Кіріспе
Қытайдың арнайы әкімшілік аймағындағы соттар
Гонконг арнайы әкімшілік аймағының сот жүйесі – Гонконг арнайы әкімшілік аймағының сот билігін жүзеге асыратын құқықтық тармақ. Гонконгтың негізгі заңына сәйкес, ол аймақтың сот билігін іске асырады және Үкіметтің атқарушы және заң шығарушы органдарынан тәуелсіз. Гонконгтағы соттар барлық қылмыстық істерді және азаматтық дауларды, соның ішінде мемлекеттік және жеке құқық мәселелерін қарап, шешім шығарады. Сот жүйесінің мүшелерінің атқарушы және заң шығарушы органдардан тәуелсіздігі Гонконгтың құқықтық жүйесінің негізгі қағидасы болып табылады. Гонконгтағы соттардың құрамына Жоғарғы сот (Апелляциялық сот және бірінші инстанция соты кіреді), округтік сот, әкімшілік соттар және заңмен белгіленген басқа да арнайы соттар мен трибуналдар кіреді. Жоғарғы сот төрағасы сот жүйесінің басшысы болып табылады және сот әкімшісі оған әкімшілік жұмыстарда көмектеседі. Негізгі заңның талаптарына сәйкес, қытай, ағылшын тілдерінде немесе екеуінде де сот процесін жүргізуге мүмкіндік беретін екі тілді сот жүйесі құрылды.
Апелляциялық соттың соңғы отырысы
Ол 1997 жылғы 1 шілдеде Гонконгтың Апелляциялық сотының Ақырғы қаулысы заңы күшіне енген кезде, 1997 жылғы 30 маусымнан кейін заң үстемдігін қорғау мақсатында құрылды. Бұл Гонконгтың ең жоғары апелляциялық соты ретінде Лондондағы Тайлық Кеңестің Сот комитетін алмастырды.
Жоғары сот
Жоғары сот "Гонконгтың Жоғарғы Соты" ретінде Жоғары Сот Ережесімен (4-тарау, бұрынғы атауы Жоғарғы Сот Ережесі) құрылды. Гонконгтың негізгі заңының 81-бабымен ол "Жоғары сот" деп аталды. Ол Апелляциялық соттан және Бірінші сатыдағы соттан (бұрынғы атауы "Жоғарғы Әділет Соты") тұрады, екеуі де жоғары дәрежелі соттар.
Апелляциялық сот
Ол бірінші сатыдағы соттан және аудандық соттан азаматтық және қылмыстық істер бойынша шағымдарды, сондай-ақ Жер сотынан келетін шағымдарды қарайды. Бұған қоса, төменгі сатыдағы соттар жолдаған заң мәселелері бойынша шешім шығарады. Апелляциялық алқада 10 судья бар, оның ішінде Жоғарғы соттың төрағасы және үш вице-президент.
Бірінші сатыдағы сот
Оның азаматтық және қылмыстық істер бойынша шексіз құзыреті бар. Сонымен қатар, ол адмиралтейство, банкроттық, компанияларды тарату, отбасылық, асырап алу, мұрагерлік және психикалық денсаулық мәселелері бойынша да құзыреттілікке ие. Ең ауыр қылмыстар, мысалы, адам өлтіру, қасақана кісі өлтіру, зорлау, қарулы тонау, күрделі коммерциялық алаяқтықтар және ірі көлемдегі есірткі қылмыстары Бірінші сатыдағы сот судьясымен қазылар алқасының қатысуымен қаралады – қазылар алқасы жеті немесе судьяның қаулысымен тоғыз адамнан тұрады. Бірінші сатыдағы сотта шамамен 42 судья және судьялардың орынбасарлары қызмет етеді.
