Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кук аралдарындағы Пукапука атоллінің полинезия тілі
Polynesian language of Pukapuka atoll, Cook Islands
Тарих
Пукапукан – Кук аралдарының солтүстік бөлігінде орналасқан Пукапука коралл атолында қолданылатын тіл. Пукапукан тілі Кук аралдары маори тілімен толыққанды түсіністікке ие емес, бірақ көршілес Батыс Полинезия мәдениеттерімен, әсіресе Самоамен тығыз байланыста. Пукапука аралы – Кук аралдарының ең қашық жатқан аралдарының бірі. Адамдар бұл атолға шамамен 2000 жылдан бері қоныстанғанын көрсететін дәлелдер бар, бірақ оның үздірілмей қоныстанғандығы нақты емес. Әртүрлі кезеңдерде қоныстанулар болған болуы мүмкін, бастапқыда Батыс Полинезиядан келгендермен. Жергілікті ауыз әдебиеті бойынша, қатты дауылдан туған зор толқындар аралды жауып, 15-17 ер адам, 2 әйел және белгісіз саны бар балалардан басқа барлық тұрғындарын құртады. Соңғы генеалогиялық зерттеулер осы апаттың шамамен 1700 жылы болғанын көрсетеді. Арал осы құтқарылғандардың арқасында қайтадан халқымен толықты. Аралды еуропалықтардың алғашқыларының бірі ретінде 1595 жылдың 20 тамызында испан саяхатшысы Альваро де Менданя ашқан.
Pukapukan is the language spoken on the coral atoll of Pukapuka, located in the northern section of the Cook Islands Pukapukan shares minor intelligibility with its national language of Cook Islands Maori, and bears strong links to its neighboring Western Polynesian cultures specifically Samoa. The island of Pukapuka is one of the most remote islands in the Cook Islands. There is evidence that humans have inhabited the atoll for about 2000 years, but it is not clear whether it has been continuously inhabited. Various settlements may have occurred, first from Western Polynesia. Local oral tradition records that huge waves generated by a severe cyclone washed over the island and killed most of the inhabitants except for 15–17 men, 2 women and an unknown number of children. Recent interpretation of genealogies suggests that this catastrophe occurred about 1700 AD. It was from these survivors that the island was repopulated. The island was one of the first of the Cook Islands to be discovered by the Europeans, on Sunday 20 August 1595 by the Spanish explorer Álvaro de Mendaña.
Халық саны
Пукапукан тілі Пукапука аралы мен оның серіктес аралы Нассауда туған тіл. Ол сонымен қатар Кук аралдарындағы шағын қауымдастықтарда, сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Австралиядағы үлкен диаспора қауымдастықтарында қолданылады. Бүгінде Пукапука халқының саны азайды, қазірде тек бірнеше жүз адам ғана осы тілде сөйлейді. 2001 жылғы халық санауы бойынша Пукапука және оның плантациялық аралы Нассауда шамамен 644 адам сөйлеген. 2011 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, 2005 жылы Пукапука аралына келген қатты дауылдың салдарынан қазірде 450 адам ғана сөйлейді. Әлем бойынша барлығы 2400 адам сөйлейді, оның ішінде Пукапукада тұратындар және Кук аралдарының ең көп халқы бар аралы Раротонгадағы 200 адам бар.
The Pukapukan language is indigenous to the island of Pukapuka and its satellite, Nassau. It is also spoken by small communities elsewhere in the Cook Islands, as well as in the larger diaspora communities in New Zealand and Australia. Today the population of Pukapuka has diminished with only a few hundred native speakers. From a 2001 census there were only about 644 speakers on Pukapuka and its plantation island of Nassau. As of a 2011 census, there are now only 450 speakers due to a devastating cyclone that hit the island of Pukapuka in 2005. There are a total of 2,400 speakers worldwide, including those who live on Pukapuka and the 200 speakers on Rarotonga, the most populous island of the Cook Islands.
Жіктеу
Пукапукан – Ядролық Полинезия тармағының австронезия тілі. Кук аралдары тобына жатса да, тіл Шығыс және Батыс Полинезиядан әсер алған.
Pukapukan is an Austronesian language of the Nuclear Polynesian branch. Though grouped with the Cook Islands the language shows influence from both Eastern and Western Polynesia.
Әліпби
Пукапукан алфавитінде 15 әріп бар – 5 дауысты және 10 дауыссыз әріп. Диграф ағылшын алфавитіндегідей орналасқан.
There are 15 letters in the Pukapukan alphabet – five vowels and 10 consonants. The digraph occurs in the place that occupies in the English alphabet.
