Кіріспе
Ирландияның Корк қаласында орналасқан, үш шпильді готикалық жаңғыру стиліндегі собор – Сент-Фин Барр соборы (Ardeaglais Naomh Fionnbarra) – Корк қаласындағы үш шпильді готикалық жаңғыру стиліндегі Ирландия шіркеуінің соборы. Ол Ли өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан және қаланың қасиетті қамқоршысы – Корк қаласының Финбарріне арналған. Бұрын Корк епархиясының жалғыз соборы болған, қазір Дублин шіркеуінің Дублин провинциясындағы Корк, Клойн және Росс біріккен епархияларының үш соборының бірі. Бұл жерде христиандық дін 7-ші ғасырда пайда болды, жергілікті аңыз бойынша Корк қаласының Финбаррі монастыры осы жерде негізделген. Алғашқы ғимарат 12-ші ғасырға дейін сақталды, содан кейін қолданудан шығып қалды немесе Ирландияға нормандықтардың шапқыны кезінде қирады. 1536 жылы, протестанттық реформация кезінде, собор Ирландия шіркеуі ретінде танылған шіркеудің бір бөлігіне айналды. Алдыңғы ғимарат 1730 жылдары салынған, бірақ оның қарапайым және әдемі емес екені жиі айтылды. Соборды бұзу және қайта құру жұмысы 19-шы ғасырдың ортасында, қылмыстық заң реформаларынан кейін өз беделін нығайтуды көздеген Англия шіркеуінің тапсырысымен жүзеге асырылды. Жұмыс 1863 жылы басталды және Виктория дәуірінің сәулетшісі Уильям Бурджестің алғашқы маңызды тапсырылған жобасы болды. Ол собордың сәулетінің, мүсіндерінің, витражды терезелерінің, мозаикасының және ішкі жиһаздарының көп бөлігін жобалады. Сент-Фин Барр соборының негізгі тасы 1865 жылы қаланды. Собор 1870 жылы қасиетті деп жарияланды, ал әк тас шпильдері 1879 жылдың қазан айында аяқталды. Сент-Фин Барр соборы негізінен Литтл-Айленд және Фермойдан алынған жергілікті таспен салынған. Сыртқы бөлігі үш шпильмен безендірілген: екеуі батыс фасадында, ал біреуі – кеме мен трансептің қиылысқан жерінде. Сыртқы мүсіндердің көп бөлігі, гаргульдерді қоса алғанда, Томас Николлз жасаған үлгілер бойынша салынған. Кіреберістерде оннан астам Киелі кітап кейіпкерлерінің бейнелері бейнеленген, олардың үстінде қайта тірілу көрінісін көрсететін тимпан орналасқан.
Saint Fin Barre's Cathedral (Ardeaglais Naomh Fionnbarra) is a Gothic Revival three spire Church of Ireland cathedral in the city of Cork. It is located on the south bank of the River Lee and dedicated to Finbarr of Cork, patron saint of the city. Formerly the sole cathedral of the Diocese of Cork, it is now one of three co cathedrals in the United Dioceses of Cork, Cloyne and Ross in the ecclesiastical province of Dublin. Christian use of the site dates back 7th century AD when, according to local lore, Finbarr of Cork founded a monastery. The original building survived until the 12th century, when it either fell into disuse or was destroyed during the Norman invasion of Ireland. Around 1536, during the Protestant Reformation, the cathedral became part of the established church, later known as the Church of Ireland. The previous building was constructed in the 1730s, but was widely regarded as plain and featureless. The cathedral's demolition and rebuild was commissioned in the mid 19th century by an Anglican church intent on strengthening its hand after the reforms of penal law. Work began in 1863, and resulted in the first major commissioned project for the Victorian architect William Burges, who designed most of the cathedral's architecture, sculpture, stained glass, mosaics and interior furniture. Saint Fin Barre's foundation stone was laid in 1865. The cathedral was consecrated in 1870 and the limestone spires completed by October 1879. Saint Fin Barre's is mostly built from local stone sourced from Little Island and Fermoy. The exterior is capped by three spires: two on the west front and one above the nave, at the crossing with the transept. Many of the external sculptures, including the gargoyles, were modelled by Thomas Nicholls. The entrances contain figures of over a dozen biblical characters, surmounted by a tympanum showing a Resurrection scene.
