang Jianzhi and Cui Xuanwei, along with other officials Jing Hui, Huan Yanfan, and Yuan Shuji plotted to overthrow her and the Zhang brothers. They persuaded the generals Li Duozuo and Li Dan (李湛, note different character than the Prince of Xiang) to join the plot. With agreement from Li Xiǎn as well, the coup leaders acted on 20 February, killing Zhang Yizhi and Zhang Changzong, and then surrounding Wu Zetian. She, in fear, asked, "Who is disturbing me?" Zhang Jianzhi responded, in a formalistic manner:

Ву Цзэтьян кейін Ли Сияньды Мұрагер ханзаданың сарайына қайтаруға тырысты, бірақ төңкерісшілер оған құлақ қоймады. Төңкерісшілер Ву Цзэтьянға "император" атағын сақтауға рұқсат бергенімен, оны екінші резиденциядағы Шанян сарайына (上陽宮) үй қамауына алып, тақты бұрынғы император Ли Сияньге қайтаруға мәжбүр етті, ол таққа қайта оралды (Чжунцзун императоры ретінде).

Екінші билік: император Вэйдің көлеңкесі астында

Император Чжунцзонг тағы да таққа отырды, бұл алғашқы реттегі қуыршақтай болуынан мүлдем өзгеше еді. Бұл жолы ол билікті толыққанды меңгеріп, тез арада тиімді пайдаланды. Қайта орналасқаннан кейін император Чжунцзонг бастапқыда төңкеріс жасаған бес жетекшіні маңызды лауазымдарға тағайындады. Алайда, императрица Вэй қайта орналасқаннан кейін сарайдағы ең ірі, күшті және үстем тұлғаға айналды, оның қызы Ли Гуэрмен бірге, ол енді ханшайым Анлэ атағын алып, сарайдағы биліктің күшті бақылауын жүргізетін және оны нығайтатын фракция құрды. Императордың құдіреті мен рақымына қол жеткізу үшін жалғыз қарсылас император Чжунцзонгтың әпкесі, ханшайым Тайпин болды, ол да императордың үлкен ықыласына ие болды және сарайдағы ең күшті әйелдердің бірі еді. Ву Цзэтянның хатшысы Шангуан Ванъер де өте ықпалды болды, император Чжунцзонг оны нағашы қызы ретінде қабылдады, сонымен қатар Ву Цзэтянның немере інісі, Лян ханзадасы У Сансимен жақын қарым-қатынаста болды. Оның таныстыруымен императрица Вэй мен У Санси де бір-бірімен жақын болып кетті. Консорт Шангуан мен императрица Вэйдің ықпалымен У Санси император Чжунцзонгтың сенімді кеңесшісіне айналды. Сонымен қатар, император Чжунцзонгтың аман қалған ең үлкен ұлы, Цяо ханзадасы Ли Чонгфуды ұнатпаған императрица Вэй, Ли Чонгфуды Ли Чонгрунның өліміне қатысқан деп жала жапты. Император Чжунцзонг Ли Чонгфуды қатаң күзетпен провинциялық басшы қызметіне жіберді. Император Чжунцзонг бастапқыда мұрагерлік таққа Ли Данды тағайындады, бірақ Ли Дан бас тартқаннан кейін, тағы бір ұлын, Ли Чонцзюньді мұрагер етіп жариялады. Ал төңкеріс жасағандар У Сансидің өрлеуіне кедергі келтіруге тырысты, бірақ У Санси мен императрица Вэй император Чжунцзонгты төңкеріс жасағандардың тым күшті және қауіпті екендігі туралы бірнеше рет ескертті. 705 жылдың күзінде император Чжунцзонг келісіп, төңкеріс жасағандарды құрметтеу сылтауымен ханзадалар етіп тағайындады, бірақ оларды канцлерлік лауазымдарынан шеттетуге мәжбүр болды. 705 жылдың қысында Ву Цзэтян қайтыс болды. Оның «император» атағы алынып, императрица атағы қайта орнатылды, император Чжунцзонг оны әкесі, император Гаоцзунмен бірге Цянлингке жерледі. (Онда император Чжунцзонгтың ағасы Ли Сянь, Ли Чонгрун және Ли Сяньхуэй де жерленген.) 