Көрсеткіш сын есімдер
Басқа мұхиттық тілдер сияқты, пукапукан тілінде де сөйлеуші мен тыңдаушының орналасуына қатысты үш түрлі позициялық көрсеткіш бар. Пукапукан тілінде бұл көрсеткіштерге nei ‘сөйлеушіге жақын’, nā ‘тыңдаушыға жақын’ және lā ‘екеуінен де алыс’ жатады. Пукапукан тілінде сондай-ақ ia ‘бұрын айтылған’ деген мағынаны білдіретін көрсеткіш те бар. Бұл көрсеткіштер те және e жалғыздық артикльдерімен, сондай-ақ ki ‘қарай’ деген сөзбен бірігеді.
Much like other Oceanic languages, Pukapukan has a three way distinction of positional demonstrative particles that relate to the position of the speaker and addressee. In Pukapukan, these include nei ‘near to the speaker,’ nā ‘near to addressee and lā ‘away from both the speaker and addressee.’ Pukapukan also has the demonstrative particle ia meaning ‘aforementioned.’ These demonstrative particles form compounds with the singular articles te and e and with the preposition ki ‘to.’
Нақты көрсеткіш есімдер жалғыздық артикль те-ні қосу арқылы жасалады. Мысалы, те-ні қоссақ, nei ‘менің жанымдағысы’, nā ‘сенің жаныңдағысы’, lā ‘сондағысы’, ал ia ‘бұрын көрсетілгені’ болады. Бұл көрсеткіш есімдер номиналды предикаттардың тәуелді сөйлемдеріндегі басы ретінде ғана қолданылады және жеке есімдермен (1-мысал), есімдермен (2-3 мысалдар) немесе нақты жалпы есімдермен (4-5 мысалдар) теңестіріледі. Номиналды предикат күрделі сөйлем болғанда, көрсеткіш есім иелену сөз тіркесінен бұрын тұрып, оны бөліп тұруы мүмкін (6-мысал). Ерекшеліксіз артикль e және позициялық көрсеткіштер бірігіп, белгісіз көрсеткіш есімдерді құрауы мүмкін. Оларға ēnāi ‘менің жанымдағысы’, ēnā ‘сенің жаныңдағысы’, ēlā ‘сондағысы’ және eia ‘осы жерде’ жатады. Бұл көрсеткіш есімдер белгісіз номиналды предикаттардың ядросын құрайды және әдетте олардың тәуелді сөйлемдері 7-10 мысалдарда көрсетілгендей, олардан кейін келеді. Көрсеткіштер ki ‘қарай’ деген сөзбен де біріге алады. Бұл біріккен сөздер орналасқан жерді білдіретін есімдердің орнына (проформа) қолданылады. Пукапукан тіліндегі осындай көрсеткіш есімдерге kinea ‘осында’, kinā ‘сенің жағыңда’, kilā ‘сонда’ және kiai ‘сонда’ жатады, олардың ішінде kiai анафоралық форма болып табылады. Бұл көрсеткіш есімдер 11-13 мысалдарда көрсетілгендей, орналасқан жерді білдіретін предикаттардың басы ретінде қолданылады. Kiai сөзі ‘қарай’ деген мағынаны білдіретін ki сөз тіркесімен және анафоралық есім ai арқылы жасалады. Kiai жеке есімнің немесе нақты орналасқан жерді білдіретін есімнің орнына қолданылуы мүмкін. Мұны 13-мысалда көруге болады, онда ‘үй’ деген сөз kiai сөзімен ауыстырылған. Бұл формалар жағдай белгісімен (препозиция) көрсетілген есімдік сөз тіркесін де ауыстыруы мүмкін. Мысалы:
The definite demonstrative pronouns are formed by adding the singular specific article te For example, when adding te , nei becomes tēnei ‘this (by me),’ nā becomes tēnā ‘that (by you),’ lā becomes tēlā ‘that (over there)’ and ia becomes teia ‘this (being demonstrated or mentioned previously).’ These demonstrative pronouns only occur as subjects of nominal predicates and as represented below can be equated with personal pronouns (example 1), pronouns (examples 2–3) or definite common noun phrases (examples 4–5). The demonstrative subject may separate the head from the possessive phase when the nominal predicate is a complex phrase whose head is modified by a postposed possessive phrase, as shown in example 6 below. The nonspecific article e and the positional demonstrative particles can also be combined to form indefinite demonstrative pronouns. These include ēnāi ‘this (by me),’ ēnā ‘that (by you),’ ēlā ‘that (over there)’ and eia ‘here with (being demonstrated).’ These demonstrative pronouns constitute the nucleus of indefinite nominal predicates and are normally followed by their subjects as shown in examples 7–10 below. The demonstrative particles can also form compounds with the preposition ki ‘to.’ These compounds can be used as a substitute (pro form) for locational nouns. These type of demonstrative pronouns in Pukapukan include, kinea ‘to here,’ kinā ‘to there, by you,’ kilā ‘to over there’ and kiai ‘to there,’ in which kiai is an anaphoric form. These demonstrative pronouns occur as the head of a locative predicate as demonstrated in examples 11–13 below. The compound kiai is formed by joining the case marker ki (meaning ‘to’) to the anaphoric pronoun ai. Kiai may replace a personal pronoun or a proper locational noun. This can be seen in example 13 in which the locational noun wale ‘home’ is replaced with kiai in the following constituent. These forms can also be used to substitute a noun phrase which has been marked for case by a preposition. For example:
Көрсеткіш етістіктер
Пукапукан тілінде төрт көрсету есімдігі бар. Оларға pēnei ‘осылай’, pēnā ‘солай [сен үшін]’, pēlā ‘солай [ауырда]’ және peia ‘осылай [көрсетіліп тұрған]’ жатады. Бұл есімдіктер баяндаманы өзгерте алады, етістіктер ретінде қолданылады, модальдылықты көрсетеді, тікелей немесе жанама сөйлеуді енгізеді немесе сөз тіркесінің орнына қолданылады. Мысалы, peia алдыңғы сөйлемде сипатталған әрекетті немесе жағдайды «осылай жалғастыру» мағынасында қолданылатын етістік болып табылады, бұл төмендегі 34-мысалда көрсетілген.
