Эмиль Петая: Ғылыми-фантастика және «ерекше әдебиет» шебері

Кіріспе

Американдық романист

Эмиль Теодор Петаджа (12 сәуір 1915 – 17 тамыз 2000) – американдық ғылыми фантастика және қиял-фантастика жазушысы, оның мансабы жеті онжылдыққа созылған. Ол 13 роман, шамамен 150 әңгіме, көптеген өлеңдер, сондай-ақ түрлі тақырыптардағы бірнеше кітаптар мен мақалалардың авторы. Петаджа ғылыми фантастика, қиял-фантастика, қорқыныш әңгімелері, детективтік әңгімелер мен поэзия жазса да, өзінің туындыларын «ерекше фантастиканың» көне дәстүрінің бір бөлігі деп есептеді. Петаджа сонымен қатар шағын баспаның иесі болды. 1995 жылы Америка ғылыми фантастика жазушылары қатарында ол алғашқы рет «Құрметті автор» атағын алды. Фин тегінен шыққан Петаджаның ең танымал туындылары – фин жыр эпосы «Калевалаға» негізделген ғылыми фантастикалық романдар. Петаджаның осы сериясы оған бүкіл әлемнен оқырмандар әкелді, ал ғылыми фантастикаға оның ерекше мифологиялық көзқарасы ғылыми басылымдарда талқыланды және тиісті антологияларға енгізілді. «Contemporary Authors» (Gale Research, 1984) журналында жарияланған мәлімдемесінде Петаджа былай деді: «Менің жазу еңбегімнің басты мақсаты көңіл көтеру болды, тек Ханнес Бок және жалпы қиял-фантастикалық өнерге қатысты деректі материалдарды есептемегенде, олар осы тақырыптарға деген құлшынысымды көрсетеді. «Калевала» туралы романдарым – өмір бойы осы көркем поэзиялық туындыға деген қызығушылығымның нәтижесі. Менде «Калеваланың» алты аудармасы және түпнұсқасы бар. Менің әкешім мен анам да финдер».

