Кіріспе

Обоэ да качча (итал. "обое да (k)ˈkattʃa", әдепкі мағынасы "аңшылық обое") – обое туысына жататын, екі қамыстан жасалған үрлемелі аспап. Ол негізінен Еуропа классикалық музыкасының барокко дәуірінде қолданылған. Аспаптың иілген түтігі бар, ал Эйхентопф жасаған аспаптарда (және олардың қазіргі заманғы көшірмелерінде) обое үшін ерекше мыс құбырша бар. Оның диапазоны кор англеске жақын – ортаңғы До нотасынан төменгі Фаға дейін (жазылуы C4, дыбысталуы F3) және жоғарығы Даға дейін (жазылуы D6, дыбысталуы G5). Осылайша, обоэ да качча – Фа тонында дыбыс өзгертетін аспап. Ноталық диапазоны сопрано барокко обоесімен сәйкес келеді, ал сапалы қамысы бар болса, барлық регистрлерде ойнау өте оңай. Иоганн Себастьян Бах көбінесе орта және төменгі регистрлерді пайдаланған, себебі олар осы аспаптың ең ерекше ерекшеліктері болып табылады.

Даму

Бұл аспапты Германияның Лейпциг қаласынан Я. Х. Айхентопф ойлап тапқан болуы мүмкін. Обоэ да каччиа туралы ең алғашқы жазба 1722 жылға дейін сақталып қалған, ол кезде композитор Иоганн Фридрих Фаш Зербст соты үшін Лейпцигтен «Вальдхаутбуа» тапсырыс берген. Аспапты алғаш рет қолдану 1723 жылдың 24 маусымында болды, сол күні Бахтың «Gottes Wort, das trüget nicht» ариясы, «Ihr Menschen, rühmet Gottes Liebe» кантатасынан (BWV 167/3, BWV 167) орындалды. Бах Лейпцигке бір ай бұрын келгендіктен, оның жаңа аспапты жасауға қатысқаны екі күмәнді, тіпті егер бір жыл бұрын «Вальдхаутбуа» кім екендігіне сұрақ туса да. Бірақ Бах, әрине, обоэ да каччиа үшін ең көп шығарма жазған және ең маңызды композитор болды, көбінесе оларды жұптап пайдаланды. 1723 жылы Бах осы аспапты қолданып төрт кантата жазды: «Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei» (BWV 46, 1 тамыз), «Siehe zu, daß deine Gottesfurcht nicht Heuchelei sei» (BWV 179, 8 тамыз) және «Ich elender Mensch, wer wird mich erlösen» (BWV 48, 3 қазан). Бах 1723–1727 жылдары обоэ да каччиа үшін көптеген шығармалар жазды. Обоэ да каччиа тек барокко кезеңінің соңында ғана қолданылды, содан кейін ол 20 ғасырда нақты орындауға деген қызығушылықтың арқасында қайта жаңғырғанға дейін қолданыстан шығып кетті. Шамамен 1780–1820 жылдар аралығында, Вена орталығы болған классикалық кезеңде сопрано обоэ алдымен құбырдың, содан кейін клапандық жүйенің үлкен өзгерістеріне ұшырады. Сондықтан, күрделі құрылымы бар обоэ да каччианың да осындай эволюциялық «өзгеріске» ілікпегені түсінікті. Алдыңғы ағылшын мүйізі (corno inglese, cor anglais) оған әлдеқайда қолайлы болды. Жаңашылдық сол кездегі басты талап болды, ал обоэ да каччиа сияқты ескірген аспаптардың аман қалуы қиын болды (мысалы, фортепиано клавесинді ығыстырғандай). Бір қызығы, Сесил Форсайттың оркестрлеу туралы атақты кітабында айтылғандай, Бетховен – қазіргі заманға дейін обоэ да каччиаға шығарма жазған соңғы композитор. Алайда Форсайт органологияның (музыкалық аспаптарды зерттеу) дамудың басында жазған. Оның көптеген мәлімдемелері, соның ішінде Бетховен туралы айтқандары, қазіргі зерттеулерге сүйене отырып қайта қарауды қажет етеді. Осы жағдайда Бетховен өзінің екі обоэ және F тонындағы терең аспапқа арналған триосында осы терең бөлімді «corno inglese» (ағылшын мүйізі) деп нақты атап көрсеткен.

