Кіріспе

Советтік ауыр бомбалаушы ұшағы

Petlyakov Pe 8 (Петляков Пе 8) – Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жобаланған советтік ауыр бомбалаушысы және соғыс кезінде КСРО құрастырған төрт қозғалтқышты жалғыз бомбалаушы. Ол шектеулі санда өндіріліп, 1941 жылдың тамызында Берлин қаласын бомбалауға қолданылды. Сондай-ақ, «рух көтеру рейдтері» деп аталатын, Остің әлсіз жақтарын көрсету арқылы совет халқының рухын жақсарту мақсатында да пайдаланылды. Бірақ, оның басты міндеті – түнде неміс әуежайларын, теміржол станцияларын және тыл аймағындағы басқа да нысандарға шабуыл жасау болды. Алайда, 1942 жылы ол Сыртқы істер халық комиссары (сыртқы істер министрі) Вячеслав Молотовты Мәскеуден АҚШ-қа жеткізу үшін де қолданылды. Алғашында TB 7 деп аталған ұшақ, 1942 жылы ұшақ апатында қаза тапқан бас конструкторы Владимир Петляковтың құрметіне Pe 8 деп қайта аталды. Ұшақтың өндірісін жабдықтап берудегі қиындықтар және Pe 8 ұшақтарының қозғалтқыштарындағы мәселелер өндіріске кедергі келтірді. Советтік рухты көтерушілер ретінде, олар Люфтваффе ұшқыштары үшін де маңызды нысана болды. 1942 мен 1944 жылдар арасында осы ұшақтардың механикалық бұзылулар, достық от немесе жауынгерлік қимылдар салдарынан жоғалту көрсеткіші екі есеге артты. Соғыс аяқталған кезде, аман қалған ұшақтардың көп бөлігі жауынгерлік бөлімдерден алынып қойылды. Соғыстан кейін, кейбіреулері маңызды лауазымды тұлғаларды тасымалдауға бейімделді, ал қалғандары түрлі советтік сынақ бағдарламаларында пайдаланылды. Кейбіреулері 1950 жылдардың соңына дейін Советтік Арктика операцияларын қолдады.

Жобалау және әзірлеу

Pe-8 ұшағының дамуы 1934 жылдың шілдесінде басталды, сол кезде Кеңес Әуе Күштері (ВВС) ескірген және ауыр TB-3 бомбалаушысын алмастыру үшін ұшаққа қажеттіліктерді белгіледі. Бұл талаптар бомбалаушының, TB-3-тің қашықтығы, жылдамдығы және биіктігінен екі есе жоғары жылдамдықпен бомбалар тасымалдауға қабілетті болуын талап етті. Бұл жұмыс Туполев атындағы Жобалау бюросына (ОКБ) тапсырылды, онда Андрей Туполев Владимир Петляков басқаратын командаға тапсырма берді, ал жоба ANT-42 ішкі бюролық белгісін алды. Нәтижесінде пайда болған төрт қозғалтқышты, ортаңғы қанатты консольді моноплан бастапқыда ВВС-мен TB-7 (Тяжёлый Бомбардировщик – Ауыр Бомбалаушы) деп аталды және TB-3-тің блок тәрізді дизайнына қарағанда Туполев SB-нің ағымдағы дизайнына көбірек ұқсады. Бомбалаушы негізінен дуралуминнен жасалған, қанаттарында екі болатты тіреуіш болған, ал элерондары матамен қапталған. Жұмсақ корпусының пішіні алмұрт тәрізді болғандықтан, ұшқыштар сол жаққа қарай жылжып, қатар отыруға тиіс болды. Прототипте бесінші қозғалтқыш – Климов М-100 – корпустың ішінде, қанаттың үстінде және ұшқыштардың артында орналастырылды. Ол Микулин AM 34FRN қозғалтқыштарына қысымды ауа беретін суперкомпрессорды басқаруға арналған, бұл қондырғы ATsN-2 (Агрегат центрального наддува – Орталық Суперкомпрессор Блогы) деп аталды, бұл идеяны 1918 жылы Германия империясындағы Zeppelin Staaken фирмасы ұсынды және үшінші рейхтің Люфтваффесінің Do 217P және Hs 130E эксперименталды бомбалаушы жобалары үшін одан әрі жетілдірілді. Кейінгі Pe-8 үлгілерінде ішкі қозғалтқыш болмады, ал ұшу инженері мен радио операторы үшін пилоттардың