Аудандық сот
1953 жылы құрылған округтік сот – Гонконгтың жоғары тұратын соты. Оның азаматтық және қылмыстық істер бойынша өкілеттігі шектеулі. 2018 жылдың 3 желтоқсанынан бастап, ол 3 миллион долларға дейінгі ақша талаптарын, немесе жылдық жалдау төлемі немесе салынатын салығы 320 000 доллардан аспайтын жерді қайтару туралы талаптарды қарауға құқылы. Қылмыстық істер бойынша сот, кісі өлтіру, қасақана кісі өлтіру және зорлаудан басқа, ауыр қылмыстарды қарауға құзыретті. Ол тағайындай алатын ең жоғары мерзімді түрме жазасы – жеті жыл. Бір бас округтік судья және 30 округтік судья бар, олардың арасында үш округтік судья Отбасы сотында, ал екі округтік судья Жерлер трибуналында төраға ретінде жұмыс істейді.
Адрестік нысандар
Аудандық судьяларға әрқашан сотта тікелей "Сіздің құрметіңіз" деп, ал жанама түрде (ауызша немесе жазбаша) "Оның құрметті судьясы" деп сілтеме жасалады. Бас аудандық судьяға жазбаша түрде сілтеме жасағанда "CDJ" деген қосымша атау, ал Бас отбасылық сот судьясына "PFCJ" деген қосымша атау қолданылуы мүмкін. Басқа аудандық сот судьяларына жазбаша түрде сілтеме жасағанда "HHJ" деген қосымша атау қолданылады. Аудандық сот судьясының орынбасарына сотта тікелей "Сіздің құрметіңіз" деп, ал жанама түрде (ауызша немесе жазбаша) "Аудандық сот судьясының орынбасары" деп сілтеме жасалады.
Отбасылық сот
Отбасы соты – аудандық соттың бөлімшесі болып табылады, ол отбасылық істерді қарау үшін Бас судьямен бекітіледі. Некеге қатысты даулар туралы жарлықтың (179-тарау) 10А-тармағына сәйкес, барлық отбасылық және некеге қатысты істер аудандық сотта басталады (және Отбасы сотына жіберіледі). Отбасылық істер жөніндегі судья, егер іс жоғары сомадағы талаптарды және/немесе өте күрделі фактілік немесе құқықтық мәселелерді қамтитын болса, оны Жоғарғы Сотқа беруге құқылы. Некеге қатысты даулар туралы жарлықтың 10А(3)-тармағына сәйкес, Отбасы соты аудандық соттың ақшалай шектерінен асып түсетін сот өкілеттігін жүзеге жасай алады.
Магистратуралық соттар
Сот төрешілері кең ауқымдағы қылмыстар бойынша сот өкімін жүзеге асырады. Екі жылға бас бостандығынан айыру немесе 100 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салуға рұқсат берілгенімен, кейбір заңдық нормалар сот төрешілеріне үш жылға дейін бас бостандығынан айыру және 5 000 000 АҚШ долларына дейін айыппұл салу өкілеттігін береді. Барлық айыптаулы қылмыстар бойынша қудалау магистратуралық соттарда басталады, Әділет министрі істің ауырлығына қарай, оны аудандық сотқа немесе Жоғарғы соттың бірінші сатыдағы сотына беру туралы өтініш жасай алады. Шамамен 70 судья бар, олар түрлі трибуналдарда және жеті судьялар сотында жұмыс істейді: Шығыс, Коулун қаласы, Кун Тонг, Батыс Коулун, Ша Тин, Фанлинг және Тюэн Мун. Әрбір сот төрешілігіне бас сот төрешісі жетекшілік етеді. Бас сот төрешісінің кеңсесі Коулун қалалық заң соттары ғимаратында орналасқан және ол барлық сот төрешіліктерінің жұмысын қадағалайды. Ең төменгі сот қызметі – арнайы сот төрешісі, ол көбінесе жеңіл құқық бұзушылықтармен, мысалы, лицензиясыз сауда, жол қозғалысы ережелерін бұзу және басқа да ведомстволық шақырулармен айналысады. Сот төрешілерінің шешімдеріне шағымдар Жоғарғы соттың бірінші сатыдағы сотының судьясымен қаралады.
