Кіріспе
Қазіргі заманғы батыс арамей тілі – Батыс неоарамей тілі (ܐܰܪܳܡܰܝ, arōmay), көбінесе Сирион (ܣܪܝܘܢ, siryōn, "сириялық") деп аталады. Бүгінде оны христиан және мұсылман арамейлер (сириялықтар) тек екі ауылда – Маалула мен Джаббадинде ғана сөйлейді. Сирия азаматтық соғысы басталғанға дейін Бакха ауылында да сөйленетін. Бакха соғыс кезінде толығымен қиратылды және барлық аман қалғандары Сирияның басқа аймақтарына немесе Ливанға қашып кетті. Батыс неоарамей тілі Иса Мәсіхтің тіліне ең жақын тірі тіл деп есептеледі, ғалымдардың пікірінше, оның ана тілі – Галилея арамей тілі, ол батыс тармағына жатады. Ал қалған неоарамей тілдерінің барлығы шығыс тармағына жатады.
Western Neo Aramaic ( ܐܰܪܳܡܰܝ, arōmay), more commonly referred to as Siryon (ܣܪܝܘܢ, siryōn, "Syriac"), is a modern Western Aramaic language. Today, it is spoken by Christian and Muslim Arameans (Syriacs) in only two villages – Maaloula and Jubb'adin, until the Syrian Civil War also in Bakhʽa – in the Anti Lebanon Mountains of western Syria. Bakhʽa was completely destroyed during the war and all the survivors fled to other parts of Syria or to Lebanon. Western Neo Aramaic is believed to be the closest living language to the language of Jesus, whose first language, according to scholarly consensus, was Galilean Aramaic belonging to the Western branch as well; all other remaining Neo Aramaic languages are of the Eastern branch.
Таралу және тарихы
Батыс неоарамикалық – батыс орта арамей диалектісінің жалғыз тірі қалған бөлігі, ол 7 ғасырда Оронт өзені аңғарының бүкіл аймағында және Антиливан тауларында сөйленген. Қазір бұл тілде тек Дамасктың солтүстік-шығысында орналасқан Маалула мен Джуббадиннің тұрғындары ғана сөйлейді. Араб теңізіндегі арамей тілінің осы кішкентай тобының жалғасуы ауылдардың салыстырмалы түрде оқшаулануына және олардың тығыз байланысты христиан және мұсылман қауымдастықтарына байланысты. Леванттың мұсылмандық жаулап алуынан кейін жергілікті мұсылмандар үшін, ал кейіннен қалған христиандар үшін араб тіліне тілдік ауысу болды; араб тілі әртүрлі арамей диалектілерін/тілдерін, соның ішінде Батыс арамей түрлерін, көпшіліктің бірінші тілі ретінде ығыстырды. Дегенмен, Батыс арамей тілі Ливан мен Сирияның таулы аймақтарындағы кейбір ауылдарда ұзақ уақыт бойы сақталған сияқты. XVII ғасырға дейін Ливандағы саяхатшылар арамей тілінде сөйлейтін бірнеше ауыл бар екенін хабарлаған. Соңғы үш ауылда әлі күнге дейін тілін сақтап қалған Бахʽа диалектісі ең консервативті болып көрінеді. Ол басқа диалекттерге қарағанда араб тілінен аз әсер көрді және басқа диалекттерде ескірген кейбір сөздіктерді сақтайды. Джуббадин диалектісі ең көп өзгерген. Оған араб тілі күшті әсер еткен және дамыған фонологиясы бар. Маалула диалектісі екеуінің арасында орналасқан, бірақ Джуббадинге жақын. Арамей және араб тілдерінің арасындағы тілдік әсер өзара болды, өйткені Сирия араб тілі (және жалпы алғанда Левант араб тілі) арамей субстратын сақтайды. Шығыс неоарамик тілдеріне ұқсас, Батыс неоарамик тілінде басқа Батыс арамей диалектілерінен айырмашылығы, күрдтің қарыз сөздері көп қолданылады, мысалы, олардың теріске шығару құрылымында: “Čū ndōmex” (“Мен ұйықтамаймын”) Маалули диалектісінде. Бұл әсерлер Батыс неоарамик тілі мен Шығыс арамей тілінде сөйлейтіндер арасындағы ескі тарихи байланысты көрсетеді. Батыс неоарамик тіліне басқа да күшті тілдік әсерлер Нео-Вавилон кезеңіндегі аккад тілінен келді, мысалы, айлардың атаулары: āšbaṯ (акк. šabāṯu, “ақпан”), ōḏar (акк. ad(d)aru, “наурыз”), iyyar (акк. ayyaru, “мамыр”) немесе ауыл шаруашылығы терминдері, мысалы, nīra (акк. nīru, “жұқа”), sekkṯa (акк. sikkatu, “ашар”), senta (акк. sendu, “іріту”) немесе nbūba (акк. enbūbu, “жеміс”). VII ғасырда Ислам дінінің пайда болуына дейін Леванттың көп