Құрылыс

Обоэ да каччианың былғарымен қапталған ағаш корпусы үлкен ағаш қоңыраумен аяқталады, ал Айхентофтың аспаптарында – жоғарыда суретте көрсетілгендей, кеңейтілген мыс қоңыраумен. Әдетте екі мыс кілтпесі болады: Ми-бемоль және До. Ми-бемоль кілтпесі көбінесе сол қол үшін екі рет қайталанады. Сопрано барокко обойына ұқсас, G/A-бемоль және F/F-диез екі жұп саусақ тесігі бар. Оның құрылысы басқа барлық ағаштан жасалған үрлемелі аспаптардан мүлдем өзгеше. Алдымен токарлық станокта тесік және сыртқы пішін жасалады, содан кейін ішкі қисыққа айналатын бөлігінен тесіктер тілінеді. Сосын аспапты буда иіліп, ішкі қисыққа тілім жабыстырылып бекітіледі. Тесіктердегі қалған кеңістіктер толтырылып, қисық бөлігі былғарымен қапталады. Да каччиа қос қамыспен тартады; дыбысы өте жұмсақ әрі икемді. Обоэ да каччианың обоэ отбасының қалған бөлігімен ерекше байланысы бар. Оны ағылшын мүйізінің (Солтүстік Америкада және неміс тілді елдерде кең таралған атауы) немесе кор англе (Англия мен Францияда қолданылатын атауы) алдындағысы деп дұрыс айтуға болмайды, себебі ол ағылшын мүйізімен бірдей уақытта дамыды. Ағылшын мүйізінің эволюциясы күрделірек және түзу емес. Да каччиа обоэ отбасының басқа мүшелерінен ешқайсысына ұқсамайды, және оны ешбір аспап заңды түрде алмастыра алмайды, бірақ осы мақсатта көбінесе ағылшын мүйізі қолданылады.

Бахтың "Обоэ да каччиа" әуенін және қазіргі заманғы реконструкциясын

Бахтан кейін обоэ да качча тез арада қолданыстан шығып қалды. Оның нақты дыбысы мен құрылымы туралы білім жоғалып, бұрын обоэ да качча деп есептелген аспаптардың осы аспап емес екені немесе олардың тек бір бөлігінен ғана тұратыны дәлелденді. 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ғалымдардың арасында Бах заманынан сақталған ешқандай аспап жоқ деген консенсус қалыптасты. Мысалы, Курт Сакс өзінің "Real Lexicon der Musikinstrumente" (1913) еңбегінде обоэ да каччаның шикі және жорамалдау суретін келтірген. 1970 жылдардың басында да каччиаға қызығушылық қайта оянды, бұл Николаус Харнонкорт пен Густав Леонхардт басқарған Дж. С. Бахтың толық кантаталарын жазуға арналған Teldec Records жобасының нәтижесінде болды. F тонындағы екі пернелі тальте гобойы бұрын да качча бөлімдерін орындау үшін қолданылған, бірақ нәтижелері әр түрлі болды. Стокгольмдегі Музыка мұражайының кураторы Кэри Карп Скандинавиядағы мұражайларда екі жақсы сақталған (бірақ ойнатуға болмайтын) Айхентопф да каччасы бар екенін анықтады: біреуі оның өзінің мұражайында, екіншісі Копенгагендегі мұражайда. Оның зерттеу нәтижелері Galpin Society Journal журналында жарияланды. Екі аспаптан алынған өлшемдерді пайдаланып, Германияның Зелль-им-Визентал қаласынан обоист және аспап жасаушы Пол Хайлперин алғашқы заманауи көшірмелерді жасады, олар 1973 жылдың соңында жарық көрген Харнонкорттың "Вайхнахтсораториум" жазбасында қолданылды. Қазіргі заманғы обоэ да качча жасаушылар: АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Лопез аралынан Сэнд Далтон; Ұлыбританияда Ричард Эрл мен Тони Миллиард; Бельгияда Марсель Понселе; Францияда Анри Гохин; Нью-Йоркте Джоэл Робинсон.