Адрестік нысандар
Сотта судьяларға әрқашан "Мырза", "Ханым" немесе "Сіздің құрметіңіз" деп тіл қатады. Баристерлер, әдетте, судьяларға қатысты соңғысын қолданбайды. Осы контексте "Сіздің құрметіңіз" деген тіркес діни мағынадан туындамайды, ол ежелгі ағылшын сөзінің "құрметке лайық" деген мағынасын білдіреді. Бас судьяға жазбаша түрде "CM" деген пост-номинал қосып сілтеме жасауға болады, ал Бас судьяларға (нақты бір судьялар сотының төрағасы) жазбаша түрде "PM" деген пост-номинал қосып сілтеме жасауға болады.
Жасөспірімдер соты
Кәмелетке толмағандарға қатысты сотқа құқық беретін соттар, қажет болған жағдайда, Кәмелетке толмаған қылмыскерлер туралы ережеге (No 226) және басқа да заңдарға сәйкес құрылады. Кәмелетке толмағандар соты балаларды (14 жасқа дейінгі) және жасөспірімдерді (14 мен 16 жас аралығындағы) адам өлтіруден басқа қылмыстар үшін айыптауды қарауға өкілетті. 10 жасқа дейінгі балалар қылмыстық жауапкершіліктен босатылады. Сондай-ақ, ол 18 жасқа дейінгі жастарға қатысты күтім мен қорғау мәселелерін қарауға құқылы. Тұрақты судья кәмелетке толмағандар соты ретінде отыруы мүмкін және арнайы процедуралар қолданылады. Судья балаға немесе жасөспірімге танылған қылмысты қарапайым тілмен түсіндіреді және сотталушыға іс жүргізуде көмек көрсетеді. Кәмелетке толмағандар сотындағы сот отырыстарын баспасөз жариялау шектеулі, сотталушының жеке басын ашуға тыйым салынған. Кәмелетке толмағандар соты Шығыс, Коулун қаласы, Батыс Коулун, Фанлинг және Тюэн Мун магистратуралық соттарында орналасқан. Сот тергеушілері Гонконгта болған күмәнді немесе табиғи емес өлімдерді (сондай-ақ, денесі Гонконгта табылған жағдайда, Гонконгтан тыс жерде болған өлімдерді) тергеуге құқылы. Өлім адам қамауда болған кезде немесе Әділет министрінің нұсқауымен болмаса, сот тергеушісі қазылар алқасымен немесе одан тыс тергеу жүргізуді шешеді. Қамауда болған кезде өлім оқиғасы болған жағдайда тергеу қазылар алқасымен міндетті түрде жүргізіледі. Тергеудің басты мақсаты – өлімнің себебі мен оған байланысты жағдайларды анықтау. Қажет болған жағдайда сот тергеушісі немесе қазылар алқасы тергеліп жатқан оқиғаның қайталануын болдырмау үшін ұсыныстар жасай алады. Сот Батыс Коулун заң соттары ғимаратында орналасқан.