артында және астында орындықтар болды. Бомбалаушы мұрын бөлігінде отырды және 120° бұрышты қоршап тұрған ShVAK пулеметімен қаруланған мұнараны басқарды. Мұрынның астында "сақал" деген лақап атпен белгілі болған, айқын жамбас тұрды. Арқалық оқшы ATsN-нің артқы бөлігінде, ShKAS автоматтарымен және жапырақшадағы люкте орналасқан тағы бір ShKAS-пен жылжымалы капот астында отырды. Артқы оқшы ShVAK-пен жабдықталған қуатты мұнараға ие болды, сондай-ақ ең ерекшесі, әрбір ішкі қозғалтқыш гондоласының артқы жағына орнатылған қолмен басқарылатын ShVAK пулеметтері болды. Экипаж мүшелері осы орындарға қанат арқылы немесе қанаттың жоғарғы бетіндегі люк арқылы кіре алатын. Ірі ішкі бомбалық бөлімшелері бомбалардың тобын ұстады, ал сыртқы бөлімшелер әрбір қанаттың астында FAB-500 (Fugasnaya Aviabomba – Жарылғыш Авиациялық Бомбасы) бомбасын ұстады. Қарусыз прототиптің алғашқы ұшуы М.М. Громовтың басқаруымен және ATsN қондырғысысыз 1936 жылдың 27 желтоқсанында Ходынка әуежайында өтті. Алғашқы сынақтар сәтті аяқталғаннан кейін 1937 жылдың тамызында мемлекеттік қабылдау сынақтары үшін ATsN жүйесі орнатылды, ал сынақтар кезінде AM 34RNB қозғалтқыштары орнатылды. Громов рульдің тиімсіз болғанын және сыртқы қозғалтқыштардың қызып кеткенін хабарлады. Келесі жел құбыры сынақтары радиаторлар мен гондолалардың аэродинамикалық проблемасын анықтады. Бұл мәселені шешу үшін сыртқы қозғалтқыштардың радиаторлары ішкі гондолалардың астындағы терең арналарға орналастырылды. Pe-8 енді тек екі айқын радиатор кіреберісіне ие болды, олардың біреуі әрбір ішкі қозғалтқыштың астында, екеуі де ішкі және сыртқы қозғалтқыштармен бөліседі, бұл ұшақтың ерекшеліктерінің бірі болды. Руль де кеңейтіліп, тегіс қаптамамен қайта жасалды. 1936 жылдың сәуір айында екінші прототиптің құрылысы басталды, ол алғашқы ұшақтан алынған сабақтарды және ВВС-тің пікірлерін ескерді. Жобашылар корпустың енін ; "сақал" да кеңейтілді, ал құйрық бөлігі қарсылықты азайту және рульдің жұмысын жақсарту үшін өзгертілді. Жаңа басқару жүйесінде автопилот болды, ал инженерлер электр жүйесінің бөліктерін қайта жобалады. Қозғалтқыштар қуаттырақ AM 34FRNV-ге ауыстырылды және ұшақтың шассисы қайта жасалды. Екі қосымша жанармай багі ұшақтың қашықтығын арттырды. Қорғаныс және шабуыл қару-жарағы қайта қарастырылды, бомбалаушының қару-жарағы мұрынның екі ShKAS пулеметіне, гондола барбеттеріне және құйрық мұнараларына және ShVAK-пен арқалық мұнараға кеңейтілді; бұл дизайн ішкі пулеметті жойды. Бомбалық бөлімше бір FAB-5000 бомбасын тасымалдауға мүмкіндік беретіндей етіп өзгертілді, сондай-ақ қанаттардың астында VAP-500 немесе VAP-1000 улы газ таратушыларын тасымалдауға арналған ережелер қосылды. Бұл прототип сериялық ұшақтың негізі болғанымен, қару-жараққа қосымша өзгерістер енгізілді. Жаңа қару-жарақтар құрамында MV-6 арқалық мұнарасында қайтадан іске қосылатын ShVAK, KEB құйрық мұнарасында тағы бір ShVAK және әрбір ішкі қозғалтқыш гондоласындағы әрбір ShU барбеттегі Березин UBT автоматтары, қанаттың төменгі жағында сол және оң жақтан атылатын ату бұрышын қамтамасыз етті. Тағы бір жанармай багі қашықтықты одан әрі арттырды, ал "сақал" толығымен алынып тасталды, оның орнына ағымдағы мұрын бөлігі орнатылды. 