Кіріспе

1917 жылғы "Кокет" немесе Элиза Уортонның тарихы – Ханна Вебстер Фостердің хаттар түрінде жазылған романы. Ол 1797 жылы анонимді түрде жарық көрген, ал 1856 жылға дейін, Фостердің қайтыс болғаннан кейін 16 жыл өткен соң ғана автордың нағыз атымен жарияланған. Бұл роман сол замандағы ең көп сатылған кітаптардың бірі болды және 1824-1828 жылдар аралығында сегіз рет қайта басылды. Коннектикут штатының жоғары әлеуметтік топқа жататын әйелінің, жол бойындағы тавернада өлі туған, заңды емес баласын дүниеге келтіргеннен кейін көп талқыланған өлімі туралы құрастырылған бұл роман, жақсы білім алған және қоғаммен қарым-қатынас жасауға шебер әйелдің құлдырауына себеп болатын әлеуметтік жағдайларды көрсетеді.

Таңбалар тізімі

Елиза Уортон – романның басты кейіпкері, күйеуінің өлімінен кейін екі адам – пастор Дж. Бойер мен майор Питер Санфорд оны қудалайды. Оның еркін мінезі мен еркектерге адал болмауы оған «кокетка» деген атты сыйлайды. Оның осы мінезі соңында оның қазасына әкеледі. Пастор Дж. Бойер – Елизаның алғашқы күйеу болуға ниеттенгені. Ол сенімді әрі қарапайым адам, бірақ оның болжамдылығы жеткілікті тартымды емес. Ақырында, Елизаның шыншылдықтан және адалдықтан бас тартуы онымен қарым-қатынасын тоқтатуға мәжбүр етеді. Майор Питер Санфорд – Елизаның екінші күйеуі. Ол Елизаға қуаныш сыйлайтын, бірақ болашақта оған берілуді қаламайтын адам. Бірақ ол ақырында басқа әйелге үйленеді, бұл Елизаның онымен қарым-қатынасын жалғастыруына кедергі келтірмейді. Люси Фриман – Елизаның ең жақсы досы, ол көбінесе одан кеңес сұрайды. Люсидің Елизаның шешімдеріне наразы екені оның хаттарынан көрінеді. Роман барысында ол үйленеді, соның салдарынан оның аты Люси Самнер болады. Чарльз Дейтон – Санфордтың сенімді серігі. Санфорд өзінің ойларын Чарльзға жазған хаттарында білдіреді. Т. Селби мырза – пастор Бойердің сенімді серігі. Ол Елизаға деген наразылығын жауаптарында ашық білдіреді. Нэнси Санфорд – майор Питер Санфордтың әйелі. Елизадай әдемі болмаса да, оның байлығы бәрін өтеуге жетеді. Ол майор Санфордтың хаттарында қысқаша айтылады. Генерал және Миссис Ричман – Элизаның туыстары (Миссис Ричман – Элизаның туысы). Олар күйеуінен айырылғаннан кейін Элизаға тұруға орын береді. Олар оның мүддесін шын ниетпен ойласа да, олардың кеңестері көбінесе ескерілмейді. Джулия Гранби – еркін мінезді және Элизаның жақын достарының бірі. Ол Элизаның қиын кездерінде оған көмектесу үшін келеді. Миссис Уортон – Элизаның жесір анасы. Күйеуін жоғалтқаннан кейін, ол Элизаның үйге оралуына қуанады, бірақ оның мұндай күйреуіне қынжылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл әңгіме дін қызметкерінің қызы Элиза Уортон туралы. Романның басында ол күйеу жігіті, пастор Халидің қайтысымен қаламаған некеден босатылған. Элиза оның соңғы күндерін өз үйінде күтіммен өткізеді. Осы оқиғадан кейін ол достық пен тәуелсіздікке ұмтылады. Біршама уақыт достарымен бірге тұрғаннан соң, оған екі ер адам қызығушылық танытады. Біріншіден, Бойер – құрметті, бірақ бірқатар көңілсіз пастор, оны барлық достары мен анасы үйленуге кеңес береді. Екіншісі, Санфорд – аристократ, босқұмар, үйленуге ниеті жоқ, бірақ Элизаны басқа біреуге беруге даяр емес. Оның шешімсіздігі мен Санфордқа деген көңілінің басымдығынан Бойер ақырында одан бас тартады, оның лайықты әйел бола алмайтынын түсінеді. Санфорд та оның өмірінен жоғалып, Нэнсиге, оның байлығы үшін үйленеді. Элиза ақырында Бойерді жақсы көргенін және оны қайтаруды қалағанын түсінеді. Алайда, Бойер оның досының туысы Мария Селбиге үйленуге шешім қабылдаған. Санфорд кейіннен үйленген күйінде пайда болады, бірақ күйзеліске түскен Элизаны азғыруға жетеді. Олар біраз уақыт жасырын қарым-қатынаста болады, бірақ кінә сезімінен және отбасы мен достарына қарауға батыл болмағандықтан Элиза үйінен қашуды жоспарлайды. Шын өмірдегі Элизабет Уитман сияқты, ол босану кезінде туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болады және бейтаныс адамдар жерлейді. Элизаның анасы, миссис Уортон және оның барлық достары оның өліміне қатты қайғырады. Санфорд та оның өліміне терең қайғыға батылады. Досы Чарльз Дейтонға жазған хатында ол өзінің жаман мінез-құлқына өкініш білдіреді.