706 жылдың көктемінде император Чжунцзонгтың күйеу баласы Ван Тунцзяо (王同皎, ханшайым Динъаньның күйеуі), императрица Вэй мен У Сансиді жек көріп, У Сансиді өлтіру және императрица Вэйді тақтан түсіруді жоспарлап отыр деген айыппен қамалды. Ван мен оның күдікті серіктестері өлім жазасына кесілді, содан кейін У Санси мен оның жақтастары Цзин Хуэй, Хуан Янфан, Чжан Цзяньчжи, Юань Шуцзи және Цуй Сюаньвэйді Ванның құйрық сөздеріне қатысқан деп айыптады. Бес ханзада жер аударылып, кейіннен жер аударылу кезінде қайтыс болды немесе өлтірілді. 707 жылы Ли Чонцзюнь Ли Гуэр мен оның күйеуі У Чунсюнь (武崇訓, У Сансидің ұлы) оны үнемі қорлап, Ли Гуэрді мұрагер ханшайым етіп тағайындауға тырысқанына ашуланып, Ли Дуозуо және генералдар Ли Сычжун (李思沖), Ли Чэнкуан (李承況), Дугу Ичжи (獨孤禕之) және Шажа Чжунъи (沙吒忠義) бастап көтеріліс жасады, сонымен қатар император Чжунцзонгтың туысы Ли Цяньли (李千里) Чэн ханзадасы және оның ұлы Ли Си (李禧) Тяньшуй ханзадасы да оларға қосылды. Олар У Сансидің сарайына шабуыл жасап, У Санси мен У Чунсюньді өлтірді, содан кейін сарайға беттеп, Консорт Шангуанды, императрица Вэйді және Ли Гуэрді ұстауға тырысты. Көтерілісшілер сарайға шабуыл жасаудан тартынды, ал императорлық сақшылар қарсы шабуыл жасады. Евнух Ян Сисю (楊思勗) Ли Дуозуоның күйеу баласы Е Хулиді (野呼利) өлтіргеннен кейін және император Чжунцзонг көтерілісшілерге тікелей үндеу жасағаннан кейін, көтерілісшілер Ли Чонцзюньге қарсы шығып, оларды басқарған генералдарды өлтірді. Ли Чонцзюнь қашып кетіп, жер аударылу кезінде қайтыс болды. Соңынан аға канцлер Вэй Юаньчжун, оның ұлы Вэй Шэн (魏升) көтеріліске мәжбүр болғандықтан, императрица Вэй мен Ли Гуэрге адал Цзун Чуке мен Цзи Чунаның ықпалымен жер аударылып, жер аударылу кезінде өлтірілді. Алайда, императрица Вэйдің тарапынан Ли Дан мен ханшайым Тайпинды кінәлауға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Осы арада сарайда Ли Гуэр, ханшайым Чаннин (император Чжунцзонг пен императрица Вэйдің үлкен қызы), императрица Вэйдің әпкесі Чэн ханымы, Консорт Шангуан, Консорт Шангуанның анасы Пэйдің Чжэн ханымы, аға ханымдар Чай мен Хелу, сиқыршы Диу Иньер (第五英兒) және Лонгсидің Чжао ханымы сияқты көптеген ықпалды әйелдер билікте болды. Бұл әйелдер ашық түрде пара алып, император Чжунцзонгтың келісімінсіз заң шығару (中書省, Чжуншу Шэн) және тексеру (門下省, Мэнся Шэн) бюроларынан тысқары көптеген адамдарды лауазымға тағайындауға қабілетті болды. Азаматтық қызмет жүйесінің жемқорлыққа толып, құлауға жақын болғаны айтылды. 708 жылдың қысында Түргеш (突騎施) басшысы Суогэ (娑葛), әкесі Ужиленің (烏質勒) орнына келгеннен кейін, Ужиленің бағыныштысы Күл Чор (Quechuo 闕啜) Ашина Чжунцзе (阿史那忠節) оған қарсы шықты. Суогэге жеңіле алмаған Чжунцзе Цзун мен Цзиге император Чжунцзонгты Түргештерге қарсы Тибет империясымен бірлесіп шабуыл жасауға көндіру үшін пара берді, генерал Го Юаньчжэннің қарсылығына қарамастан. Суогэ бұл туралы естігеннен кейін, алдын ала шабуыл жасап, бірнеше маңызды Тан гарнизондарын шапты, Чжунцзені тұтқынға алды және Чжунцзеге көмектесуге жіберілген Тан генералы Фэн Цзябинді (馮嘉賓) өлтірді. Кейіннен император Чжунцзонг Суогэнің Түргеш тайпаларына билігін мойындағаннан кейін, жауласу тоқтатылды және Суогэ қайтадан Тан вассалына айналды. 710 жылдың көктемінде император Чжунцзонг Тибет империясына әйеліне берілгені үшін, күйеуі Ли Шулидің (李休利) қызы, ханшайым Цзиньчэнды (永王李賢нің ұлы) жіберді, екі мемлекет арасындағы бейбітшілікті нығайтты.

