Кіріспе

Ирланд тіліндегі сөз басындағы дауыссыз дыбыстардың өзгеруі

Ирланд тілі, барлық қазіргі кельт тілдеріндей, бастапқы дауыссыз дыбыстардың өзгеруімен сипатталады. Бұл өзгерістер нақты морфологиялық және синтаксистік жағдайларда сөздің басындағы дауыссыз дыбысқа әсер етеді. Бұл өзгерістер екі сөздің арасындағы қатынасты түсінуде маңызды рөл атқарады және түрлі мағыналарды ажыратуға көмектеседі. Ирланд тілі, шотланд гаэл тілі және мэнктің тілі сияқты, екі бастапқы дауыссыз дыбыс өзгерісін қамтиды: жұмсарту (séimhiú) және жабысу (urú) (кейде жұмсартуды «аспирация», ал жабысуды «назалдану» деп те атайды, бірақ бұл терминдер шатастыру тудыруы мүмкін). Алғашқыда бұл өзгерістер фонетикалық тұрғыдан сыртқы санды эффектілерімен байланысты болды: жұмсарту екі дауыстының арасындағы дауыссыз дыбысқа байланысты туындаса, жабысу мұрындық дыбыстан кейін келетін кедергілі дыбысқа, тіпті сөздің басында болса да, байланысты болды. Ирланд тілінде сондай-ақ t және h протезі кездеседі, бұл дауысты дыбыстармен басталатын сөздерге әсер ететін ұқсас құбылыстар. Осы бетте қолданылған символдар туралы толық ақпарат алу үшін Ирланд тілінің фонетикасын қараңыз.

Жағдай

Лениция бастапқы мутация ретінде сөз ішінде де, сөз шекаралары арқылы да дамиды, яғни егер сөз дауыстымен аяқталса және келесі сөз дауысты + дауыстымен басталса, сол дауыстыға жақын дауыссыз дыбыс жұмсарады. Бүгінде бұрынғы соңғы дауыстылар көбінесе түсіріледі, бірақ келесі дыбыстардың жұмсаруы сақталып, грамматикалық категорияға айналды. Мысалы, протокельт *esyo "оның" сөзінің соңғы дауыстысы келесі дыбысты жұмсартатын, ал қазіргі заманғы "a" формасы да осыны істейді, осылайша "оның" сөзін "оның" және "олардың" сөздерінен ажыратады, олар тиісінше "h" протезіне және эклипсиске себеп болады. Лениция тоқтату дыбыстарын және *m дыбысын фрикативтерге айналдырды, *s дыбысын дебукализациялап , *f дыбысын жойды, ал *l, *n, *r сұйық дыбыстарын күшті және жұмсақ түрлеріне бөлді. Ортаңғы ирландия тілінің соңына қарай жұмсарған *m дыбысы мұрындық сапасын жоғалтты, жұмсарған *t дыбысы дебукализацияланды, ал жұмсарған *d дыбысы тіл ұшының артикуляциясын жоғалтты. Лениция тек сөздің басында ғана емес, басқа жерлерде де кездеседі, бірақ сөз басында болмаған жұмсару грамматикалық категорияға айналмады. Мысалы, протокельт *knāmis → cnáim → cnáimh "сүйек", және *abalnā → aball → abhaill "алма ағашы".

Протездік және

Бастапқыда бұл анық көрінбесе де, протез және тарихи жұмсарудан (ленициядан) туындайды. Дауыстымен басталатын сөздердің протезі – протокельт тіліндегі еркек анықталған артиклі *sindos-тың қазбаланған фрагменті. *os* аяқталуының *s-і дауыстылардың алдында жұмсарып (леницияланып) , ал *o-ның жоғалтылуымен бірге алдыңғы *d әріпі *t-ге дейін өзгерді (*sindos → int → an t). Дауыстымен басталатын сөздердің протезі – протокельт тіліндегі атаулы әйелдік *sindā және еркек жыныстық *sindī артикльдерінің *d-ның қазбаланған фрагменті. Олар дауыстылармен аяқталғандықтан, келесі сөздің басындағы *s жұмсарып (леницияланып) , ал *ā, *ī жоғалғаннан кейін алдыңғы *d әріпі *t-ге өзгерді, яғни *sindā sūli [sindaː huːli] → int úil → an tsúil. Дауыстымен басталатын сөздердің протезі екі түбірге ие: біріншісі – дауысты үзілісін болдырмау үшін қосылған әріп (эпентетикалық), ал екіншісі – тарихи дауыстың қазбаланған қалдығы. Мысалы, протокельт тіліндегі *esyās "оның" сөзінің *s әріпі дауыстылар арасында жұмсарып (леницияланып) , уақыт өте келе *esyās қысқартылды, бірақ дауыстымен басталатын сөзден кейін *s әріпі сақталып, қазір келесі сөздің бір бөлігі ретінде жазылады.