Қоршаудың финбарры
Шіркеудің аумағы Ли өзенінің оңтүстігінде, Мунстердің Ұлы батпағын (Корках Мор на Мумхан) құрайтын көптеген шағалардың бірінде орналасқан. Сент-Фин Барр бұл жерде болған кем дегенде екі бұрынғы шіркеудің орнында салынған, олардың әрқайсысы Корк қаласының қасиетті қамқоршысы және Гуган-Баррадағы монастырьды негіздеген Фин Баррға арналған. Финбар шамамен 550 жылы дүниеге келген. Аңыз бойынша, оған Гуган-Барра ойшау орны ретінде сыйланған, ал ол Корк қаласына "бірден-бір нағыз христиан дінінің" негізін салу үшін келген. Дәстүр бойынша, Финбарр қайтыс болғаннан кейін оның денесі Коркқа әкелініп, қазіргі собордың орнына жақын ғибадатханаға қойылған. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, Фин-Баррдегі алғашқы құрылыстар 7 ғасырға дейін соқталуы мүмкін, ол шіркеу және 12 ғасырға дейін сақталған дөңгелек мұнарадан тұрды, содан кейін ол қараусыз қалды немесе Норманның басып кіру кезінде қиратылды.
Ортағасырлық және 18 ғасырдағы шіркеулер
1644 жылы осы жер туралы жазылған деректемеде: «Корқтың бірінде ескі мұнара бар, оның шеңбері шамамен 3,3 метр, ал биіктігі 30 метрден астам. Бұл ғимарат 1690 жылы Корк қоршауы кезінде ауыр зақымдарға ұшырады. Өрт шығуы мен жақын маңдағы Барак-стриттегі Елизавета бекінісінен 11 кг салмақты 24 фунттық зеңбірек досының тиюі салдарынан тек шпилі ғана сақталды. Зеңбірек досы 1865 жылы бұзу кезінде қайта табылды және қазір соборда қойылған. Шіркеу 1735 жылы бұзылып, сол жылы қалалық құрылыс және жаңарту кезеңінің бір бөлігі ретінде кішкентай ғимаратпен алмастырылды. Жаңа ғимарат үшін тек ескі шпилі сақталды. Бұл шіркеудің ескі бөлігі 1862 жылы дориялық стильде, «жаман пішінделген» шпилі бар қарапайым заманауи мұнараға жалғанған деп сипатталды. Көпшілік бұл ғимараттың дизайны нашар деп санды. «Дублин құрылысшысы» оны «Корқты ұзақ уақыт бойы ұятқа қалдырған соборға лайықсыз кешірім» деп атады, ал «Ирландия парламенттік газеті» оны «жазық, массивті, көңілсіз, дәмсіз, тіктөртбұрышты үйінді, соборға тән ешқандай сипаттамаға ие емес және архитектуралық қарастыруға лайық емес» деп бағалады. Ол 1865 жылы бұзылды.