бөлігінде болғандай, бұл үш ауылдың барлығы да XVIII ғасырға дейін христиандық болды. Маалула – мелкиттік христиандардың едәуір санын сақтаған жалғыз ауыл (олар Антиохияның Рум православиелік шіркеуі мен мелкиттік грек-католик шіркеуіне жатады), Бахʽа мен Джуббадин тұрғындарының көпшілігі ұрпақтар бойы ислам дінін қабылдады және қазір барлығы мұсылман. Алайда, алғашқы мұсылмандар жергілікті адамдар емес, Осман дәуірінде христиан халқын бақылау үшін үш арамей (сириялық) ауылына қоныстанған Хомстан келген мұсылман араб отбасылары болды. Маалула жыл сайын Исаның анасы Мәриямның құрметіне салынған үйлерді бояу үшін қолданылатын көк түсті бояумен жарқырайды. Француз тілшісі Жан Паризо 1898 жылы жазған тарихи деректер Маалула мен оның маңындағы халықтар Синджар аймағынан (қазіргі Ирак) көшіп келгендердің ұрпақтары деп есептейді. Олардың ауызша айтылған салт-дәстүрлеріне сәйкес, олардың ата-бабалары ежелгі дәуірде Месопотамияның солтүстік бөлігін мұсылмандықтар басып алған кезде туындаған қиындықтар салдарынан едәуір көшіп-қонуға кіріскен. Олар Евфрат өзенінен өтіп, Пальмирин шөлін аралап, Сирияның шығысындағы таулы аймақтағы Батыс арамей тілінде сөйлейтін қауымдардың арасында тұрақты баспана тауып алды. Маалула мен оны қоршаған ауылдарда кейбір христиан және мұсылман отбасылары Синджар (арамейше: ܣܢܓܐܪ) тегін қолданады. Батыстағы неоарамик диалектілерінің үшеуі де тірі тіл ретінде қауіпті қауіпке ұшырауда. 21-ғасырдағы кез келген ауыл қауымдастығы сияқты, жас тұрғындар Дамаск пен Алеппо сияқты ірі қалаларға жұмыс іздеп көшіп барады, сонда олар бір тілді араб тілінде сөйлейтін ортаға мәжбүр болады, бұл өз кезегінде Батыс неоарамик тілін күнделікті қолдану тілі ретінде белсенді түрде ұстап тұру мүмкіндігін шектейді. Дегенмен, Сирия үкіметі тіл үйретуді қолдайды. Классикалық сирия тілінен айырмашылығы, оның Сирия арамей жазуы бойынша бай әдеби дәстүрі бар, Батыс неоарамик тілі 2006 жылға дейін тек ауызша беріліп, жазбаша түрде қолданылмаған. 2006 жылдан бері Маалулада Дамаск университеті құрған арамей тілі институты жұмыс істейді, ол тілді сақтап қалу үшін курстарды ұсынады. Институттың қызметі 2010 жылы Дамаск университетінің Тіл институтының төрағасы Жорж Ризкалла (Резкалла) әзірлеген Маалула арамей әрпіне қатысты алаңдаушылықтар туындағаннан кейін тоқтатылды, ол бағдарламада қолданылған төртбұрышты еврей әрпіне тым ұқсас болды. Нәтижесінде, төртбұрышты Маалула жазуы бар барлық белгілер алынып тасталды. Бағдарлама олардың орнына көбірек ерекшеленетін Сирия арамей әрпін қолдануды жоспарлап отыр, бірақ Маалула төртбұрышты жазуын қолдану белгілі бір деңгейде жалғасты. Al Jazeera Arabic Батыс неоарамик және оның сөйленетін ауылдары туралы бағдарлама көрсетті, онда төртбұрышты жазу қолданылды. 2016 жылдың желтоқсанында Маалулада өткен арамей ән фестивалінде Батыс неоарамик үшін Финикия әрпіне жақын ескі стильдегі әрпінің өңделген нұсқасы қолданылды. Бұл жазу дәстүрлі арамей әрпінің жүйесінен айырмашылығы, әріптердің дауыссыз және дауысты дыбыстарды білдіру үшін қолданылатын нағыз әріп ретінде қолданылатын сияқты көрінеді. Маалула арамей диалекті туралы жақында жарық көрген кітапта да осы жазу қолданылған. Aramaic Bible Translation (ABT) Батыс неоарамик (Маалули диалектісі) тіліне Библияны аударуға және Исаның портреті үшін аудиожазба жасауға он жылдан астам уақыт жұмсады. Rinyo, сирия тілі ұйымы, Kanusoft.com әзірлеген ABT мазмұнын жариялады. Олардың веб-сайтында Забур кітабы және Исаның портреті Батыс неоарамик тілінде Сирия Serta әрпін қолдана отырып қол жетімді. Сонымен қатар, 2017 жылы Жаңа өсиеттің Батыс неоарамик тіліне аудармасы аяқталды және қазір онлайн режимінде қол жетімді. Маалула Батыс неоарамик диалектісінің электрондық сөздік корпусы 2022 жылдан бері онлайн режимінде қол жетімді.
