Кіріспе

Ежелгі дак халқының әскерлерінің туы – дак дракосы, ежелгі дак халқының әскерлері қолданған әскери ту, оны Италияның Рим қаласындағы Траян бағанасында бейнеленген бірнеше сахнада Децебалдың әскерлерінің қолында көруге болады. Бұл желді аспаптың пішіні аждаһар тәрізді, кең ашылған қасқа жүздік аузында бірнеше металл тілшелер бар. Аждаһардың қуыс басы артына тігілген мата түтігі бар қанатқа бекітілген. Қолдану кезінде драко желге немесе атты әскердің басына көтерілетін, ол ауамен толып, жел материалдық жолақтарынан өте келе қатты дыбыс шығарып, тірідей сезім тудыратын. Дак дракосы ұқсас рим дракосының дамуына ықпал еткен болуы мүмкін.

Атауы мен этимологиясы

Драко (латын) және Дракон (грек) сөздері "жылан", "дракон" деген мағынаны білдіреді. Осы сөздердің түбірі "көзбен қадағалау" немесе "қатты күзету" мағынасын береді. Бұл грек тіліндегі drakōn "қадағалау" сөзінен туындаған.

Шығу тегі

Стандарттың шығу тегі белгісіз және ғалымдар арасында әлі де даулы мәселе болып қалып отыр. Оның нақты шығуын анықтау әлі де қиын. Арнайы тарихнамада дак, фракиялық, скиф, сармат немесе партиялық шығу тегі ұсынылған. Люкреций Михайлеску Бирлибаның сөзіне сәйкес, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында, яғни дак соғыстары аяқталғаннан кейін, драко символы грек-римдік әлемде дак этносымен байланыстырылды. Джон Н. К. Коулстонның пікірінше, римдіктер бұл стандартты 1-ші және 2-ші ғасырлардағы Дунай бойындағы варварлармен байланыстырған. Рим тарихшысы Аррианның жазуынша, римдіктер драконы скифтерден алған, бұл термин сол кездегі сарматтарды білдірген болуы мүмкін. Алғашқы мақсаты, болжам бойынша, садақпен ату үшін жел бағытын көрсету болған.

Маңыздылығы

Дакиялықтардың арасында драко әскердің ерекше қорғаныш символы ретінде қарастырылғаны сөзсіз, сонымен қатар ол халықтың діни өмірінде маңызды рөл атқарды. Драко бейнесі жылан, қасқыр және аждаһар арасындағы діни синкретизмді көрсетеді. Ол дакиялықтарды жігерлендіріп, жауларын қорқытуға арналған болды. Стандарттың басында қасқыр бейнеленген, ол Халштат кезеңінің B фазасынан бері Карпат халқының символы болып табылады (б.з.д. 10–8 ғасырлар). Бұл жануардың кейбір хетт монстрларына ұқсас агрессивті позасы бар. Аждаһардың қасқырмен немесе арыстанмен діни байланысы алғаш рет б.з.д. 1120 жылы Навуходоносор I-нің стеласында кездеседі, онда дакиялық аждаһар символының төртінші тоқсанында нақты бейнесі табылады. Бұл дакиялық драконың Кіші Азия өнерінен шыққандығын көрсетеді, онда аждаһардың діни-әскери символикасы шығысқа қарай Индо-ирандықтарға, ал батысқа қарай Трако-киммерийлік гетиандар/дакиялықтарға тарады. Халштат кезеңінің D фазасына (б.з.д. 8–6 ғасырлар) қарай, аждаһар басының немесе жыланның бейнесі Дакияда кең таралған декоративтік элементке айналды. Ла Тене дәуірінде (б.з.д. 3 ғасыр – 1 ғасыр) ол дакиялықтар үшін стандарт ретінде қызмет етті. Драконың бейнесі Румынияның Прахова округіндегі Будуреаска коммунасында табылған б.з.д. 4 ғасырға жататын керамикалық бұйымда кездеседі. Балаур немесе ірі жылан сияқты аждаһарды бейнелейтін стандарттың денесі дакиялықтар үшін аспан әуесінің немесе "көк аждаһарының" көрінісі ретінде қарастырылды. Бұл олардың жоғарғы құдайы Залмоксиспен байланысты, ол аспан құдайы болуы мүмкін (Tomaschek-ті де қараңыз). Халштат кезеңінің "нақты" кезеңінде аждаһар басының немесе жыланның декоративтік бейнесі Дакияда кең таралды. Аждаһар символы классикалық кезеңдегі күміс дакиялық білезіктерінде де бейнеленген. Жылан тәрізді білезіктер және басқа да ұқсас әшекейлер жыланның декоративтік мотив ретінде таралуын ғана емес, сонымен қатар оның дакиялық материалдық мәдениетіндегі маңыздылығын көрсетеді.

Дакиялық дракондар соғыста

Дакиялықтар қасқыр басты кернейлердің ұлығуын және көп түсті айдаһар басты тудың артынан еріп шайқасқа кірді. Олар жоспарланғандай, қорқынышты көрініс және дыбыстық эффектілерді жасады. Драко алғаш рет Римдегі Траян бағанасында бейнеленген, ол 101-102 және 105-106 жылдардағы Дакия соғыстарын көрсететін ескерткіш. Неміс тарихшысы Конрад Цихориус атап өткендей, дактар драконы алып жүргенімен, Арианның шамамен 136 жылы жазылған "Тактика" еңбегінде ол скиф драконы деп аталған. Эллис Миннстің пікірінше, Ариан сипаттаған айдаһар тулары дактарға тән болған.