Pukapukan has four demonstrative adverbs. These include pēnei ‘like this,’ pēnā ‘like that [by you],’ pēlā ‘like that [over there]’ and peia ‘like so [being demonstrated]’ can modify a predicate, function as verbs, denote modality, introduce direct or indirect speech or stand as a pro form for a prepositional phrase. For example, peia functions as a verb meaning ‘carry on in like manner’ to the action or state described in a previous clause as seen in example 34 below.
Материалдар
Пукапукан тіліне келетін болсақ, қолданылуы шектеулі. Бірақ бүгінде тілді сөйлейтіндер, Пукапука аралдарының жергілікті тұрғындары, әсіресе мұғалімдер, Пукапукан тілінің құрылымын және оқытуын дамытуға арналған кітаптар мен материалдарды жасауға күш салуда. Арал тұрғындары 2005 жылы болған «Перси» дауілінен кейін өздерінің қауымдастықтарын қайта жаңғырту үшін бірлесіп жұмыс істеп жатыр. 2005 жылдан бері қауымдастықтарын қайта құруға шамамен 6 жыл уақыт кетті. Қазіргі таңда Пукапукан тілінде бірнеше қолжазба мен сөздіктер бар, бірақ олардың мәдениеті Тынық мұхиты аймағындағы музыка мен би өнерінің бірлескен жобалары және «YouTube» сияқты интернет-сайттар арқылы сақталған.
There is a limited list when it comes to the language of Pukapukan. Although, today speakers of the language, locals of Pukapuka, and especially teachers on the island are working to put together books and resources dedicated to the teaching and structure of Pukapukan. Collaboratively the locals of the island are also working to bring back to their own community since the devastating Cyclone Percy in 2005. Since 2005 it has taken nearly 6 years to rebuild their communities. Currently there are a select number of manuscripts and dictionaries on the language of Pukapukan, but their culture is kept alive through music and dance collaborations across the pacific and websites like YouTube.
Тіршілік күші
Этнологтың мәліметінше, пукапукан тілі қауіп астындағы тіл деп есептеледі және оның ұрпақтан-ұрпаққа берілуі үзілуге жақын. Алайда, бала тудыратын жастағы адамдар әлі де осы тілді қолдана алады, сондықтан тілді жаңғырту шаралары арқасында отбасыда тілдің берілуін қайта жандандыру мүмкін. Пукапукан тілінде сөйлейтіндер, әсіресе балалар, ағылшын және Кук аралдары маори тілдерін меңгерген, бірақ ағылшын тілі мектептен тыс жерлерде сирек қолданылады, ал көптеген сабақтар тіпті пукапукан тілінде өтіледі. Бүгінде пукапука және оның тілін жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр. Те Рео Маори заңына сәйкес, пукапукан тілі құқықтық мақсаттар үшін Кук аралдары маори тілінің бір түрі деп саналады.
According to Ethnologue Pukapukan is considered to be a threatened language and its “Intergenerational transmission is in the process of being broken, but the child bearing generation can still use the language so it is possible that revitalization efforts could restore transmission of the language in the home. Speakers of Pukapukan especially children are multilingual in English and Cook Islands Maori, but English is rarely spoken outside of schools and many classes are actually taught in Pukapukan. Today, revitalization efforts of Pukapuka and its language is underway. Per the Te Reo Maori Act, Pukapukan is deemed to be a form of Cook Islands Māori for legal purposes.