Кіріспе

Шахмат тактикасы. Үшбұрыш – шахматта қарсыласты зугцвангқа (қозғалыс жасаудың кемсітуші жағдайға түсіруіне) салу үшін қолданылатын тактика. Үшбұрыш тактикасы темп жоғалту немесе жүру мүмкіндігін жоғалту деп те аталады. Үшбұрыш тактикасы көбінесе патшалар мен пілдермен аяқталатын партияларда кездеседі, онда бір патша үш тігізген алаңда үшбұрыш тәрізді маневр жасай алады және қарсыластың патшасында мұндай алаңдардың саны екі болғанда бастапқы позициясын сақтай алады. Осылайша, егер бір патша үш жүру арқылы бастапқы алаңға оралса, ал қарсыластың патшасы солай істей алмаса, ол маңызды темпті жоғалтып, кезектің өзге ойыншыға берілуімен бірдей позицияға жетеді. Үшбұрыш тактикасы басқа партия аяқтарында және тіпті кейбір орта партия кезеңдерінде де кездесуі мүмкін.

Мысал

Бұл позицияны қараңыз, ақтар жүріп тұр. Мұнда қаралар оппозицияны ұстап, ақ патшаны шығуға жол бермейді. Дегенмен, егер ақтарда оппозиция болғанда (яғни, осы позицияда қаралар жүрсе), қара патша d7-ден шегініп, ақ патшаға алға жылжуға мүмкіндік беруі керек еді. Қара патша қазіргі орнына жақын болуы керек; ол c піядасының алға жылжуына кедергі келтіруі керек, және өзін тақта шетіне тығылуға рұқсат етпеуі керек. d5 және d7 квадраттары сәйкес квадраттар болып табылады; ақ патша d5-те болса, қара патша d7-де болуы керек, ақ патшаның алға жылжуына қарсы тұру үшін ақтар жүруі тиіс. Ақтарда үшбұрыш тәрізді мүмкіндік бар: d5, e5 және d4. Ақтар келесі маневрмен жеңе алады: 1. Ke5! (егер 1. c6+ болса, онда 1...Kc8 тең. Егер 1. bxc6+ болса, онда 2. Kc5 жеңіске жетеді, король мен піядаға қарсы корольдің соңғы ойынына қараңыз.) 1...Kc6 (егер 1...Ke7 болса, онда 2. c6 және ақ b піядасын жылдырып жеңіске жетеді) 2. Kd4 Kd7 3. Kd5, енді үшбұрыш аяқталды және біз сол позицияға қайта келдік, бірақ енді қаралар жүреді. Ақтар оппозицияны ұтып алды, ал қаралар енді қиын жағдайда қалды. Мыналар болуы мүмкін: 3...Kc8 4. Ke6! (диагональдық оппозиция) Kd8 5. Kd6 (тік оппозиция) Kc8 6. Ke7 Kb8 7. Kd7 Ka8 8. c6, және ақтар жеңіске жетеді. (Ақтар үшін үшінші жүрістен кейін жеңіске жетудің басқа да жолдары бар.)

Екінші мысал

Үшбұрыштылық король мен пішкенің соңғы ойынынан басқа да соңғы ойындарда кездесуі мүмкін, мысалы, 1965 жылғы Үміткерлер турнирінде болашақ әлем чемпионы Борис Спасский бұрынғы әлем чемпионы Михаил Талды жеңіп, сол кездегі қазіргі чемпион Тигран Петросянға қарсы күресу құқығын алды. Егер осы кезекте ақ фигуралар болса, олар зугцвангқа түсер еді. Қара үшбұрыштылық арқылы осы жағдайға жетіп отыр:
64. Kd2
65. Re4 Kc3! 66. Rh4 Kd3
67. 0-1
Енді позиция бұрынғыдай, бірақ ақ фигуралардың кезегі, және енді ақ зугцвангта. Ақ фигуралар мұнарасын жоғалтуға мәжбүр немесе f пішкісінің қанатын жылдыруға рұқсат беруі керек.

Патша мен пештің соңғы ойыны мысалы

Көбінесе патша мен пішік соңғы ойынында патша үшбұрыштай қимыл жасағанда, ол екінші патшаға жақын болады, ал үшбұрыштай қимыл оппозицияны жеңіп, қарсыласты цугцвангқа түсіреді. Бұл позиция (2000 жылы Нью-Делиде Алексей Широв пен Александр Грищук арасындағы ойынды талдаудан алынған) патшалардың алыс болған кездегі мысал. Ақ үшбұрыштай қимыл жасап, қараны цугцвангқа түсіреді:
1. Kh2! Kf7
2. Kg3 Ke8
3. Kg2! және таңқаларлықтай, қара цугцвангқа түседі. Ойын былай жалғасуы мүмкін:
3 g4
4. Kg3 Kf7
5. Kf4 Ke8
6. Ke5 Kf7 (Қара аққа Ke6 жүргізуге рұқсат бере алмайды)
7. Kd5 g3
8. Kc6 g2 (Егер 8...Ke8 болса 9. d7+ Kxe7 10. Kc7 және ақ оңай жеңеді)
9. Kd7 g1=Q
10. e8=Q+
және ақ жеңіске жетеді.

Басқа бөлшектермен үшбұрышты

Патшайыммен үшбұрыш жасау мысалы үшін, Филидор позициясындағы патшайым мен мұнара орнын қараңыз. Фишер мен Тайманов арасындағы төртінші партиядағы ойын, пілмен ұқсас тактиканы көрсетеді. Мұнара да осы маневрді орындай алады, бірақ жылқы орындай алмайды.