Кіріспе
Непал және Тибет алкогольді сусындары. Чхаанг немесе чхянг (चहाङ, ᠴᠠᠩ, ཆ་ང) – Непал және Тибет халықтарының алкогольді сусындары, сондай-ақ Шығыс Гималайдың кейбір аймақтарында, Якха, Лимбу, Дура, Невар, Сунувар, Рай, Гурунг, Магар, Шерпа, Таманг, Тару және Лепча қауымдарында кең таралған. Лепча тайпасы оны чи деп атайды. Непалда оны jaarh деп те біледі.
Chhaang or chhyang (, , ) is a Nepalese and Tibetan alcoholic beverage also popular in parts of the eastern Himalayas, Yakkha, Limbu, Dura, Newar, Sunuwar, Rai, Gurung, Magar, Sherpa, Tamang, Tharus and Lepcha communities. Among the Lepcha, it is called Chi. It is also known as jaarh in Nepal.
Географиялық таралуы
Чхаанды этникалық тибеттік, ладакхи және непалдықтар тұтынады, сондай-ақ Пакистан мен Бутанның көрші елдерінің халқы да аз дәрежеде ішеді. Жазда әдетте бөлме температурасында ішіледі, бірақ суық болғанда мыс ыдыстарда немесе ағаш кружкаларда ыстық күйінде беріледі. Непалдың шығысындағы лимбу халқы бұл сусынды "Тонгба" деп атайды.
Құрамалдар мен сусын
Чхаанг – сыраның туысы. Сусынды пісіру үшін арпа, қарақұмық (саусақты қарақұмық) немесе күріш дәндері қолданылады. Жартылай ашытылған қарақұмық тұқымдары дхунгро деп аталатын бамбук бөшкесіне салынып ұсынылады. Содан кейін қайнап тұрған су құйылып, бамбуктан жасалған жіңішке түтікше – пипсинг арқылы ішіледі. Қайнатылған арпа суыған соң, ашытқы немесе құрғатылған арпа қосылып, ашыту басталғаннан кейін екі-үш күн тұндырылады. Бұл қоспа глум деп аталады. Барм ұннан тұрады, ал Балти аймағында оған көбінесе имбирь мен аконит қосылады. Ашыту толыққаннан кейін су қосылып, сусын ішуге дайын болады. Лахаулда глумды сүзгілеудің орнына қолмен сығып алады, нәтижесінде бұлтты сусын шығады. Малттың қалдықтарын сүзгіштен өткізіп, содан кейін сумен немесе сүтпен араластырып, нан немесе торт пісіруге қолдануға болады. Бұл сусын Лимбу тайпасының дәстүрлі сусындары – мандокпенаа шайына ұқсас. Непалдық жанд – ашытылған массадан сумен шығарылған тұнбалы сұйықтық. Чхаанг немесе тонгбадан айырмашылығы, жанд үлкен кружкаларда беріледі. Бұл алкогольді сусындар дәстүрлі астар – мурча арқылы жасалады. Мурчаның өзі дәнді дақылдардың ұнындағы ашытқы мен саңырауқұлақ флорасын пайдаланып дайындалады.
Аконит және ықтимал уыттылығы
Аконит деген өсімдік атауы Ranunculaceae тұқымдасына жататын екі өсімдік туысына, атап айтқанда Aconitum және Eranthis қатысты айтылуы мүмкін, бірақ Eranthis көбінесе Қысқы Аконит деп белгілі. Дегенмен, Балтистан және Ладак аймақтарында Чхаанг дайындау үшін қолданылатын өсімдіктер, әсіресе жергілікті Aconitum ferox түрі, Азияның дәстүрлі халық медицинасында ұзақ жылдар бойы қолданылып келген. Aconitum түрлері – белгілі ең қауіпті улы өсімдіктердің қатарында, олар аконитин және псевдоконитин сияқты өте улы алкалоидтарды қамтиды. Сондықтан, пиво қайнату процесінде Аконитумды қоспа ретінде пайдалану – өлімге әкелетін улану қаупі бар амал, және дәстүрлі Чхаанг рецептін қайта жасамақ болған ешбір адам мұндай тәжірибеге бармауы керек. Aconitum түрлерінің уыттылық деңгейі әртүрлі болғанымен, барлығы да улы, және дәстүрлі емдеуде қолданылған кезде, олардың уыттылығын азайту мақсатында түрлі жолдармен алдын ала өңделеді, сонымен бірге олардың емдік қасиеттерін сақтауға тырысады. Бірақ, мұндай емдік қолданыстан туындаған көптеген өлім жағдайлары тіркелді, мысалы, қытай медицинасында қолданылатын кейбір сорпалар, олардың дене күшін арттыру, иммунитетті нығайту және "жел" мен "ылғалдылықты" жою сияқты пайдалы әсерлері бар деп есептеледі.
Мәдениет
Шаң таудың қаһарына қарсы ең тиімді ем деген қағида бар. Оның жалпы суық тию, қызба, аллергиялық ринит және алкоголизм сияқты жағдайларға емдік қасиеттері көп екендігі айтылады. Аңыз бойынша, шаңды Йети немесе Гималай қар адамы да жақсы көреді, олар жиі оқшауланған таулы ауылдарға шабуыл жасап, оны ішу үшін келеді.
Әлеуметтік байланыстар
Шахан ішу және шаханды құрбандыққа шалу көптеген жалпы тибеттік әлеуметтік және діни жиындардың бөлігі болып табылады, оның ішінде дау-жанжалды реттеу, қонақтарды күтіп алу және сүйіктіге ұнату.