Жерлер жөніндегі сот
Жерлер туралы соттың маңызды функцияларының бірі – жер иелерінің пәтерлерді иелену туралы талаптарын қарау, олардың жалға алу немесе жалға беру шарты «Жер иелері мен жалға алушылар (біріктірілген) ережесі» (Бөлім 7) қолданысында болады. 2004 жылғы 9 шілдеден бастап, Сот аталған ережеге қарамастан, мерзімі өткен жалға алу немесе жалға беру шарты бар пәтерлерді иелену туралы талаптарды да қарауға құқылы. Сот сондай-ақ, осыған байланысты шаралар қабылдауға да өкілетті. Бұл Соттың кеңінен қолданылатын тағы бір құзыреті – ғимараттарды басқару бойынша дауларды шешу. Мұндай даулар, басқалармен қатар, «Ғимараттарды басқару ережесі» (Бөлім 344) және өзара келісім шарттарының түсіндірілуі мен орындалуы, басқару комитеттерін тағайындау немесе тарату, меншік иелерінің жиналыстарын өткізу талаптары және ғимаратты басқару агентін тағайындау мәселелерінен туындайды. Сот сондай-ақ, мемлекеттік дамулар салдарынан жері мәжбүрлеп алынған немесе құны төмендеген адамға мемлекеттен төленетін өтемақы сомасын анықтау бойынша шексіз құзыреттілікке ие. Сот «Жерді қайта құру мақсатында мәжбүрлеп сату» (Бөлім 545) ережесіне сәйкес, жерді қайта құру үшін сату туралы бұйрық шығаруға да құқылы. Сот сондай-ақ, төмендегілер бойынша апелляциялық құзыретті жүзеге асырады: (i) Бағалау және рейтинг жөніндегі комиссардың «Рейтинг ережесі» (Бөлім 116) бойынша қабылдаған шешімдері; (ii) Жерлер жөніндегі директордың «Мемлекеттік жалға төлемақы (бағалау және жинау) ережесі» (Бөлім 515) бойынша қабылдаған шешімдері; және (iii) Тұрғын үй жөніндегі директордың «Тұрғын үй ережесі» (Бөлім 283) бойынша қабылдаған шешімдері. Өз құзыретін жүзеге асыру кезінде Сот, Жоғары соттың Бірінші сатыдағы соты сияқты, заңдық немесе әділеттік шараларды қолдану және оларды жою бойынша бірдей өкілеттіктерге ие. Тараптар Сотқа адвокаттарды немесе заң кеңесшілерін тағайындауға құқылы, немесе олар, көбінесе, өзі қатыса алады. Соттың төрағасы – Бірінші сатыдағы сот судьясы. Қазіргі таңда екі төраға (ауданылық судьялар) және үш мүше бар.
Еңбек соты
Еңбек трибуналы 1973 жылы жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасындағы дауларды жылдам, арзан және бейресми тәртіппен қарау үшін құрылған. Ол еңбек шартын бұзу нәтижесінде туындаған талаптарды қарастырады. Талаптарға есімдік беру орнына төленетін жалақы, төленбеген жалақы, заңмен белгіленген мерекелік сыйақы, жылдық еңкіш ақысы, ауру ақысы, декреттік демалыс ақысы, бонус/қос жалақы, жұмыстан босату ақысы және ұзақ жыл қызмет еткені үшін төленетін сыйлықтар кіруі мүмкін. Талапкерлер жұмысқа қайта орналасу немесе қайта жұмысқа алу туралы өтініш беруге, сондай-ақ өтемақы немесе толық төлем алуға да құқылы. Сот отырыстары көбінесе кантон тілінде, төрағалық етушінің қатысуымен өтеді. Заңдық көмек көрсетуге рұқсат жоқ. Кез келген зардап шеккен тарап заң мәселесі бойынша Бірінші сатыдағы сотқа шағымдануға құқылы. Трибуналда шамамен 8 төрағалық етуші бар, оның ішінде бас төрағалық етуші де бар. Трибунал Гаскойнь жолындағы Оңтүстік Коулун заң соттары ғимаратында орналасқан. Сот жүйесі талап арызды тіркеуден бастап, алғашқы сот отырысына дейін немесе соңғы шешім шығарылғанға дейін күту мерзімі туралы статистика ұсынбайды.
Нақты емес іс-әрекет туралы сот
Нарықтық тәртіпсіздіктерді қарау трибуналы (MMT) 2003 жылы SFO-да қамтылған ережелерге сәйкес құрылды. SFO-ға сәйкес, егер Бағалы қағаздар және фьючерстер жөніндегі комиссия (SFC) нарықтық тәртіпсіздік немесе SFO-ның XIVA бөліміндегі ақпаратты жариялау талаптарының бұзылуы болған немесе болуы мүмкін деп санса, SFC MMT алдында сот ісін қозғауға құқылы. MMT SFO бойынша қозғалған іс-шаралардан туындаған немесе олармен байланысты кез келген сұрақтарды немесе мәселелерді қарау және шешу құзыретіне ие.