19 ғасырдағы ғимарат
1862 жылдың сәуір айында Ирландия шіркеуі үлкен, тартымды соборды іздеп, қайта жанданған католицизмге жауап ретінде өз билігін қайта бекітуді көздеп, жаңа ғимарат салу үшін конкурс жариялады. Бұл конкурс Лондонның Святого Павла соборынан кейін Британ аралдарында салынған алғашқы собордың жобасын табуға бағытталған болатын. Келесі ақпан айында 35 жастағы архитектор Уильям Бурджестің жобасы конкурстың жеңімпазы деп жарияланды. Бурджес 15 000 фунт стерлингтік бюджетті ескермей, құны екі есеге артық болатын дизайн ұсынды. Бәсекелес архитекторлар наразылық білдіргеніне қарамастан, оның жобасы жеңіске ие болды. Архитектор күнделігінде «Корк алдым!» деп жазды. Соборлық шоттарда 100 фунт стерлинг сыйлық ретінде берілгені көрсетілген. Негізгі тас 1865 жылдың 12 қаңтарында қаланды, аяқталмаған собор 1870 жылы епископ Джон Греггпен қасиеттендірілді, ал мұнаралар 1879 жылы толық аяқталды. Бірақ соборда көп жылдар бойы шағын жұмыстар жалғасты. Бурджес сыртқы безендіру үшін бұрын жүзеге аспаған жобаларын пайдаланды, олардың ішінде Қырымдық ескерткіш шіркеуі (Стамбул), Сент-Джон соборы (Брисбен) және Лилль соборының жобалары бар еді. Ең үлкен қиындық – экономикалық мәселелер. Қаржы жинауға барлық күш салынғанмен, Корк қаласы үлкен собор салуға жеткілікті қаражат таба алмады. Бурджес бұл мәселені ішінара шешу үшін үш мұнаралы сыртқы дизайнды жасады, бұл ғимараттың көрінісін көрермендерге үлкендей көрсетті. Ол құрылысқа жұмсалатын ақша қала жинаған қаражаттан әлдеқайда көп болатынын ерте түсінді. Грегг архитектордың талантын мойындап, Бурджеске қолдау көрсетіп, қосымша қаржыландыру үшін күш салды. Грегг ақша табуда белсенді рөл атқарды, оның ішінде Кроуфорд сыра зауыбының иесі Уильям Кроуфорд және жергілікті дистиллятор Фрэнсис Уайз сияқты жергілікті кәсіпкерлерден де көмек алды. Соңғы есептегі шығын 100 000 фунт стерлингтен асып кетті. Греггтің күш-жігеріне сенімді Бурджес алаңдамады. Өкінішке орай, Грегг жоба аяқталмай тұрып қайтыс болды. Оның орнына ұлы Роберт әкесінің бастамаларын жалғастырып, 1879 жылы шығыс мұнарасына соңғы тасты салтанатты түрде орнатты. Мердігерлер құрылыстың аяқталуға жақын екенін, тек алдын ала дайындалған боялған шыны терезелерді орнату қажет екенін хабарлады. Собор батыс фасадын безендіруге арналған сметалық кітаптарды сақтайды. Николсқа модельдеу үшін 1769 фунт, ал Роберт МакЛеодқа ою-өрнек үшін 5153 фунт төленді. Бурджес дизайн үшін 10% алды, бұл оның әдеттегі 5% -ынан жоғары, себебі ол жобаға жеке барынша араласты. Собордың құрылысы 1870 жылы алғашқы қызмет өткізілгенге дейін жеті жылға созылды. Бірінші құрылыс кезеңінде Роберт Уокер, Гилберт Кокберн және Джон Делани басқаратын үш мердігерлік фирма жұмыс істеді, олар 1879 жылы мұнаралардың құрылысын аяқтады. Құрылыс, ою-өрнек және безендіру 20 ғасырға дейін, Бурджестің 1881 жылы қайтыс болғаннан кейін де жалғасты. Оның ішінде дәліздердің мәрмәр панельдері, рередос және хордың бүйір қабырғаларын орнату, сондай-ақ 1915 жылы шаптер үйін салу жұмыстары аяқталды. Архитектура тарихшылары Дэвид Лоуренс пен Энн Уилсон Сент-Фин Баррды «Бурджестің шіркеулік сәулет өнеріндегі сөзсіз ең ұлы туындысы» деп атады, оның интерьері «керемет әрі мас күйге жеткізетін» әсер қалдырады. Өзінің шеберлігі, командасын тиімді басқаруы, көркемдік бақылауы және жоспарланған бюджеттен асып түсуі арқасында Бурджес шіркеуден үлкен болмаса да, «қалаға лайықты собор және болашақ ұрпақтар оны Құдайға арналған ескерткіш деп есептей алатын» ғимаратты жасады.