Жанр және баяндау формасы

Сусанна Роусонның "Кокет және Шарлотта Темпл" (1791) романдары "әйелдердің жазған азғыру романдарының канондық үлгілері" деп аталған. Роман хаттар түрінде жазылғандықтан, оқырман кейіпкерлердің ішкі әлеміне еніп, сюжеттің маңызды оқиғаларын тікелей сезіне алады. Хаттар авторлардың ойларын ашып, олармен жақын байланыс орнатуға көмектеседі. Оқырман әртүрлі кейіпкерлердің көзқарастарының жиынтығы арқасында бейтарап тұрғысынан да көре алады, осылайша оқиға толыққанды болады. Хаттар түрінде жазу – көрерменді қызықтырудың тартымды тәсілі. Басқаларға арналған хаттарды оқу, құлақтандыру сезімін тудырады, бұрын жарияланбаған ойларды ашады.

Түсіндіру және сын

"Кокет" ХХ ғасырдың соңында сыншылардың қызығушылығын қайтадан тудырды. Ол көбінесе индивидуализм мен қоғамдық сәйкестік, құмарлық пен ақыл-ойы арасындағы қарама-қайшылықты зерделі бейнелеуі үшін мақталады. Сондай-ақ, ол ерте американдық республиканың саяси идеологиясымен және қалыптасып келе жатқан орта таптың суретімен байланысты зерттелді. Фостердің повесі бір жағынан "әділеттілікке ұмтылған әйелдердің, тіпті элитаның өмірі де тар мәдени шектеулерге бағынатынын көрсететін, бүлдіргіш хабарды жеткізетін роман" ретінде, ал екінші жағынан, "республикалық аналық идеологиясы мен әйелдердің саласының жағына шығып, әлемдегі өз "орнын" тиісті сезім мен рационалдылықпен қабылдаған әйелдерді құрметтейтін сала" ретінде қарастырылады. Фостердің хаттар арқылы баяндауы бірнеше көзқарас пен түрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді. Елизаның кейіпі бір жақты кокет ретінде емес, хат жазу арқылы дамытылып, оны қоғамның нормаларына "құрбан" және "бұзушы" ретінде қарастыруға болады. Дэвидсон Фостердің романының "әйелдердің шектеулі билігі мен құқығы туралы қалыптасқан түсініктерге қарсы тұру" маңыздылығын атап көрсетіп, "Кокетті" Республикадағы әйелдердің рөлі туралы пікірталастағы маңызды дауыс ретінде бағалайды. Ерте американдық романды зерттеуде Дэвидсон Фостердің романы мен Элизабет Уитменнің өлімі туралы моральдық есептер арасындағы қайшылықтарды ерте американдық сезімтал романның пайда болуын зерттеу үшін пайдаланады: Элиза Уортон күнә жасап, қайтыс болады. Оның өлімі сол кездегі көптеген сыншылардың талап еткен консервативті моральды жеткізе алады. Дегенмен, оның өлімінің жағдайы оқырманды ойға қоздыратын сияқты. Дәл осы аралықтарда – сюжеттің дәстүрлі және радикалды түсіндірулері арасындағы айырмашылықтарда – ерте американдық сезімтал роман гүлденеді. Элиза Уортонның дилеммасының шешілмеуі романды, жанр ретінде, Элизабет Уитменнің романның