Кіші талаптарды қарау жөніндегі сот
Шағын талаптар соты 1976 жылы құрылды. Ол келісімшарт немесе құқық бұзушылықтан туындайтын, 75 000 доллардан аспайтын сомадағы ақша талаптарын қарастырады. Отырыстар бейресми түрде өтеді және көбінесе кантон тілінде жүргізіледі. Заңгерлік қызмет көрсетуге рұқсат жоқ. Тараптар адвокат емес өкілді сотта өкілдік етуге уәкілеттендіре алады. Сот төрешісінің шешімімен наразы болған кез келген тарап заң мәселесі бойынша Бірінші сатыдағы сотқа шағымдануға құқылы. Шамамен тоғыз төреші, оның ішінде бас төреші бар. Шағын талаптар соты Батыс Коулун заң соттары ғимаратында орналасқан.
Арам сөздер туралы сот
1987 жылы "Салғандық және әдепсіз заттарды бақылау туралы" жарлық күшіне енді, ол Салғандық заттар жөніндегі трибунал құруды көздейді. Осы трибуналдың жұмысы екі негізгі бағытты қамтиды. Біріншіден, ол кез келген мемлекеттік қызметкер, автор, баспагер, өндіруші, баспагер, таратушы, авторлық құқық иесі және т.б. ұсынған заттарды жіктеуге жауапты. Екіншіден, трибунал кез келген сотта азаматтық немесе қылмыстық іс қаралу кезінде туындаған салғандық немесе әдепсіздік мәселесін анықтау бойынша ерекше құзыреттілікке ие. Салғандық заттар жөніндегі трибунал судьядан және екі немесе одан көп қазыдан тұрады. Қазылар қоғамдық өкілдерден құрылған тізімнен таңдалады. Трибунал Батыс Коулун заң соттары ғимаратында орналасқан.
Судьялар мен сот қызметкерлерін тағайындау
Сот төрешілері мен сот қызметкерлерін ХКСР Бас атқарушысы сот қызметкерлерін ұсыну комиссиясынан құпия кеңес және ұсынымдар алғаннан кейін тағайындайды. Тағайындалатын лауазымдарға Жоғарғы сот, Апелляциялық сот, Бірінші сатыдағы сот, Аудандық сот, Отбасы соты, Магистрат соттары, Жер дауы соттары, Еңбек дауы соттары, Шағын талаптар соты, Сот тергеушілерінің соты және Бәсекелестік трибуналы төрағалары кіреді. Комиссия – сот қызметкерлерін ұсыну комиссиясы туралы заңға сәйкес құрылған мемлекеттік орган. Оның құрамына Бас судья, Әділет министрі (олардың екеуі де Бас атқарушы тағайындаған) және HKSAR Бас атқарушысы тағайындаған жеті мүше кіреді: екі судья, бір адвокат, бір со лицензиясы бар маман және заң практикасымен байланысы жоқ үш адам. Тағайындалған мүшелердің өкілеттік мерзімі екі жылды құрайды және олар одан әрі мерзімге қайта тағайындалуы мүмкін. Шешімдер дауыс беру кезінде ең көп дегенде екі қарсы дауыспен қабылданады. Үміткерге қатысты сертификат немесе мінездеме бергеннен басқа, кез келген мүшеге сұралмаған ақпарат беру осы мүшенің қарауына әсер ету әрекеті деп есептеліп, екі жылға бас бостандығынан айыру және қылмыстық қудалауға алып келуі мүмкін.
Ұлттық қауіпсіздік заңдары бойынша судьялар ретінде арнайы тағайындалу
Гонконгта ұлттық қауіпсіздікке қатысты істерді арнайы тағайындалған судьялар қарастырады. Бұл судьяларды сот жүйесінің әр деңгейіндегі қазіргі қызметтегі судьялар мен әкімшілердің арасынан бас атқарушы таңдайды. Арнайы тағайындауды беру алдында бас атқарушы бас судьямен және Ұлттық қауіпсіздікті сақтау комитетімен консультация жүргізе алады. Арнайы судьяның қызмет мерзімі бір жылды құрайды.