20 және 21 ғасырлар
Собордың өмірінде аяқталуы екіталай екенін ескерген Бургес оның әшекейлеуі мен жиһаздалуына қатысты толық жоспарлар жасады, олар оның «Жиһаз кітабында» және «Дизайн кітабында» тіркелген. 20 ғасырдың соңында соборды 5 миллион фунт стерлинг сомасына қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Бұл 1999 жылы зардап шеккен қайта тірілген періште қолындағы екі мүйізді түтіктерді қалпына келтіруді және жөндеуді қамтыды. Собордың жылыту жүйесі де күрделі мозаикалық еденге зиян келтіріп жатқаны анықталған соң ауыстырылды. 2006 жылы Лоуренс пен Уилсон собордың тарихы мен сәулетіне арналған алғашқы толық зерттеуді жариялады: «Корктегі Сент-Фин Барр соборы: Ирландиядағы Уильям Бурджес». Бұл ғимарат сонымен қатар Фрэнк Кеоханның «Корк: қала және округ» кітабында, 2020 жылы жарық көрген «Ирландияның ғимараттары» сериясының аясында жарық көрді. Собор Корк, Клойн және Росс Англикандық дін аймағының үш соборының бірі болып табылады, ал қалған екеуі – Клойндегі Сент-Колман соборы және Росскарберидегі Сент-Фактна соборы. Көрімдік жерлерге архиепископ Уильям Лионның (1617 жылы қайтыс болған), Ричард Бойлдің (1644 жылы қайтыс болған) және отбасылық мазарда бірінші «әйел масон» Элизабет Олдворттың (шамамен 1773–1775 жылдары қайтыс болған) жерленгендері кіреді.
Сәулет
Собордың стилі – готикалық жаңғыру, Бургестің ең сүйікті кезеңі, оны ол Лондондағы «Тауэр Хаус» үйі үшін пайдаланды. Ол Лилль және Брисбен қалаларындағы соборларға арналған бәйгелердегі сәтсіз жобаларының элементтерін қайта қолданды. Ғимараттың қабырғасы негізінен Корк қаласының жанындағы әктастан, ал ішкі қабырғалары Баттан әкелінген тастан жасалған. Қызыл мәрмәр Кіші аралдан, ал күлгін қоңыр тас Фермойдан келген. Үш мұнараның әрқайсысының үстінде кельт кресі орнатылған, бұл ирландиялық католиктер мен протестанттар үшін негізін қалаушы ата саналатын Әулие Патрикке сілтеме. Бұл – ұлттық ерекшеліктің жасырын білдірілімі болды, бірақ Бургестің тілегіне қайшы келді. Оның бастапқы жобасында желбағырлар болған, бірақ құрылыс комитеті бұл ұсынысты қабылдамады. Тарихшы Антоин О’Каллаханның сөзіне сәйкес, комитет шіркеудің «көне дәуірдің жалғыз нағыз дінімен байланыстылығын сақтауын» қалады. Солтүстік-батыс мұнарасында он екі қоңыраудан тұратын сақина және қосымша, өткір дыбысты екінші қоңырау орналасқан, ол сегіз қоңыраудан тұратын диатоникалық сақинаның бөлігін құрайды, барлығы 13 қоңырау. Алғашқыда 1752 немесе 1753 жылы мұнараның ағаш қаңқасына сегіз қоңырау ілінді, оларды Глостерлік Абель Рудман құйды. 1865 жылы, собордың бұрынғы құрылысы бұзылатын алдында, қоңыраулар алынып тасталды. Олар 1870 жылы жаңа собордың қасиеттілікке ие етілуіне дейін қайта орнатылды. Бірақ сол кезде мұнаралар мен мұнаралардың биіктігі кеме деңгейінен жоғары болмаған, сондықтан қоңыраулар тиісті деңгейден төмен ілінді, нәтижесінде оларды дұрыс соғу мүмкін болмады. 1902 жылы қоңырауларды дұрыс орнату үшін 500 фунт стерлинг жинауға әрекет жасалды, ал келесі жылы олар собордың жоғары жағындағы болаттан жасалған қаңқаға ілінді. 2007 жылы қаңқаның коррозияға ұшырауына байланысты, қаңқа ауыстырылды, бұл қоңыраулар жинағын кеңейтуге мүмкіндік берді: 2008 жылы қосымша екінші қоңыраумен бірге төрт қоңырау қосылды.
