Кіріспе

Императорлық Эфиопия әулеті (1270–1974)
Эфиопия әулеті

Сүлеймен әулеті, сондай-ақ Сүлеймен үйі деп те белгілі, XIII ғасырдан XX ғасырға дейін Эфиопия империясын билеген әулет болды. Әулет 1270 жылы Загве әулетін құлатқан Йекуно Амлакпен құрылды. Оның ізбасарлары оның аңызға айналған патша Менелик I-нің ұрпағы екенін, яғни Киелі кітаптағы Сүлеймен патша мен Сәба патшайымының ұлы екенін мәлімдеді, осылайша әулеттің билікке келуін заңдастыруға тырысты. Бұл тегі туралы мәлімдеме әулетке атын бергенімен, әулет Сүлейменнің немесе Давидтің әулетінен шыққандығын растайтын сенімді дәлел жоқ. Сүлеймен әулеті 1974 жылға дейін билікте болды, сол жылы оның соңғы императоры Хайле Селассие төңкеріс салдарынан құлатылды.

Негізгі және шығу тегі туралы аңыз

Сүлеймен әулеті – қазіргі тарихшылардың Эфиопияны 13 ғасырдың соңынан 1974 жылға дейін билеген эфиопиялық православие христиан монархтарының әулетіне берген атауы. Бұл әулетті 1270 жылы Эфиопияның Загве әулетінің соңғы билеушісін құлатып, билікті басып алған Шева ақсұлы Екуно Амлак құрды. Кейіннен әулет Екуно Амлак Аксум патшалығының патшалық үйінің тікелей еркек ұрпағы екенін мәлімдеді. Аксум патшалары біздің заманымыздың 1-ші – 10-шы ғасырлары аралығында Эфиопияның көп бөлігін биледі, содан кейін оларды Загве әулеті ығыстырды. Аксум патшалық үйі арқылы Екуно Амлак Киелі кітаптағы Сүлеймен патшаның да ұрпағы екені айтылды. Бұл талаптың канондық түрі 14 ғасырлық «Кебра Нагаст» кітабындағы аңыздарда баяндалған. Онда Аксумнан келген Шеба патшайымы Иерусалимге сапар шегіп, Сүлеймен патшадан бала көтергендігі айтылады. Туған жері Эфиопияға оралған соң, ол Менелик I деген балаға босанды. Ол және оның ұрпақтары (Аксум патшалық үйі де олардың ішінде) Загве басқыншылары құлатқанға дейін Эфиопияны биледі. Сондықтан Екуно Амлак Менелик I-нің тікелей ұрпағы ретінде Сүлеймен әулетін «қайта орнатты» деп мәлімделді. Дэвид Нортрап «Кебра Нагасттың» Сүлеймен мен Шебадан Аксум патшаларына және жаңа Сүлеймен әулетіне дейінгі тектің қияли және эмоционалды суреттемесінің ықтимал еместігін және оны қолдайтын дәлелдің жоқтығын атап өтті. Бұл – миф. Бұл ортағасырлық саяси миф ретінде пайда болғанымен, ол эфиопиялық ұлттық санаға сіңіп кетті. Бұл және әулеттің мифті үнемі таратуы 1955 жылғы Эфиопия конституциясында көрініс тапты, онда император «Эфиопия патшайымы, Шеба патшайымы және Иерусалим патшасы Сүлейменнің ұлы Менелик I әулетінен үздірілмейтін тікелей ұрпақ» деп жарияланды.