Ерте өмір және еңбек

Эмиль Петажа (PET a ya) 1915 жылдың 12 сәуірінде Монтана штатының батыс бөлігіндегі шағын ағаш кесетін қалашықта дүниеге келді. Ол Джон мен Ханна Петаяның 10 баласының ең кішісі болды. Болашақ автор Монтана штатының Боннер және Миссула қалаларындағы мектептерде оқыды. Автобиографиялық естеліктерде Петая 1931 жылы «Мырзалар әңгімелері» атты кітапты кездестіргенде фантастикалық әдебиетпен танысқанын айтады. Журналды оқығаннан кейін өмірі өзгерді, ол өмір бойына фантастика мен ғылыми-фантастика жанрларын сүйіп оқыды. Петая жанкүйер ретінде бастап, басқа қызығушылармен достық қарым-қатынас жасап, арзан басылымдар мен ғылыми-фантастика журналдарын жинап, клубтар мен бірлестіктер құру арқылы жанрларға толыққанды енді. Осы кезеңде Петая Х.П. Лавкрафт, Кларк Эштон Смит, Роберт Э. Говард және Август Дерлет сияқты ертедегі көрнекті тұлғалармен хат алмасып, кейде достық қарым-қатынас орнатты. Айта кетерлігі, Петая жанрлар тарихындағы өзінің әуесқойлығын әдебиетке айналдырған бірегей адамдардың қатарында. Ол сондай-ақ, ғылыми фантастика «ғылыми ойлар» деп аталған кезден бастап жанкүйерлерді құрметтейтін «Бірінші әуесқойлар» тобының мүшесі болды. Петая 1934 жылдың соңында Лавкрафтпен хат алмасып, келесі жылы Дуэйн В. Римельмен бірлесіп «Фантазисттің айнасы» атты жанкүйерлер журналын құруды ұсынды, ол Лавкрафттың «Әдебиеттегі үркіткіш қорқыныштар» еңбегін тоқтап қалған «Фантазиялық жанкүйер» журналынан бастап жариялауды көздеді. Алайда журнал жарық көрген жоқ. Петая мен Лавкрафт 1937 жылы соңғысы қайтыс болғанға дейін хат алмасып жүрді. Автордың алғашқы жарияланған туындылары 1935 жылы «Unusual Stories» жартылай кәсіби журналы үшін жазылған «Екі есік» атты әңгімесімен басталды. Тағы бір ертедегі туындысы – «Қалыпты емес музыка» (Дуэйн В. Римельмен бірлесіп жазылған) 1936 жылы «The Phantagraph» журналында жарық көрді. Басқа қысқа әңгімелер мен өлеңдер «The Californian» (Лавкрафтпен бірге), «Futuria Fantasia», «The Acolyte» және басқа да шағын басылымдар мен аймақтық журналдарда жарияланды. Петаяның алғашқы әдеби еңбектерінің көп бөлігі өлеңдерден тұрды, автордың айтуынша, ол «бірнеше аймақтық поэзия сайыстарында» жеңіске жеткен. 1936 жылы Петая шығармашылық жазу мамандығы бойынша оқыған Монтана мемлекеттік университетінің мимеограф машинасымен «Қысқа шам» атты өлеңдер жинағын шығарды. Жинақтың мұқабасында Петаяның сол жылы танысқан досы Ханнес Боктың суреттері бейнеленген. Бұл жинақ әр автордың алғашқы кітап басылымын білдірді. Петаяның айтуынша, шамамен 40-50 дана басылып, көпшілігі «достар мен жақсы тілек білдіргендерге таратылды». Кейіннен осы ертедегі туындылардың кейбіреулері «As Dream and Shadow» (SISU, 1972) жинағына енді. Оның өмір бойы жазылған өлеңдерінің бір бөлігі әлі де жарияланбаған. 1937 жылы Петая Лос-Анджелеске (Калифорния) көшіп барды. Ол жерде ол Лос-Анджелес ғылыми-фантастикалық ортасына еніп, сол кезде әлі жасөспірім болған Рей Брэдберимен, сондай-ақ Генри Каттнер, Генри Хасс, Форрест Дж. Акерман және басқалармен дос болды. 1937 және 1938 жылдары Петая мен Бок бір пәтерде тұрды, бірге жанкүйерлер жиналыстарына қатысып, қолдан қолға ауысқан кітап дүкендеріне барып, киноға барып, бір-біріне өлеңдері мен әңгімелерімен көмектесті. Өзінің өмірбаянында Петая былай деді: «Бәлкім, барлық нәрсе бөгеттен ағып кеткен кезде, менің атақтылығым Ханнесті Лос-Анджелеске алып келгенімде және оны Лос-Анджелес ғылыми-фантастикалық қоғамының жиналыстарына тартып әкелгенімде болар. Сонда біз Рей Брэдберимен таныстық». «Бұл Бродвейдегі Клифтонның асханасында болды. Біз әдетте онда тамақтана алмадық, бірақ тегін лимон шербетінен ләззат алдық. Сол аңызға толы артқы бөлмеде, көптеген элиталар үлкен үстелдің айналасында отырып, жанкүйерлік тақырыптарда әңгімелесіп, Ханнес алғаш рет Форри Акерманмен, Генри Каттнермен және басқалармен кездесті». 1940 жылдары Петая көптеген арзан басылымдар журналдарына ондаған әңгімелер жазып, жазуын жалғастырды. Көп еңбек ететін автор, оның ғылыми-фантастикалық, фэнтези және таңғажайып әңгімелері «Fantastic Adventures», «Worlds of Tomorrow», «Weird Tales», «Fantasy and Science Fiction», «Future Science Fiction Stories» және басқа да журналдарда жарияланды. 1944 жылы «Amazing Stories» журналында жарияланған «Динозавр Голливудқа барады» атты әңгімесінде кино түсірілімінде қашып жүрген динозавр бейнеленген. Осы ертедегі туындылардың кейбіреулері автордың жалғыз әңгімелер жинағында, «Stardrift and Other Fantastic Flotsam» (Fantasy Press, 1971) жинағына енді. Петая сондай-ақ Теодор Пайн есімімен жарияланды. Бұл сыйлық «ғылыми-фантастика және фэнтези жанрындағы еңбектерімен біздің саламызға елеулі үлес қосқан, бірақ енді белсенді емес немесе оның керемет туындылары бұрынғыдай кеңінен танылмаған аға буын өкілдерін тану және бағалау мақсатында құрылды». Автор-эмерит ретінде Петая жылдық «Тумандық» сыйлығының салтанатты кешінде сөз сөйлеуге шақырылды. Петая 2000 жылдың 17 тамызында Сан-Францискодағы үйінде жүрек жеткішсіздігінен қайтыс болды.