1940 жылы алты ұшақ қозғалтқышсыз Микулин AM-35A қозғалтқыштарымен жабдықталды, ал ВВС шенеуніктері Charomskiy ACh-30 және Charomskiy M-40 дизельдік қозғалтқыштарын бағалады. 1941 жылы кем дегенде тоғыз Pe-8 дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталды, бірақ ACh-30 және M-40 екеуі де ұшақтың қашықтығын едәуір арттырғанына қарамастан, толығымен қанағаттандырмады. 1941 жылдың соңына дейін барлық сақталған Pe-8 ұшақтары AM-35A қозғалтқыштарымен қайта жабдықталды. Өндіріс Factory No. 124-те баяу жалғасты, өйткені зауыттың көп бөлігі сәтті жеңіл бомбалаушы Petlyakov Pe-2-ге жұмсалды. Осы уақытта, көптеген ұшақтар, 1942 жылдың 12 қаңтарында Pe-2 апатында Петляков қайтыс болғаннан кейін Pe-8 деп аталды, өндірістен шығарылған AM-35A қозғалтқыштарымен салынды. Қозғалтқыштардың жетіспеушілігін жеңілдету үшін 1380 кВт (1850 а.к.) қуаты бар Shvetsov ASh-82 радиальді қозғалтқышы ұсынылды және бұл модификация 1942 жылдың соңында өндіріске енгізілді. ASh-82-нің шығарылымдары қозғалтқыш гондолаларындағы пулемет мұнараларымен үйлесімді болмады және пулеметтер алынып тасталды, бұл ұшақтың қорғаныс қабілетін азайтты. 1943 жылдың соңында мұрын мұнарасы алынып тасталды, оның орнына ағымдағы мұрынға орнатылған қолмен басқарылатын ShKAS пулеметі орнатылды. Бұл нұсқа ұшақтың дизельдік нұсқаларымен салыстырылатын қашықтыққа ие болды, бірақ сенімділігі едәуір жақсарды. Pe-8 өндірісінің жалпы саны 93 болды. Соңғы Pe-8 ұшақтары 1944 жылы Pe-8ON (Osobovo Naznacheniya – Арнайы Мақсаты) ретінде Charomskiy ACh-30B қозғалтқыштарымен және тік стабилизатордың негізінде филетпен аяқталды. Бұл арнайы VIP тасымалдаушылары болды, онда он екі орын және жүк көлемі бар еді. Қару-жарақ алынып тасталғандығы және егер алынса, толығымен немесе жартылай алынғандығы туралы көзқарастар әртүрлі.

Соғыс уақытында пайдалану

1941 жылы 22 маусымда Барбаросса операциясы басталғанда, Бориспольде орналасқан 14-ші ауыр бомбардировщик полкінің 2-ші эскадрильясы ғана Пе-8-мен жабдықталған, бірақ ұрысқа дайын емес еді. Оның тоғыз Пе-8-інің екеуі соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай неміс әуе шабуылдарынан жойылды, ал Пе-8-дер неміс бомбалаушыларының қол жетпейтін жерінен Қазанға көшірілді. Сталин эскадрильяны полкке қайта құруды және оның неміс аумағының тереңдігіндегі нысаналарды соққыға түсіруін бұйырды. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл тактика жаудың осалдығын көрсету арқылы совет әскерлерінің рухын көтеріп, оларға күш береді. 29 маусымда эскадрилья 412-ші ТБАП болып қайта аталды және ұзақ қашықтыққа ұшуға дайындық бастады. 10 тамыз күні кешке 432-ші ТБАП-тың сегіз M 40 қозғалтқышты Пе-8 ұшағы, 420-шы Ұзақ қашықтыққа ұшатын бомбардировщик авиациялық полкінің (DBAP) Ермолаев Ер-2 ұшақтарымен бірге Ленинград маңындағы Пушкино әуежайынан Берлинге бомба тастауға тырысты. Бір ауыр жүктелген Пе-8 ұшып көтерілгеннен кейін бірден апатқа ұшырады, өйткені ол бір қозғалтқышын жоғалтты. Тек төрт ұшақ Берлинге немесе оның шетіне жетті, және олардың екеуі ғана өз базаларына оралды. Қалғандары басқа жерге немесе Финляндия мен Эстонияға апатпен қонды. 