Кіріспе

Ерте Ирландия халқы Иверни (Ἰούερνοι, Iouernoi) – ерте Ирландия халқы. Олар Птолемейдің 2 ғасырдағы «География» кітабында аралдың оңтүстік-батысында мекендегендер ретінде алғаш рет еске алынады. Ол сондай-ақ олардың территориясында Ивернис (Ἰουερνίς, Iouernis) деп аталатын «қала» бар екенін көрсетеді және бұл елді мекеннің аралдың толық атауымен – Иверния (Ἰουερνία, Iouernia) – бірдей екенін айтады. Бұл атау бұрын Ирландияның барлық халқына берілген болуы мүмкін, бірақ Птолемей заманында оңтүстік-батыс тұрғындарына ғана қатысты қолданылған. Осы Ивернилерді тілдік тұрғыдан Эрайн (Éraind, Érnai, Érna) халқымен байланыстыруға болады, олар ерте орта ғасырларда Манстер және басқа жерлерде кездеседі. Эрайнның тарихи патшалық династиялары кейде Даирлер деп аталған.

Этимология

Иверни атауы ежескі Ирландия тіліндегі *Īwernī сөзінен туындаған, яғни "*Īweriū" (Ирландия аралы) халқы. Бұл сөз, өз кезегінде, прото-кельт тіліндегі *Φīwerjon және одан әрі прото-индоевропа тіліндегі *piHwerjon (өнімді жер) сөздерінен шыққан. Бұл сөздер көне грек тіліндегі píeira және санскрит тіліндегі pīvara сөздерімен туыс, олар құнарлы жерді білдіреді. Джон Т. Кохтың пікірінше, бұл атау бұрын Ирландияның барлық халқына берілген болуы мүмкін, бірақ Птолемей заманында оның қолданылу аймағы оңтүстік-батыспен шектелді.

Тарихи септіктер

Ертедегі ирланд генеалогиялық трактаттарында Эрайндер Лайгин мен Крутиндерден өзгеше этникалық топ ретінде қарастырылады. Мунстердегі Эрайнға жататын халық топтарына оңтүстік-батыстағы Корк округіндегі Корку Лойгде, Корк және Типперри округтеріндегі Мускрейге, Керри округіндегі Корку Дюйбне және батыс Клэр округіндегі Корку Байсинн кіреді. Ольстердегі Даль Риата және Даль Фиатах (немесе Улайд) да Эрайн саналады. Эрайндер прототарихи кезеңде күшті топ болғанға ұқсайды, бірақ ерте тарихи дәуірде саяси маңызсыздыққа түсіп, тек жұмбақ Осайдж ғана ерекше көзге түсті. Мунстер Эрайндарының ең маңыздысы – Корку Лойгде, тіпті 7- немесе 8-ғасырда Эоганахта тарапынан ығыстырылғаннан кейін де белгілі бір дәрежеде беделін сақтап қалды. Күшті болған Уи Лиатхайн және олардың жақын туыстары Уи Фидженти бастапқыда Эрайн/Дарайнға да жатқан, бірақ кейіннен саяси себептермен Эоганахтаға қосылған болуы мүмкін. Ертедегі Мунстердің тағы бір белгілі Эрайн тайпасы – Mairtine, олар ерте тарихи кезеңде Ирландия аймағынан толығымен жоғалып кеткен, бірақ кейінірек Déisi Tuisceart және Dál gCais тайпаларының тегі болуы мүмкін. Déisi Muman да Эрайннан шыққан болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе ұзақ жылдар бойы даулы болып келді.

Дарини, Дарине

Ивернилер шығыс Ольстердегі Даринилермен туысқан болған сияқты. "Дарини" атауы Даирэ (*Дариос) есімді атадан, сондай-ақ Мюнстердің Эрайн тайпасынан тарағандығын көрсетеді. Даун графтығындағы Дундрумның ертедегі атауы Дун Дрома Даирене деп тіркелген, ал Даирене атауы Корку Лойгде тайпасына қолданылған, бұл Дарини мен Иверни арасындағы байланыстың болуын көрсетеді. Ер есімі – Иверни және Эрайн тайпаларының атауларындағы түбірдің тағы бір түрі. Соңында, Корку Лойгде тайпасының (*Дарини) санжырасындағы түпкі атасы ретінде көрсетілген Іт есімі, олардың тегі мен Иверниге қатысты шатасу тудырса да, шындығында бірдей индоевропалық түбір *peiH ("семіру, ісіну") сақтайды, осылайша Иверни/Эрайн тайпалары мен олардың кейінгі тарихи Ирландиядағы туыстарының негізгі суретін аяқтайды.

О'Рахилли теориясы

Иверник – Т. Ф. О’Рахилли ұсынған гипотетикалық тіл. Ол бұл тілдің ежелгі ирланд тілінен бұрын Ирландияда сөйленген, куәсі жоқ P-келт (вероятно, бритт) тілі болғанын болжады. Ол осы тілді Ивернилердің сөйлегенін және олардың Британиядан Ирландияға шапқыны барып, тілді өздерімен бірге әкелгенін айтты. О’Рахилли Санс Кормайк еңбегінде тіркелген екі сөзді – «онд» («тас») және «ферн» («жақсы нәрсе») – Иверник тілінен шыққан деп санайды. Оның теориясы күшін жойды және сарапшылар тарапынан кеңінен қабылданылмады. Бұған қоса, прототарихи кезеңде Ивернилер гойдель тілінде сөйлегені анық, себебі архаикалық ирланд тіліндегі огам жазулары Ивернилердің жері – Ирландияның оңтүстік-батысында ең көп кездеседі.