Кіріспе

Ирландияның 1936 жылғы конституциялық түзетуі – Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына (№27) 1936 жылғы заң арқылы енгізілген түзету, ол корольге және генерал-губернатор лауазымына қатысты барлық сілтемелерді жойды және корольдің мемлекеттегі конституциялық рөлін дерлік толығымен жойды. Заңға сәйкес, король мен оның генерал-губернаторы бұрын атқарған функциялардың көп бөлігі Ирландия үкіметінің басқа да органдарына берілді. Корольдің жалғыз қалған рөлі – сыртқы істерде мемлекеттің өкілі болу еді. Түзетулер Сыртқы қатынастар туралы заңмен бірге Оирехтас арқылы қабылданды және 1936 жылдың 11 желтоқсанында күшіне енді. Оның толық атауы: Сыртқы қатынастар туралы заңдағы кемшіліктерге байланысты, келесі жылы, 1937 жылғы Атқарушы биліктер (салдарлы ережелер) туралы заң қабылданды, ол генерал-губернатор лауазымын толығымен жоюға мүмкіндік берді.

Уақыт

Бұл түзету мүмкіндігі Ирландия еркін мемлекетінің сол кезде Достастыққа мүше болғандығынан туындады, және оның әрбір мүшесі 1936 жылғы 10 желтоқсанда VIII Эдуардтың тақтан бас тартуына келісуге міндетті болды. Түзету 1936 жылғы 12 желтоқсандағы «Атқарушы билік (сыртқы қатынастар)» заңы қабылданатынға дейін қабылданды, ол тақтан бас тартуға келісім берді. Ирландия үкіметінің саясаты – Ирландия еркін мемлекетінің саяси жүйесіндегі қалған британдық байланыстарды азайту және оны республикаға айналдыру болды.

Корольдік құзыреттіліктерді беру

Заң қабылданғаннан кейін мемлекет басшысы атқаратын міндеттер бірқатар органдар арасында бөлінді. Ең бастысы, атқарушы билікті жүзеге асыру өкілеттігі Атқарушы кеңеске (кабинетке) тікелей берілді, Атқарушы кеңестің төрағасын (премьер-министрді) тағайындау құқығы Dáil Éireann-ге (Oireachtas немесе парламенттің жалғыз палатасы) берілді, ал заң шығару міндеті Dáil-тің төрағасы Ceann Comhairle-ге берілді. Патша тек сыртқы істерде ғана рөлін сақтады.

Функция | Бұрын | Кейін | 1937 жылғы Конституция бойынша
------- | -------- | -------- | --------
Атқарушы билік | "Патшаға" берілген | Атқарушы кеңес жүзеге асырады. Оның атынан әрекет ететін генерал-губернатор кеңес бойынша | Атқарушы кеңес жүзеге асырады. Өзі Үкімет болып қайта аталды.
Атқарушы кеңестің президентін тағайындау | "Dáil Éireann ұсынысы бойынша" генерал-губернатормен тағайындалады | Dáil Éireann сайлайды | Таоишик деп аталады, оны Ирландия президенті "Dáil Éireann ұсынысы бойынша" тағайындайды.
Атқарушы кеңестің қалған мүшелерін тағайындау | "Президент ұсынысы бойынша" және Dáil Éireann келісімімен генерал-губернатор тағайындайды | Атқарушы кеңестің төрағасы Dáil Éireann келісімімен тағайындайды | Президенттің "Таоишик ұсынысымен" және Dáil Éireann келісімімен тағайындалған.
Oireachtas құрамы | Король мен Dáil Éireann-нен тұрады. (Сенад 1936 жылы жойылған) | Тек Dáil Éireann-нен тұрады | Президенттен, Dáil Éireann пен қалпына келтірілген Seanad-тан тұрады.
Oireachtas жиналысы мен таратылуы | Бас губернатор "Атқарушы кеңестің кеңесі бойынша" | Басшы Кеңестің және оның төрағасының нұсқауы бойынша Ceann Comhairle | Президент "Таоишик кеңесі бойынша"
Заң жобаларына қол қою | Заңға генерал-губернатордың қолдауы (Royal Assent) | Заңға Ceann Comhairle қол қояды, ол заң жобасына вето қоя алмайды | Заңға Президент қол қояды, ол заң жобасына вето қоя алмайды, бірақ оны Жоғарғы Сотқа жібере алады.
Судьяларды тағайындау | Атқарушы кеңестің "кеңесі" бойынша генерал-губернатор | Атқарушы кеңес | Үкіметтің "кеңесі" бойынша Президент.

Бас губернатор

Заң генерал-губернатор лауазымын жоюға бағытталған. Алайда, Эмон де Валераға оның бас прокуроры Джеймс Геогеган, Атқару кеңесінің хатшысы Морис Мойнихан және Парламенттік жобалау бөлімінің мырза Мэтисон бұл заңның лауазымды іс жүзінде жоймағанын, себебі ол Конституциядан тәуелсіз болды деп кеңес берді. Лауазымды толық жою үшін генерал-губернатордың қалған өкілеттіктерінің барлығын бірден ауыстыру қажет еді, сондай-ақ Оирехтас заңдарынан генерал-губернаторлыққа қатысты барлық сілтемелерді алып тастау қажет болды. 1937 жылдың мамырында де Валера осы мақсатта 1937 жылғы Атқару биліктері (салдарлы ережелер) заңын ұсынды, сонымен қатар генерал-губернатордың алдында заңмен талап етілетін міндеттеме декларациясын жасаудан бас тартқан Жоғарғы сот төрағасының тағайындалуын және қолданыстағы заң бойынша тек генерал-губернатор тағайындай алатын жаңа бас прокурордың тағайындалуын заңды деп мойындады.

Сыртқы істер

Заң қабылданғаннан кейін король Конституцияда тікелей аталатын болмады. Дегенмен, түзетуге жаңа ереже енгізілді, ол корольге тікелей сілтеме жасамай, мемлекетке оны сыртқы істерде өкілі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Осы мақсаттағы заң, «Сыртқы қатынастар туралы» заң, түзету күшіне енгеннен кейін көп ұзамай қабылданды. Осылайша, 1936 жылдың желтоқсанынан бастап шарттар король атынан қол қойылды, және король ирландиялық елшілер мен жоғары комиссарларын аккредиттеуді және шетелдік дипломаттардың сенімхаттарын қабылдауды жалғастырды. Корольге мұны жасауға рұқсат беретін ереже 51-бапқа енгізілді және былай делінген:

1937 жылы қабылданған қазіргі Ирландия Конституциясы Ирландия Президенті лауазымын мемлекет басшысы ретінде құрды, бірақ бұл лауазымға ешқандай сыртқы функциялар берілмеді. «Сыртқы қатынастар туралы» заң осылайша бірнеше жыл бойы корольдің сыртқы істерде мемлекет басшысы болып қала беруіне қатысты белгісіздік тудырды. Бұл жағдай 1949 жылы «Ирландия Республикасы туралы» заң күшіне енген кезде аяқталды, ол корольдің сыртқы істердегі рөлін жойды және Ирландия Президентін барлық мәселелер бойынша де-юре мемлекет басшысы етті. Бұл жаңа мәртебе президент Шон Т. О’Келлидің шетелге жасаған алғашқы мемлекеттік сапарымен тойланды.

Күту мерзімі

Түзету 1937 жылы Ирландия Конституциясы қабылданған кезде 1922 жылғы Конституция күшін жойғаннан бастап қолданысын тоқтатты және 2016 жылғы Статуттық заңды қайта қарау актісімен күші жойылды.