16 ғасырдағы әлемнің төрт құрлыққа бөлінуі

Кіріспе

XVI ғасырда әлемді төрт құрлыққа бөлу; Африка, Америка, Азия және Еуропа. XVI ғасырда пайда болған географиялық бөліністер.

XVI ғасырда еуропалықтар әлемді төрт құрлыққа бөлді: Африка, Америка, Азия және Еуропа. Әр құрлық әлемнің өзіндік төрт бөлігін көрсететін болды – Африка оңтүстік, Америка батыс, Азия шығыс, ал Еуропа солтүстік жақта орналасқан. Бұл бөлініс сол кездегі Ренессанс дәуірінің сезімталдығына сай келді, ол әлемді төрт маусымға, төрт классикалық элементке, төрт бағытқа, төрт ізгілікке және тағы басқаларға да бөлді. Әлемнің төрт бөлігі немесе әлемнің төрт бұрышы Африканы («оңтүстік»), Американы («батыс»), Азияны («шығыс») және Еуропаны («солтүстік») білдіреді. Төрт құрлықтың бейнеленген суреттері түрлі БАҚ-та кең таралды. Төрттік топтамаларды төрт жақты нысандардың үстіне немесе орталық есігі бар ғимараттың қасбетіне жұптап орналастыруға болады. Олар жиі суреттерге түсіріліп, кейіннен кішкентай фарфордан жасалған мүсіндерге айналды. Көп ұзамай, мүсіндердің бейнелеу өнеріне қатысты белгілі бір конвенциялар қалыптасты. Олар көбінесе әйел бейнесінде бейнеленді, Еуропа патшайымдай сәнді киінген, Азия толық киінген, бірақ экзотикалық стильде, ал Африка мен Америка жартылай киінген, оларға экзотикалық заттармен көркемделіп, атрибуттар берілген.

Үш бұрышты әлем

Жаңа әлемді ашуға дейін классикалық және ортағасырлық географиядағы кең таралған түсінік – "үш бөлік" еді, онда Жерорта теңізі мен еуропалық көзқарас бойынша әлем Еуропа, Азия және Африкаға бөлінген. Латын әдебиетінің көрнекті француз тіліне аудармашысы Лорен де Премерфе өз оқырмандарына былай хабарлаған: "Азия – әлемнің үш бөлігінің бірі, авторлар оны Азия, Африка және Еуропа деп бөледі. Азия шығысқа қарай күн шығатын жерге дейін ("devers le souleil levant"), оңтүстікке қарай ("midi") Үлкен теңізде, батысқа қарай біздің теңізде, ал солтүстікке қарай ("septentrion") Мейотия батпақтары мен Танаус өзенінде аяқталады."

Төртінші бұрыш: кеңейтілген әлем

Лоранның француз оқырмандары үшін Азия «біздің теңізінде», яғни Жерорта теңізінде аяқталды. Батыс еуропалықтар қазіргі географтардың пікірінше Еуропаны Азиядан бөлетін және екі бөлік континенттің немесе кратонның геологиялық тігісін көрсететін Урал таулары туралы көбінесе білмейтін. Еуропалық көзқарас бойынша, осы континенттердің арасындағы шекара Геллеспонт болды, ол Еуропаны Азиядан айқын түрде бөліп тұрды. Еуропалықтардың пікірінше, Ашылу дәуіріне дейін Азия Рим провинциясы Азияның орналасқан Кіші Азиясымен Геллеспонттан басталып, бастапқыда түсініксіз экзотикалық және қашық жатқан «Шығыс» жерлеріне дейін созылды.

Чезаре Рипаның "Иконология"

1593 жылы Чезаре Рипа суретшілер мен қолөнершілерге, әсіресе аллегориялық бейнелерді салуға шақырылатындарға арналған ең танымал эмблемалық кітаптарының бірін жариялады. Ол өте көп салаларды қамтыды, ал оның еңбегі көп рет қайта басылды, бірақ мәтін мен сурет әрқашан сәйкес келмеді. Кітап 18 ғасырға дейін жаңарып тұрды. Рипаның мәтіні және әртүрлі суретшілердің 1603 жылдан бастап шыққан кейінгі басылымдарындағы көптеген суреттер жинағы төрт құрлыққа қатысты бар болған иконологиялық қағидаларды қабылдады және олардың ықпалы соншалықты күшті болды, келесі екі ғасырдағы бейнелер олармен анықталды. Бұл, мүмкін, «Еуропа королевасы» картасының схемасына негізделген. Африканың өзінен айырмашылығы, ол пілдің бас киімін тағып, Африкаға тән жануарлармен бірге бейнеленеді, мысалы, арыстан, шөл құмдарының иесі – сарышаян және Клеопатраның аспидтері. Бұл бейнелер Рим монеталарынан алынған, онда Римнің Африка провинциясының бейнесі, Жерорта теңізінің тар жағалауы көрсетілген. Африканың молшылығы мен құнарлылығы оның қолындағы мүйізбен бейнеленген. Африканың сол кездегі басқа бейнелері оны жалаңаш күйінде көрсетеді, бұл Африканы еуроцентристік көзқарас бойынша өркениетсіз жер ретінде бейнелеуді білдіреді. Рипаның «Иконология» еңбегінде Африканың суреті ашық түсті болғанымен, оны қара түсті терімен суреттеу де жиі кездесетін. Америка да жабайы табиғаты мен халқының қаталдығынан барып, жауыздыққа толы ел ретінде бейнеленген. Бұл ағаш кескінінен көрінеді, Америка басқа үш құрлықтан гөрі соғысшыл болып суреттелген. Клэр Ле Корбейлер түсіндіргендей, Америка көбінесе «жабайы адам» ретінде көзге түсетін, ортағасырлық дәстүрден көп айырмашылығы жоқ еді. Мұндай бейнелер Американың бейнелерінде жиі кездессе де, әрқашан осылай болған жоқ. Уақыт өте келе, еуропалық жаулап алушылармен әділ бағындырылған жабайы тұрғынның бейнесі «үнді принцессасы» бейнесіне айналды.