Фоналогия
Батыс неоарамикалық тілінің фонетикасы басқа арамей диалектілерінен/тілдерінен өте ерекше дамыды. Ежелгі батыс арамей тіліндегі езулік дауыссыз дыбыстар және Бахʽа мен Маалулада сақталған, ал араб тілінің ықпалымен Джуббадинде олар көбінесе бір дауыссыз дыбысқа тоғысты. Барлық үш ауылда езулік дауыссыз жұп бір дауыссыз дыбысқа тоғысты. Тіс дыбыстарының арасында үскірме дыбыстар сақталып қалды, ал көптеген жерлерде және фонема болып қала берді, бірақ арамей тіліндегі сөздердегі олардың дәстүрлі орнын Бахʽа, Маалула және Джуббадинде басқа дыбыстар иеленді. Дегенмен, бұл екі ауылда салыстырмалы есімдіктің қалыпты түрі болып табылады, оның бір нұсқасы бар, онда Бахʽа әрқашан қолданады. Жұтқыншақ дыбыстарының арасында дәстүрлі дыбысталы жұп және /ɡ/ кейбір сөздерде фонема болып қала береді. Дыбысы жоқ жұтқыншақ үскірмесі сақталып қалды, бірақ оның жарылысшы қосымшасы, сонымен қатар жеке фонема болып қала отырып, арамей тіліндегі дәстүрлі орындарында жұмсаруға ұшырады. Бахʽада жұмсару көріне бермейді; Маалулада ол айқын байқалады және көбінесе ; Джуббадинде ол болып кетті және осылайша фонемалық тұрғыдан бастапқы орнымен бірікті. Бастапқы тіл ұшы дыбысы, сонымен қатар Батыс неоарамикалық тілінде алға жылды. Бахʽада ол күшті жұтқыншақ артындағы жарылысшы дыбысқа айналды, ал Маалулада жеңіл жұтқыншақ артындағы дыбысқа айналды. Алайда, Джуббадинде ол жұтқыншақ жарылысшы дыбысының орнын басып, болып кетті.
Арамей әліпбиінің баламалы түрі
Батыстық нео-арамей тілі үшін кейде қолданылған көне арамей немесе финики алфавитіне ұқсас жазу жүйесінің таңбалары, сәйкес транслитерациямен. Бұл жазу дәстүрлі абджад жүйесіне қарағанда, барлық фонемалар үшін, оның ішінде дауыстылар үшін, нақты әріптермен, шынайы әліпби ретінде қолданылады. yiṯkan (Ар. litakun, "болуы мүмкін" немесе "болу керек" дегенді білдіреді), ġfurlēḥ & nġofrin (Ар. yaghfir, "кешіру" дегенді білдіреді) және čaġribyōṯa (Ар. jareeb, "құбылыс" немесе "сынақ" дегенді білдіреді). Бірнеше он жыл бұрын Маалуланың христиан тұрғындары христиандық дұғалар мен мәтіндерді жергілікті арамей диалектіне аударуды бастады, өйткені олардың нақты литургиялық тілдері араб және койне грек тілдері. Пастор Эдвард Робинсон өзінің серігі Эли Смиттің 1834 жылы Маалуладан сирия тілінде жазылған бірнеше қолжазбаларды тапқанын, бірақ оларды ешкім оқып, түсінбейтінін айтады. Едессаның арамей диалектісі классикалық сирия тілі жергілікті сириялық мелкиттік мәсіхшілер үшін Византия дінін ұстанған кезде литургиялық тіл ретінде қолданылған. Маалуладағы монастырлар мен шіркеулерден алынған сириялық қолжазбалар жинағы табылды. Алайда XIX ғасырда бір епископтың