Негізгі ерекшеліктері
Бургес интерьердің көп бөлігін, оның ішінде мозаикалық еденді, алтарьды, мінберді және епископ тағын жобалады. Кейбір тұлғаларға, әсіресе Мәсіхке қатысты діни көзқарастардағы қарсылықтар салдарынан төрт жылға кешігу туды, олардың орнатылуы 1873 және 1881 жылдар аралығында аяқталды. Төрт терезе аяқталмай қалды. Лонсдейлдің эскиздері соборда сақталады. Көптеген суреттер христиан иконографиясымен байланысты және тимпандағы суреттерді қайталайды, соның ішінде амбулаторийдегі терезеде Құдайды Көк әйелдерінің патшасы ретінде бейнелейді, ал оның астында Матай, Марқ, Лұқа және Жохан евангелистері бейнеленген. Мұнда Матай адам түрінде, Марқ – арыстан, Лұқа – бұқа, ал Жохан – бүркіт түрінде көрсетілген. Басты орган құбырлы пневматикалық жүйемен, ал қалған екі мануал үшін механикалық жүйемен жұмыс істеді. Ол 1870 жылы Әулие Андрей күнінде собордың салтанатты ашылуына уақытында орнатылды және бастапқыда батыс галереясында орналастырылды, бірақ 1889 жылы акустиканы жақсарту, кеңістікті ұлғайту және терезелерге кедергі келтірмеу үшін солтүстік трансептке көшірілді. Сол жылы органның жаңа орны ретінде соқпақтың жанында еденге 14 фут тереңдікте шұңқыр қазылды. Оның күтілуі соборды күтіп ұстаудың ең қымбат бөліктерінің бірі болды. 1889 жылы Корк қаласынан келген Т. В. Магахи фирмасы оны күрделі жөндеуден өткізді және үш жаңа тоқтатқыш қосты. Орган батыс галереясынан (балконынан) солтүстік трансепттегі шұңқырға көшірілді және бүгінге дейін сол жерде тұр. Хор органының көп бөлігі консольге бекітілген корпус ішінде орналасқан, оның қақпағын органшы электрмен көтере немесе түсіре алады. Келесі күрделі жөндеу 1906 жылы Плимут қаласының Hele & Company фирмасы жүргізді, ол төртінші мануалды (Соло) қосты. Осы кезде органның барлық жүйесі пневматикалық болды. 1965–1966 жылдары Лондонның J. W. Walker & Sons Ltd фирмасы дыбыс тақталарын жөндеді, электропневматикалық жүйесі бар жаңа консоль орнатты және органның тонын төмендетті. 2010 жылға қарай органның электр жүйесі нашарлап қалды. Тревор Кроу құбырларды қайта жасау және олардың санын арттыру, сондай-ақ тромбонның педальдік бөлігін 32 фунтқа дейін ұзартуды қоса алғанда, дыбыстық жақсартулар жасады. Жобаға 1,2 миллион еуро жұмсалды және оны аяқтауға үш жыл кетті.