Күн тұтылуы

Эклипсис бастапқыда мұрынмен басталатын дауыссыз дыбыстардың шоғырлануынан туындады, бұл шоғырлану сөз ішінде де, сөз шекараларында да кездесетін. Яғни, егер сөз мұрын дыбысымен аяқтап, келесі сөз тоқтау немесе ерін-еріндік үскірмен басталса, олар бірігіп кететін. Бүгінде бұрынғы көптеген соңғы мұрын дыбыстары жойылды, бірақ олар келесі дауыссыз дыбыстың айтылуына әсер етеді, бұл әсер грамматикалық түрге енген. Мысалы, протокельт тіліндегі анықталған артикльдің *sindoisom көпше жағының генетивтік түрі соңғы мұрын дыбысын жоғалтып, na-ға дейін қысқарған, бірақ қазір ол келесі дауыссыз дыбыстың өзгеруіне немесе дауысты дыбысқа протез қосылуына себеп болады. Эклипсиспен байланысты дыбыстық шоғырланудың қысқаруы мұрын тоқтауларын, одан кейін дауысты тоқтауларын мұрын тоқтауларына, мұрын тоқтауларын, одан кейін дауыссыз тоқтауларын дауысты жарық дыбыстарға, мұрын тоқтауларын, одан кейін дауыссыз ерін-еріндік үскірді дауысты үскірге айналдырды, ал соңғы мұрын дыбысын жоғалтқан сөздер дауысты дыбыспен басталатын сөздерге қосымша дыбыс қосады. Бұл дыбыстық шоғырланудың қысқаруы тек сөздің басында ғана емес, басқа жерлерде де болды, бірақ бастапқы емес бірігу ешқашан грамматикалық ережеге жатқызылмады. Мысалы, протокельт *lindos → lind → linn "көл", және *kwenkwe → cóic → cúig "бес".

Жиынтық кесте

Бұл кесте лениция, эклипсис, h протезі және t протезінің орфографиялық және фонологиялық әсерлерін көрсетеді. Дауыстылармен және дауыссыздар алдында кең, ал алдында жіңішке болып келеді. Сондай-ақ, ирландиялық орфографияны қараңыз, онда дифтонгтар немесе ұзын дауыстылар құру үшін жойылған немесе дауыстыланған бастапқы емес дауыссыздарды көрсететін кесте бар. Өзгермеген Лениция Эклипсис T протезінің H протезінің мағынасы. Жартылай дыбысталуы. Мысал. Жартылай дыбысталуы. Мысал. Жартылай дыбысталуы. Мысал. Жартылай дыбысталуы. Мысал. Жартылай дыбысталуы. Мысал. Vv éan nVn v n éan tVt v t éan hVhv héan құс Bb bean Bhbh bhean mBmb mbean әйел Cc ceann Chch cheann gCgc gceann бас Dd droim Dhdh dhroim nDnd ndroim арқа Ff freagra Fhfh fhreagra bhFbhf bhfreagra жауап Gg glúin Ghgh ghlúin nGng nglúin тізе Ll leanbh Ll leanbh бала Mm máthair Mhmh mháthair ана Nn naomh Nn naomh қасиетті Pp peann Phph pheann bPbp bpeann қалам Ss súil Shsh shúil tSts tsúil көз Tt teach Thth theach dTdt dteach үй

* Барлық диалектілерде леницияланған және леницияланбаған формалары арасында айырмашылық жоқ. Ирландиялық фонология#Fortis және lenis дыбыстауыштар бөлімін қараңыз.

Претерит/копуланың шартты

Ол үлкен адам еді. "Ол үлкен адам еді". Сіздің жақсылығыңызды бағалаймын. "Сендермен жақсы болдыңдар".

Модификатор + бас конструкцияларында

Егер екі тіл ұшы дыбысы қатар келсе, онда жұмсару процесі тоқтатылады.