негізін қалаған және соңында одан асып түсетін трактаттардан ерекшелендіреді. "Саяси романды қайта анықтауда" Шарон М. Харрис Кэти Дэвидсонның еңбегіне жауап ретінде "Кокетті" саяси роман ретінде түсінуге болады деп мәлімдейді. Ол былай деп жазады: "Біріншіден, әйелдердің әлеуметтік жағдайының қалыптасуына себеп болатын саяси жүйелерді танып, сатиралық түрде бейнелеу арқылы, екіншіден, осы жүйелерді кеңінен танымал ету үшін қолданылатын тіл арқылы Фостер жаңа мемлекеттің саяси идеологиясының сексистік негіздерін ашады". Дэвидсон мен Харриске қарсы Томас Джудри роман патриархалдық неке тұжырымына бағынуды нығайтады деп санайды. "Кокет" қиял мен құмарлықты тұрақты түрде кемсітіп, "оқырманды тек қана қарсылық білдіруден ғана емес, сонымен қатар зияндылықты сезіну және олардың қысымына балама табу қабілеттерінен де айырады". "Кокет" романының көптеген сыншылар назарын аударған бір аспектісі – мәтіндегі әйелдер арасындағы достық. "Достықты жетілдіру: Ерте американдық әдебиеттегі саясат және байланыс" еңбегінде Айви Швайцер Элиза Уортонның әйел достарының "эмоционалдық сәтсіздіктерін" талқылап, Элизаны "қоғамдық республикашылдықтың, тіпті феминистік республикашылдықтың чемпионы" ретінде түсінуге болатынын айтады, ал оның достары "еркектердің жіктелуін және либерализм әйелдерді әлеуметтік саладан үйге қуғандағы әйелдердің "хорына" жатады". Клэр К. Петтенгилл "Кокет" романындағы әйелдер достығын бауырластық тұрғысынан қарастырады, ол "әйелге әлеуметтік және ата-аналық билікке қарсы тұрып, өз жеке басын анықтауға көмектесетін қолдау желісін қамтиды" деп санайды. Сонымен қатар, Петтенгилл "бауырластықты нығайтатын эмоционалдық тәртіптік схема толық (теориялық) қуатпен жұмыс істемейді" деп талас етеді. Яғни, Элиза өмірін достарымен бөліссе де, олар оған толыққанды жауап бермейді, керісінше, оның іс-әрекетін сынап, одан әрі жамандыққа ұшырамауын ескертеді. "Кокетке" қатысты басқа да сын зерттеулерге Дороти З. Бейкердің еңбегі кіреді, ол "Элизаның өмірін бақылауға ұмтылысы тілмен, оның жеке басын анықтайтын және өмірін шектейтін қоғамның тілімен басталады" деп дәлелдейді. Сонымен қатар, К. Лейрен Мовер Элизаның "Локктың еңбек және меншік туралы теорияларын әлеуметтік нарықтағы өз денесінің саудасына меншік құқығын бақылауға рұқсат беру құралы ретінде қайта қарастыратынын" айтады. Өзінің әлеуметтік және құқықтық мәртебесін басқа біреудің жеке меншігі ретінде қа...

Бейімделулер

Вебстер Фостердің еңбектерінен көп шабыттанған "Кокет" атты өлең 1798 жылы АҚШ-тағы әйел редактор шығарған алғашқы белгілі журнал – "Кумбирд" журналында жарияланды.