In 1593, Cesare Ripa published one of the most successful emblem books for the use of artists and artisans who might be called upon to depict allegorical figures. He covered an astonishingly wide variety of fields, and his work was reprinted many times, though the text did not always correlate to the illustration. The book was still being brought up to date in the 18th century. Ripa's text and the many sets of illustrations by various artists for different later editions (beginning in 1603) took some of the existing iconological conventions for the four continents, and were so influential that depictions for the next two centuries were largely determined by them. This probably draws on the Europa regina map schematic. Africa, by contrast wears the elephant headdress and is accompanied by animals common to Africa such as a lion, the scorpion of the desert sands, and Cleopatra's asps. These depictions come straight from Roman coins with personifications of the Roman province of Africa, a much smaller strip of the Mediterranean coast. The abundance and fertility of Africa is symbolized in the cornucopia that she holds. Other personifications of Africa at the time depict her nude, symbolizing the Eurocentric perceptions of Africa as an uncivilized land. While the illustration of Africa in Ripa's Iconologia is light skinned, it was also common to illustrate her with dark skin. In addition to having an untamed landscape, America was portrayed as a place of savagery by virtue of the people who inhabited it. This can be seen in the woodcut as America is depicted as much more warlike than the other three continents. As Claire Le Corbeiller explains, America “was usually envisioned as a rather fierce savage – only slightly removed in type from the medieval tradition of the wild man." Such imagery was not uncommon in depictions of the Americas, but it was not always the case. In time, the image of a wild native being justly subjugated by a European conqueror was turned into a portrayal of an “Indian princess”.

Басқа суреттер

Америкалық миллионер-қайырымды Джеймс Хейзен Хайд, Equitable Life Assurance Society компаниясының көп бөлігін мұраға алды, ол қазір Нью-Йорк тарихи қоғамында сақталатын Төрт құрлықты бейнелейтін аллегориялық гравюралар жинағын жасады; Хайдтың суреттері және Төрт құрлықты көрсететін фарфордан жасалған үстел безендірулері мен басқа да сәндік өнер туындылары Нью-Йорк қаласындағы әртүрлі мұражайлармен бөлісілді. Ренессанс дәуірінде әр құрлыққа бір маңызды өзен байланыстырылған; Еуропа Дунаймен, Африка мен Азия Нил және Ганг өзендерімен, ал Америка Ла Платамен бейнеленген. Төрт өзен тақырыбы, мысалы, Римдегі Пьяцца Навона алаңында Джан Лоренцо Бернини салған 17 ғасырғы Фонтана деи Кватро Фьюми және Питер Пауль Рубенстің "Төрт құрлық" картинасында кездеседі. Төрт өзеннің бұлағы (Дануб, Нил, Ганг, Ла Плата).

Құлдырау

Еуропалықтар Австралияның бар екенін жариялағаннан кейін, "Төрт құрлық" тақырыбы маңыздылығын жоғалтты, тіпті Антарктида құрлығы ашылғанға дейін. Алайда, иконография "Әлемнің төрт бұрышы" ретінде сақталды, көбінесе классикалық стильді әдейілеп қолданатын жағдайларда: мысалы, Нью-Йоркте, Александр Гамильтонның АҚШ кеден үйінің (1907) алдында Дэниел Честер Френч жасаған төрт мүсін тобы "Әлемнің төрт бұрышын" символдайды.

Бүгін

Кейде континенттер құрлықтық масса бойынша біріктірілген. Соның нәтижесінде пайда болған төрт континенттік құрлық: ең ірісінен бастап кішісіне дейін – Афро-Евразия, Америка, Антарктида және Австралия.