81-ші қашықтықтан бомбалаушы дивизиясының командирі Михайл Водопяновтың ұшағы, оған екі полк те бағынышты болды, Балтық теңізінде Кеңес теңіз авиациясының Поликарпов I-16 ұшақтарымен жаңылысып шабуылға ұшырады және бір қозғалтқышын жоғалтты; кейін, ол Берлинге жетуден бұрын, неміс зениттік артиллериясы отын багін тесіп кетті. Ол ұшағын Оңтүстік Эстонияға апатқа ұшырды. Операция кезінде тағы бес Пе-8 ұшағы жоғалды, негізінен М-40 қозғалтқыштарының сенімсіздігіне байланысты. Тек тамыз айында 7 Пе-8 ұшағы жоғалып, полк тиімсіз болды. Осы кезеңде аман қалған ұшақтар AM-35A қозғалтқыштарымен қайта жабдықталды, бұл оларға қысқа қашықтықты, бірақ сенімді қозғалтқышты ұсынды. 1941 жылдың 1 қазанында полк 14 Пе-8 ұшағын жинады. 1941 жылдың тамызынан 1942 жылдың мамырына дейін полк 226 рет ұшып, бомба тастады. Бұл тапсырмалар барысында олар 14 бомбалаушы ұшақты жоғалтты, оның бесеуі ұрыста, ал қалғандары қозғалтқыштың бұзылуынан. Полк 17 Пе-8-ді алмастыру ретінде алды, және екі полк те, басқаларымен қатар, Орел, Брянск, Курск және Полтава қалаларындағы неміс бақылауындағы көлік орталықтарын бомбалау үшін пайдаланылды. Әрекеттің қарқыны артты және полктер соғыстың алғашқы он айында болғандай көп миссияларды тамыз айында орындады. 8 қарашада Сталинград түбінде Кеңес әскерлерінің қарсы шабуылының қарсаңында, "Уран" операциясы кезінде полктерде 14 Пе-8 болды. 1943 жылы дивизияның негізгі әуежайынан Кратоводан, Мәскеуден оңтүстік-шығысқа қарай, полктер көлік орталықтарын, әуежайларды және әскерлердің шоғырланған жерлерін бомбалады. Гомельдегі теміржол ауласы сүйікті нысана болды және полк 1943 жылдың ақпан мен қыркүйек айлары аралығында шамамен бомба тастады. Бұл ұшуларды Пе-8 ғана жасады ма, әлде басқа ұшақтармен бірге жасады ма, белгісіз. Бұдан басқа, полк 1943 жылдың сәуірінде Кенигсбергке алғашқы FAB-5000 бомбасын тастап, неміс тылындағы нысаналарға шағын шабуылдарды жалғастырды. 1 шілдеде полк 18 Пе-8-ге ие болды, олар Курск шайқасының алғашқы кезеңінде қолданысқа жарады. Ұзақ қашықтықтағы авиациялық бөлімшелер түнде неміс тылындағы нысаналарға шабуылдауды жалғастырды, 12 шілдеде басталған Кутузов операциясы деп аталатын Орел бөктеріндегі кеңес жер шабуылына қолдау көрсетті. Немістер Орел ауданына жақын жердегі кеңес шабуылына қарсы тұру үшін Junkers Ju 88 және Dornier Do 217 ұшақтарын ұшырып, 5-ші түнгі ұрысшы қанатының (IV./Nachtjagdgeschwader 5) Төртінші тобының түнгі ұшақтарын ауыстырды. Бастапқыда түнгі ұшақтар кеңес шабуылына қарсы тиімді болмады, жер астындағы радар "көздері" орналастырылмайынша. Немістер радарларын пайдаланғаннан кейін, 17-18 шілде түнінен кейін советтердің шығындары күрт өсті. Неміс ұшақтары сол түні он төрт рет ұшып шыққанмен, олар сегіз ұшақты атып түсірді (әрине, соғыс бойы, түнде немесе күндіз, атып түсірілген нақты санынан, ұлттығы мен ұшақ түріне қарамастан, талап етілген атып түсіру саны әлдеқайда жоғары болды). 20-21 шілде түнінде IV./NJG 5-тің командирі капитан (хауптманн) Генрих Принц зу Сайн Витгенштейн үш ұшақты атып түсіргенін мәлімдеді. Жоғалтуларға қарамастан, өндіріс қажеттілікпен қатар жүрді. 45-ші DBAD-ге жататын ұшақтардың саны өсуін жалғастырды; 1944 жылдың 1 қаңтарында 20 және 1 маусымда 30 болды. 890-шы 1944 жылдың көктемінде Lend Lease B-25 Митчелл ұшақтарын ұша бастады және 1944 жылдың 26 желтоқсанында 890-шы бомбардировщик авиациялық полк ретінде қайта тағайындалды.