Emperor Zhongzong once again ascended to the throne, which is different from the first time he was a puppet. This time he truly mastered the power and quickly used it handily. Once restored, Emperor Zhongzong initially put the five coup leaders in prominent positions. However, Empress Wei, once restored, became the most major, powerful and dominant figure at court, along with her daughter Li Guo'er, who now carried the title of Princess Anle and formed a faction that wielded strong control over the court and consolidated her power. The only mother daughter rival for dominate the emperor's grace and power was the Emperor Zhongzong's sister, Princess Taiping, who also had great favor with Emperor Zhongzong and was one of the most powerful women in the court. Also powerful was Wu Zetian's secretary Shangguan Wan'er, whom Emperor Zhongzong took as a concubine, who was also having an affair with Wu Zetian's nephew Wu Sansi the Prince of Liang. Under her introduction, Empress Wei and Wu Sansi also soon started having an affair. With Consort Shangguan's and Empress Wei's influence, Wu Sansi became a powerful and trusted advisor to Emperor Zhongzong. Meanwhile, Empress Wei, disliking Emperor Zhongzong's oldest surviving son Li Chongfu the Prince of Qiao (born of a concubine), falsely accused Li Chongfu of being complicit in Li Chongrun's death. Emperor Zhongzong demoted Li Chongfu out of the capital to serve as a prefectural prefect, under heavy guard. Emperor Zhongzong initially offered the crown prince position to Li Dan, but after Li Dan declined, created another son by a concubine, Li Chongjun, crown prince. The coup leaders, meanwhile, were trying to curb Wu Sansi's rise, but in turn, Wu Sansi and Empress Wei repeatedly warned Emperor Zhongzong that the coup leaders were overly powerful and dangerous. In fall 705, Emperor Zhongzong agreed, and created the coup leaders princes under guise of honoring them, but removed them from their chancellor positions. In winter 705, Wu Zetian died. Her "emperor" title was subsequently removed and empress title restored, and Emperor Zhongzong buried her at Qianling, with his father Emperor Gaozong. (Also buried there were Emperor Zhongzong's brother Li Xián, Li Chongrun, and Li Xianhui.) In spring 706, after Emperor Zhongzong's son in law Wang Tongjiao (王同皎, husband of Princess Ding'an), who despised Empress Wei and Wu Sansi, was accused of plotting to kill Wu Sansi and depose Empress Wei, Wang and his alleged coconspirators were executed, and subsequently, Wu Sansi and his associates accused Jing Hui, Huan Yanfan, Zhang Jianzhi, Yuan Shuji, and Cui Xuanwei of being complicit in Wang's plot. The five princes were exiled and subsequently died or were killed in exile. In 707, Li Chongjun, angry that Li Guo'er and her husband Wu Chongxun (武崇訓, Wu Sansi's son) had repeatedly humiliated him and tried to get Li Guo'er created crown princess to displace him, rose in rebellion with Li Duozuo and the generals Li Sichong (李思沖), Li Chengkuang (李承況), Dugu Yizhi (獨孤禕之), and Shazha Zhongyi (沙吒忠義), along with Emperor Zhongzong's cousin Li Qianli (李千里) the Prince of Cheng and Li Qianli's son LI Xi (李禧) the Prince of Tianshui. They attacked Wu Sansi's mansion and killed Wu Sansi and Wu Chongxun, and then marched on to the palace, trying to seize Consort Shangguan, Empress Wei, and Li Guo'er. The rebels hesitated at attacking the palace, and the imperial guards fought back. After the eunuch Yang Sixu (楊思勗) killed Li Duozuo's son in law Ye Huli (野呼利), and Emperor Zhongzong made a personal appeal to the coup forces, the coup forces turned against Li Chongjun, killing the generals commanding them. Li Chongjun fled but was killed in exile. Subsequently, the senior chancellor Wei Yuanzhong, whose son Wei Sheng (魏升) had been forced to join the rebellion, was exiled and killed in exile at the instigation of two chancellors aligned with Empress Wei and Li Guo'er, Zong Chuke and Ji Chuna. However, attempts by Empress Wei's party to implicate Li Dan and Princess Taiping were unsuccessful. Meanwhile, the court was dominated by a number of powerful women, including Li Guo'er, Princess Changning (Emperor Zhongzong's and Empress Wei's older daughter), Empress Wei's sister Lady of Cheng, Consort Shangguan, Consort Shangguan's mother Lady Zheng of Pei, senior ladies in waiting Chai and Helou, the sorceress Diwu Ying'er (第五英兒), and Lady Zhao of Longxi. These women were openly accepting bribes, and were able to recommend a number of people to be officials, directly commissioned by Emperor Zhongzong without approval from the legislative (中書省, Zhongshu Sheng) and examination (門下省, Menxia Sheng) bureaus. The civil service system was said to be overrun with corruption and running into near collapse. In winter 708, after the Turgesh (突騎施) chieftain Suoge (娑葛), who had just succeeded his father Wuzhile (烏質勒), was challenged by Wuzhile's subordinate Kül Čor (Quechuo 闕啜) Ashina Zhongjie (阿史那忠節), Zhongjie, who was unable to prevail over Suoge, bribed Zong and Ji to persuade Emperor Zhongzong to prepare a joint attack against the Turgesh with the Tibetan Empire, despite counsel by the general Guo Yuanzhen against it. When Suoge heard this, he launched an attack preemptively, attacking several key Tang garrisons, capturing Zhongjie, and killing the Tang general Feng Jiabin (馮嘉賓), who had been sent to assist Zhongjie. Subsequently, after Emperor Zhongzong recognized Suoge's authority over the Turgesh tribes, hostility ceased, and Suoge again became a Tang vassal. In spring 710, Emperor Zhongzong sent Princess Jincheng, the daughter of his nephew Li Shouli the Prince of Yong (Li Xián's son), to the Tibetan Empire to be married to its emperor, Me Agtsom, cementing peace between the two states.