бұйрығы бойынша бұл қолжазбалардың едәуір бөлігі жойылған. Батыс нео-арамей тіліТуройо нео-арамей тілі Классикалық сирия тілі (шығыс акценті)Еврей тіліŌboḥ/Ōbay/Abūnaḥ ti bišmō/bišmoya yičqattaš ešmaẖAbuna d këtyo bišmayo miqadeš ešmoḵAḇūn d ḇa šmayyāʾ neṯqaddaš šmāḵAvinu šebašamayim yitkadeš šimḵayṯēle molkaẖ/malkuṯaẖ yiṯkan ti čbaҁēlehg dëṯyo i malkuṯayḏoḵ howe u ṣebyonayḏoḵtēṯēʾ malkūṯāḵ nēhwēʾ ṣeḇyānāḵtavo malḵutḵa, ya'aseh retsonẖaiẖmel bišmō/bišmoya ẖet ҁalarҁa.ḵud d'kit bi šmayo hawḵa bi arҁo steʾaykannāʾ d ḇa šmayyāʾ ʾāp̄ b ʾarʿāʾ. kevašamayim ken ba'arets. Aplēḥ leḥmaḥ uẖẖil yōmaḥHaw lan u laḥmo d sniquṯayḏan adyawmaHaḇ lan laḥmāʾ d sūnqānan yawmānāEt leẖem ẖukenu ten lanu hayomġfurlēḥ ḥṭiyōṯaḥ eẖmilwa šbaq lan a ḥṭohayḏan ḵud d aḥna stewa šḇōq lan ḥawbayn wa ḥṭāhaynuselaẖ lanu al ẖata'enunġofrin lti maḥiṭ ҁemmaynaḥsbaq lan lanek laf elanʾaykanāʾ d āp̄ ḥnan šḇaqn l ḥayāḇaynkefi šesolẖim gam anaẖnu laẖot'im lanuwlōfaš ttaẖlennaḥ bčaġribyōṯaw lo maҁbret lan l'nesyunow lāʾ taʿlan l nesyōnāʾve'al tavienu lide nisayonbes ḥaslannaḥ m šēḏaelo mfaṣay lan mu bišoʾelāʾ paṣān men bīšāʾki im ẖaltsenu min hara
Әртүрлі сөздер мен үлгі сөз тіркестері
Ағылшын Батыс Нео арамей тілінде Сәлем/Тыныштық šlōma Алтарь қызметшісі šammōša Таң ṣofra Тау ṭūra Су mōya Құдай alo (анықталған) /iloha (анықталмаған) Күн šimša Ауыз femma Бас rayša Ауыл qriṯa Мен ант етемін (Хрестпен) bsliba Жақсы ḥalya Мұнда / Міне hōxa/hōxa hū Жалған daglōna Кейін bōṯar min Ұл ebra Қыз berča Бауырлас / Бауырластар ḥōna/ḥuno Апалы ḥōṯa Есек ḥmōra Тіл/Тіл liššōna Ақша kiršo Ұлт omṯa Жыл ešna Ай ṣahra Патша malka Жер arʕa Көгершін yawna Ұзақ өмір сүр! tiḥi! Қабір qabra Тамақ xōla (Әке жағынан) Көке ḏōḏa (Ана жағынан) Көке ḥōla (Әке жағынан) Тәте amṯa (Ана жағынан) Тәте ḥōlča Әке ōbu Ана emma Менің анам emmay (әдетте "аналарым", ескіше сөз) Әке žetta Әже žičča Жол tarba Мұхит yamma Құттықтауым! ibrex! Арамей (Сирия) sūray Аспан šmōya/šmō Кім? mōn? Махаббат rḥmōṯa Сүйісқан nōšqṯa Қалайсың? ex čōb? (е)/ex čiba? (ә) Ораза ṣawma Адам barnōša Киелі Рух ruḥa qutšō Уыт samma Қылыш seyfa Сүйек ġerma Қан eḏma Жарты felka Тері ġelta Аштық xafna Тас/Тас xefa Жүзімдік xarma Арқа ḥaṣṣa Ешкі ʕezza Ерің sefta Сақал ḏeqna Тіс/Жартас šenna Өткен zibnō Королева malkṯa Кішкентай адам ġabrōna zʕōra Баршаңа тыныштық šlōma lxulḥun Бұл кім? mōn hanna? (е)/mōn hōḏ? (ә) Мен арамей (Сирия) және менің тілім арамей (Сирия) ana sūray w lišōni siryōn Біз арамейлер (Сирия) және біздің тіліміз арамей (Сирия) anaḥ suroy w lišonaḥ siryōn Шіркеу klēsya (грек сөзі) Көйлек qameṣča (лат. "camisia") Сіздің атыңыз кім? (е) mō ušmax? (е) Арман ḥelma Қарлыға sōba