Кіріспе

13 ғасырдағы латын сөздігі

Summa grammaticalis quae vocatur Catholicon, немесе Catholicon (грекше Καθολικόν, "әмбебап") – 13 ғасырдағы латын сөздігі, ол Латын Христиан әлемінде кеңінен қолданылды. Кейбір жазбаларында энциклопедиялық ақпараттар бар, сонымен қатар латын грамматикасы да қамтылған. Бұл еңбекті 1286 жылдың 7 наурызында Джона Бальби (Johannes Januensis de Balbis немесе Johannes Balbus) – Генуялық доминикан монахы жазған. Бұл шығарма соңғы орта ғасырларда Библияны түсіндіруге пайда болды. Catholicon – 1460 жылы Иоганн Гутенбергтің жаңа баспа технологиясын қолданып басылған алғашқы кітаптардың бірі. Оны Лагадеук құрастырған Catholicon-нан ажырату керек, ол 1464 жылы Трегиер қаласының дін қызметкері Жан Лагадеук жасаған латын-бретон-француз сөздігі, және ол 1499 жылдың 5 қарашасында жарық көрді (алғашқы басылған француз сөздігі және алғашқы үш тілді сөздік).

Бас редакция

Католикон – Иоганн Гутенбергтің жаңа баспа технологиясын қолдана отырып, 1460 жылы басылған алғашқы кітаптардың бірі; кімнің баспаға шығарғаны әлі белгісіз болса да, Гутенбергтің өзі баспагер ретінде қарастырылған. Ол жаңадан кесілген бастарда шрифтімен, кішкентай, бірақ оңай оқылатын, готикалық стильдің ықпалындағы, әр бағанында қырық әріптен тұратын алпыс алты жолмен басылды. Католикон үш рет басылған, қолданылған қағаздарға сүйене отырып, бұл басылымдар шамамен 1460, 1469 және 1472 жылдарға жатқызылады. Бұл үш басылымның мәтіндік үлгісі дерлік бірдей. Баспа тарихшысы Лотте Хелинга осы құбылыстың себебін католиконның бір жылда (шамамен 1469 жылы) үш түрлі баспаханада үш түрлі баспагердің бірлескен жұмысымен басылғанымен түсіндіреді. Мосли кітаптың екі жолды бірліктерге біріктірілген металл әріптерімен басылған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді. Пол Нидхам революциялық теория ұсынды: католикон екі жолды стереотиптер немесе «слагтар» арқылы басылған, ал бұл технология 1700 жылға дейін ешқандай құжатта көрсетілмеген. Католиконды басып шығарғандарды анықтау инкунабула зерттеулеріндегі қиын мәселелердің бірі болып табылады. Кітаптың колофонында (латын тілінде) қолданылған технология туралы былай делінген: «Жоғары Жанның көмегімен бұл асыл кітап – Католикон, қалам, сызғыш немесе қаламсыз, бірақ әріптер мен үлгілердің керемет келісім, пропорция және үйлесімділігі арқылы, Иеміздің дүниеге келген жылы 1460 жылы, атақты неміс ұлтының Майнц қаласында басылып аяқталды». С. Х. Штайнберг өзінің «Баспаның бес жүз жылы» (1955) кітабында былай деп жазады: «Шрифт 42 жолдық Киелі кітапқа қарағанда үштен бір бөлігіне жуық кішірек; ол айтарлықтай үнемді, сондықтан кітап өндірісін әртүрлі етуге және шрифтті мұқият таңдау арқылы бағасын төмендетуге қадам болып табылады»; «Кітапта баспа өнерін өзі ашқан адамның өзі жазған деп сену қиын колофон бар». Проблеманың толық сипаттамасын (тек неміс тілінде) Andreas Venzke: Johannes Gutenberg – Der Erfinder des Buchdrucks und seine Zeit. Piper Verlag, Munich, 2000 кітабынан табуға болады.