Өлім

Осы арада Ланг Цзи (郎岌) және Ян Цинроң (燕欽融) сияқты адамдар император Вэйдің зина жасағаны және оның жақтастары, соның ішінде Ли Гуэр, оның жаңа күйеуі Ву Янсиу (武延秀, Ву Цзэтианның шөбересі), және Зонг Чуке Тан әулетін құлатуды жоспарлап отырғаны туралы айыптаулар жасады. Император Чжунцзонг Лангты өлімге жіберді, бірақ Зонг император Чжунцзонг шешім қабыламастан Янды өлтіргеніне ашуланды. Бұл император Вэй мен оның жақтастарының алаңдауына себеп болды. Император Вэй осы уақытта Ма Цинке (馬秦客) және Ян Цзюнь (楊均) шенеуніктермен қарым-қатынаста болды. Ол Ву Цзэтиан сияқты Императрица-Регент болуды қалаған, ал Ли Гуэр – император Чжунцзонгтің бірнеше рет бас тартып келген тәждік ханшайым болуды қалаған. Дәстүрлі тарихшылардың сөзінше, олар император Чжунцзонгты өлтіруге келісті. Олар оны тортқа у қосып өлтірді, және император Чжунцзонг торт жегеннен кейін 710 жылдың 3 шілдесінде қайтыс болды. Алғашқыда император Чжунцзонгтың бір әйелінен туған ұлы, Вэнь ханзадасы Ли Чонмао император деп жарияланды, император Вэй император шешесі және регент ретінде билікті сақтап қалды. Бір айдан кейін, Ли Данның ұлы Ли Лунцзи, Линцзи ханзадасы, бүлік көтеріп, император Вэй мен Ли Гуэрді өлтірді. Содан кейін Ли Дан тағы да таққа отырып, Шан императорын ығыстырды. Ұзақ өтпей император Чжунцзонг императорлық қабірге жерленді. Император Вэй онымен бірге жерлеуге лайық емес деп есептелгендіктен, император Руйцзонг император Чжунцзонгтың бірінші әйелі, Чжао ханшайымын, император Чжунцзонгтың қайтыс болғаннан кейін императрица дәрежесіне көтергенін, онымен бірге жерлеуге дайындалды, бірақ Чжао ханшайымының денесі табылмай қалды. Сондықтан оның рухын шақырып, император Чжунцзонгты өлімде сүйемелдеу үшін арнайы рәсім өткізілді.

Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте

Реймонд Чо "Батырдың ұлылығы" (2009) фильмінде сомдады.