Кейінгі тарих

II Менелик, кейін оның қызы I Зевдиту, Израиль патшасы Сүлеймен мен Шеба патшайымынан үзіліссіз тікелей еркек ұрпағы деп айта алатын соңғы эфиопиялық монархтар болды (Лиж Иясу мен Хайле Селассие I де әйел желісінде болды, Лиж Иясу анасы Шеварега Менелик арқылы, ал Хайле Селассие I әкесінің әжесі Тенэгневорк Сале Селассие арқылы). Менеликтің туысы Дежазмач Таи Гулилаттың ұрпақтары арқылы еркек желі әлі де бар еді, бірақ көбінесе Менеликтің отбасының осы тармағына деген жеке жеккөрушілігіне байланысты шеттетілді. Сүлеймен әулеті Эфиопияны 1974 жылға дейін, соңғы император Хайле Селассие I құлатылғанға дейін, аздаған үзілістермен билік етуді жалғастырды. Патшалық отбасы қазіргі уақытта билік жүргізбейді. 1974 жылғы төңкеріс кезінде Эфиопияда отбасы мүшелері түрмеге қамалды; кейбіреулері атып өлтірілді, ал басқалары жер аударылды. 1976 жылы Хайле Селассие I-нің он немересі Эфиопиядан шығарылып алынды, бұл оқиға кейіннен Джоди Коллинздің «Кодты сөз: Кэтрин» атты кітабында егжей-тегжейлі сипатталды. Әулеттің әйелдері 1989 жылы, ал еркектері 1990 жылы түрмеден босатылды. Кейбір мүшелерге 1990 жылдың ортасында елден шығуға рұқсат берілді, ал қалғандары 1991 жылы коммунистік режим құлағаннан кейін кетті. Сол уақыттан бері императорлық отбасының көптеген мүшелері Эфиопияға оралды. Әулеттің өмір сүруінің көп бөлігінде оның тиімді аймағы қазіргі Эфиопияның солтүстік-батыс бөлігі, Эфиопия таулы аймағы болды. Империя ғасырлар бойы кеңейіп, қысқарды, кейде қазіргі Судан мен Оңтүстік Суданның бөліктерін, Қызыл теңіз бен Аден шығанағының жағалау аймақтарын қамтыды. Оңтүстік және шығыс аймақтар соңғы екі ғасыр ішінде тұрақты түрде қосылды, кейбіреулерін Шеван патшалары, ал кейбіреулерін императорлар Менелик II және Хайле Селассие I қосты; Орталық және оңтүстік аймақтардың көп бөлігі бұрын Амда Сейон I және Зара Якобтың билігінде империяға қосылған болса да, шеткі аймақтар Ахмад Грагнның шабуылынан кейін жоғалды. Қазіргі заманда Император әулетінің бірнеше тармағы бар. 1606 жылы Сусеньостан бастау алған ескі Гондарлық Амхара желісі (бірақ көбінесе оның астанасын Гондарда құрған ұлы Фасилидке жатады) 1855 жылы күші әлсіреген Иоханн III-нің құлауымен және Теодрос II билікке келген кезде аяқталды. Теодростан кейін Вагшум Гобезе таққа ие болды, өзінің анасы Айшеш Тедла арқылы соңғы тәуелсіз Гондар императорларымен байланысын орнатты, ол Іясу I-нің ұрпағы болды. Ол бірнеше жыл Текле Георгий II титулымен Эфиопия императоры ретінде билік етті, Гондардағы шіркеулер мен ескерткіштерді қайта жаңартуға көп инвестиция жасады. Ол сонымен қатар Загве тағына мұрагер болғандықтан, оның билігі екі әулетті біріктіріп, екі ұрпақтың мұрагері болатын патшаны таққа отырғызуға бағытталған. Текле Георгий II Тигрлік талапкер Кассай Мерчамен (Иоханн IV) шайқасты, соңғысы Тевдросты жеңуге көмектескені үшін британдықтардан жоғары сапалы қару-жарақ алды және Текле Георгий II армиясын жеңіп, оны тұтқындап, өлтірді. Тигрліктер 1872 жылы Иоханн IV-нің таққа отыруымен қысқа уақытқа билікке ие болды. Бұл желі император 1889 жылы Махдистермен шайқаста қаза тапқаннан кейін императорлық тақтада ұзаққа соқпады, бірақ бұл кадеттік тармақтың мұрагерлері 1974 жылғы төңкеріс Эфиопия монархиясын құлатқанға дейін Тигрді басқарды. Тигрлік кадеттік тармағы (оның әртүрлі кіші тармақтарымен бірге) өзінің тегін кем дегенде екі әйел желісі арқылы императорлардың негізгі Соломондық желісіне дейін жеткізеді. Соңғы байланыс Воизеро Астер Иясу (Рас Микаэль Сехулдің әйелі, Ментевабтың қызы және оның сүйіктісі, Соломон ханзадасы және Ментевабтың марқұм күйеуі Бакаффаның немересі Мелмал Иясу) арқылы болды. Шевандықтар 1889 жылы Шеваның бұрынғы патшасы Менелик II-нің таққа отырғызылуымен императорлық таққа келесі кезекте болды. Императорлық Соломон әулетінің Шеван тармағы, Гондар желісі сияқты, Дауыт II-нің кіші ұлы Абето Якобтың немересі Абето Негасси Исақ арқылы Король Економ Амлактан үзіліссіз еркек желісінен шыққан. Тікелей еркек желі Менелик II-де аяқталды, одан кейін 1913 жылдан 1916 жылға дейін оның қызы Лидж Иясудың ұлы, содан кейін оның қызы Зевдиту 1930 жылға дейін, соңында әйел желісіндегі бірінші туысы Хайле Селассие I билікке келді. Хайле Селассие билігі 1974 жылға дейін, әулет биліктен алынғанға дейін созылды. Оның немересі, ханзада Зера Якоб оның заңды мұрагері және сол себепті императорлық әулеттің қазіргі басшысы. Шеван тармағының бірнеше кіші тармақтары бар, ең бастысы Менелик II-нің ағасы Рас Дарге құрған Селаль желісі.

Елтаңба

Императорлық гербті Хайле Селассие I қабылдады, және қазіргі уақытта оны еркек желісіндегі тікелей мұрагері, принц Зера Якоб, және Эфиопияның Тақ кеңесі сақтайды. Гербтің құрамында Императорлық тақ екі періштемен қатар орналасқан – бірі қылыш пен таразы ұстап, екіншісі Императорлық жезді ұстап тұр. Тақ көбінесе христиандық және яһудилік дәстүрлерді көрсететін глобус кресті және Дәуіт жұлдызымен бейнеленеді. Оның үстінде патшалық тәж кигізілген қызыл манта, ал тақтың алдында Яһуда тайпасының арыстаны тұр. Яһуда арыстаны монархия билігі тұсында Эфиопияның үш түсті елтаңбасының орталық символы болды, ал қазір Эфиопия монархиялық қозғалысының басты символы болып табылады. Яһуда арыстаны, император Хайле Селассиені құдай деп есептейтін растафари қозғалысының (Батыс, Африка диаспорасы діни қозғалысы) жетекші діни символы ретінде де қабылданды.