Emil Petaja (pronounced PET a ya) was born on April 12, 1915, in Milltown, Montana – a small lumber town in the western part of the state. He was the youngest of 10 children born to John and Hanna Petaja. The future author attended schools in Bonner and Missoula, Montana. According to an autobiographical account, Petaja's introduction to fantastic literature came in 1931 when he came across a copy of Weird Tales. Reading the magazine changed his life, and he became a lifelong devotee of fantasy and science fiction. Petaja started out as a fan and immersed himself in the genres by befriending other interested individuals, by collecting pulp and science fiction magazines, and by forming clubs and associations. During this time, Petaja also struck up correspondence with, and sometimes befriended, such early luminaries as H. P. Lovecraft, Clark Ashton Smith, Robert E. Howard, and August Derleth. Notably, Petaja is part of a unique group of individuals in the history of the genres who turned their fandom into literature. He was also a member of First Fandom – a group which honors fans from the time when science fiction was known as "scientifiction." Petaja corresponded with Lovecraft in late 1934, and the next year proposed teaming with Duane W. Rimel to form a fan magazine, The Fantaisiste's Mirror, that would resume serializing Lovecraft's Supernatural Horror in Literature from the point it had left off in the defunct Fantasy Fan. However, the magazine never materialized. Petaja and Lovecraft continued corresponding until the latter's death in 1937. The author's first published writings date from 1935 with the short story, "Two Doors," for the semi prozine Unusual Stories. Another early work, "Weird Music" (written with Duane W. Rimel), appeared in 1936 in The Phantagraph. Other short fiction and verse was published in The Californian (alongside the efforts of Lovecraft), Futuria Fantasia, The Acolyte, and other small press and regional publications. Much of Petaja's early literary efforts were verse – and according to the author, he won a "couple of minor regional poetry contests." In 1936, Petaja self published a chapbook of poems, Brief Candle, running off copies on the mimeograph machine at Montana State University, where he was a student majoring in creative writing. Brief Candle contained cover art and illustrations by Petaja's friend, Hannes Bok, whom he had met that same year. The chapbook marked the first book publication for each author. According to Petaja, approximately 40 to 50 copies were printed with many "given to friends and well wishers." Some of these early pieces were later collected in As Dream and Shadow (SISU, 1972). Other poems from throughout his career remain unpublished. In 1937, Petaja moved to Los Angeles, California. There, he settled into the Los Angeles sci fi scene, befriending Ray Bradbury – then still a teenager – as well as Henry Kuttner, Henry Hasse, Forrest J. Ackerman and others. Throughout 1937 and 1938, Petaja and Bok shared an apartment, and together they attended fan meetings, haunted second hand book shops, went to the movies, and helped each other with their poems and stories. In an autobiographical account, Petaja stated: "Perhaps when all is washed down over the dam, my major claim to fame will rest in the fact that it was I who got Hannes down to Los Angeles and I who dragged him, reluctantly, to the meetings of the Los Angeles Science Fiction Society. Where we met Ray Bradbury." "It was at Clifton's Cafeteria on Broadway. We couldn't afford to eat there, usually, but we took advantage of the free lime sherbet. In that fabled back room where so many of the s f elite have sat around the long table chewing the fat, fanwize, Hannes first met Forrie Ackerman, Henry Kuttner, et al." During the 1940s, Petaja continued to write, turning out dozens of stories for many of the pulp fiction magazines. A prolific author, his science fiction, fantasy, and weird fiction stories appeared in Fantastic Adventures, Worlds of Tomorrow, Weird Tales, Fantasy and Science Fiction, Future Science Fiction Stories, and elsewhere. One story, "Dinosaur Goes Hollywood," published in Amazing Stories in 1944, features a dinosaur on the loose of a movie set. Some of these early works were brought together in the author's only short story collection, Stardrift and Other Fantastic Flotsam (Fantasy Press, 1971). Petaja also published under the name of Theodore Pine The award was created "as a way to recognize and appreciate senior writers in the genres of science fiction and fantasy who have made significant contributions to our field but who are no longer active or whose excellent work may no longer be as widely known as it once was." As Author Emeritus, Petaja was invited to speak at the annual Nebula Awards banquet. Petaja died of heart failure on August 17, 2000, at his home in San Francisco.

Эмиль Петая мен Ханнес Бок

Ханнес Боктың өмір бойы досы және коллекционері ретінде Петая 1967 жылы, суретшінің қайтысынан үш жыл өткен соң, Боканалия қорын құрды. Жарияланған мәлімдемеге сәйкес, қор «Сиэтл қаласының Гарольд Тейвсі мен Лос-Анджелестің Рей Брэдберисі және Сан-Францисконың «Golden Gate Futurians» тобының көмегімен және ынталандыруымен» құрылған. Боканалияның мақсаты – Ханнес Боктың ұлы көркемдік мұрасын ұмытылмас ету және оның әлемдегі көптеген жанкүйерлеріне жаңа (пульп басылымдарынан жақсырақ) басылымдарды қолжетімді ету. 1967-1970 жылдар аралығында Петая Боктың өнерінің үш портфолиосын жариялады. Ол кино саласына қатысты кітаптардың үлкен кітапханасына ие болды, жүздеген 16 мм фильмдер мен бейнекассеталарды сақтап, фильмдер мен актерлер туралы қызықты әңгімелер айтуды ұнататын. Бүгінде ол кино әуесқойларына «Photoplay Edition» (SISU, 1975) кітабының авторы ретінде белгілі. Бұл суреттелген нұсқаулық – үнсіз және ерте дыбысты фильмдер дәуіріндегі киноға байланысты кітаптар тақырыбындағы алғашқы кітап болды. Петая кітапты жеке жинағына сүйеніп жазды, ол басылған кезде сегіз жүзден астам кітапты құрады. «Photoplay Edition» кітабының авторы ретінде Петая 1998 және 1999 жылдары Сан-Францискодағы үнсіз кино фестивалінде арнайы қонақ ретінде қатысты. Лос-Анджелесте тұрған кезінде Петая «Technicolor» зертханасында жұмыс істеді және кино астанасы мен оның төңірегіндегі оқиғаларды сипаттайтын бірнеше әңгімелер жазды. Оның киноға және кино өндірісіне деген қызығушылығы жылдар бойы сақталды. Петая 1949 жылы «Қорқынышты қайта оралу» және 1950 жылы «Шақыру» атты екі қысқаметражды драмалық фильм түсірді. Сан-Францискода түсірілген, 8 мм форматты тәуелсіз фильмдерде жергілікті актерлер мен орта қолданылды.