Таңдау таблеткалары

Драко туы Дунай аттыларының бірі, жергілікті дакиялық құдайлардың бірімен бірге, 4-ші ғасырдың алғашқы екі онжылдығына жатқызылған Дунай тақтасында бейнеленген. Бұл символдың дактардың діни және әскери өміріндегі маңыздылығын ескеретін болсақ, кейбір авторлар драконың тікелей қабылданып, 3-4 ғасырларға жататын Дунай тақташаларында көшірілген болуы мүмкін деп санайды. Думитру Тюдор сияқты зерттеушілердің пікірінше, Дунай тақташаларындағы осы әскери тудың болуын жай ғана кездейсоқ жағдаймен түсіндіруге болады – бұл жергілікті мүсіншілердің қиялы арқасында атты және аспан құдайы бейнелерінің үйлесімділігінің нәтижесі.

Римдегі Траян бағанасы

Траян бағанасында (б.з. 113 ж.) Дакия сарбаздары 20 суретте драконды алып жүреді. Біреуінде Дакия атты әскері аттарымен бірге Дунайды жүзіп өтіп бара жатқанда дракон бейнеленген. Тағы бір суретте дракон Дакия қамалының ортасына тіктелген және бірнеше римдік тұтқындардың бас сүйектерімен қоршалған. Траян бағанасында дракон жеңістің символы болып табылады, бірақ ол Траянның дакиялықтарға қарсы екінші соғысын көрсететін бағанадағы суреттерде жоқ. Осы кезде римдіктер легиондарына жалақы төлеу үшін алтын іздеп, Дакия жерлерінің шамамен 18 пайызын басып алды.

Дакияның римдік монеталары

Драко Рим императоры Антонин Пийдің (б.з. 138–161) монеталарында бейнеленген, бұл оның 2-ғасырдағы ерекше белгісі екенін көрсетеді. 250 жылы Децийдің монетасында Рим провинциясы Дакия қасқыр немесе иттің басы бар айдаһар туын ұстағандай суреттелген. Осы типті сурет Клавдий Готикустың (б.з. 268–270) және Аврелианның (б.з. 270–275) антониниан монеталарында да кездеседі.

Салоникадағы Галерий аркасы

Дакияның ерекше аждаһа белгісі Грекиядағы Салоникидегі Галерий аркасы мен Ротундада бейнеленген Дакия атты әскерлерінің тобымен көтерілген.

Честердің жерлеу ескерткіші

Драко (Р. П. Райт 1955 жылы дакиялық немесе сарматтық типке жатқызып қарастырған) 1890 жылы Дева Виктрикс (Честер, Ұлыбритания) қаласындағы Солтүстік қабырғаның (Батыс) бөлігінде табылған үлкен тасқа бейнеленген. Аждаһа туы көлденең түрде, атты әскер ұстағандай етіп көрсетілген, бірақ тас нашар сақталғандықтан оның басы көрінбейді. Көптеген ғалымдар бұл атты әскердің сармат екенін, сарматтық шлем кигенін және сарматтық ту ұстағанын айтады. Михайлеску Бырлибаның (2009) пікірінше, дакиялық тудың бейнесі анық және римдіктердің дакиялықтарға қарсы жеңісін көрсететін маңызды ескерткіштерде де осыған ұқсас бейнелер кездеседі. Честерде табылған әскери дипломда (146 жылға дейін) босатылған әскерлердің құрамында I Aelia Dacorum когортының аты аталған. Осыған орай, Честердегі қабір тасында бейнеленген атты әскер I Aelia Dacorum когортының vexillatio-сына жататын дакиялық атты әскер болуы мүмкін. П. А. Холдер бұл когорттың 102 жылы немесе одан сәл ертерек, дакиялықтар империяға қоныстанғаннан кейін құрылғанын және кейін Aelia деген ат алғанын айтады. Дегенмен, кейбір авторлар стеланың дакиялық жауынгерге тиесілігіне күмән келтіреді. Драко тек дакиялықтардың ғана емес, сарматтардың да символы болған. Дакиялықтар көбінесе жұмсақ фригиялық бас киім киетін, бірақ стеладағы атты әскер сарматтық шығу тегі бар, биік және конус тәрізді Spangenhelm үлгісіндегі шлем киген. Дакиялықтарға тиесілі металл шлемдер де табылған, бірақ олар стеладағы шлемнен едәуір өзгеше. Дакиялықтар ұзын шаш және қалың сақалмен сипатталған, бірақ Честердегі атты әскер сақалсыз және қысқа шашты болып бейнеленген. Дакиялықтардың қару-жарағының ерекше белгісі – қисық орақты қылыш болса, Честердегі атты әскер тура қылыш ұстаған. Сонымен қатар, I Aelia Dacorum когорты Британияда дакиялықтардың болғанын көрсететін жаяу әскер бөлімшесі болған, ал дакиялықтардың атты әскерлік дәстүрі болған жоқ. Сондай-ақ, стела табылған Дева Виктрикс каструмында (Честер, Англия) дакиялық бөлімшелер қызмет етпеген.

Рим армиясында қолданылған

Римдік сарбаздың мойнында драконың алғашқы бейнесі император Марк Аврелийдің (161-180 жж.) тұсында пайда болды. Ғалымдар драконың римдік әскер дактарды жаулап алғаннан кейін қабылданып, қолданысқа енгенін санайды. Озборн (1985) және Эшмор (1961) сияқты кейбір ғалымдар драконың римдіктер дактардан алынғанын айтады. Ол римдік легионның аквиласы (императорлық арыстан) сияқты, когортаның туы болды. Рим атты әскеріндегі драконы қолданушы сарбаз драконарий деп аталды. Кейіннен драко императорлық белгіге айналды. Қазіргі кезде сақталған жалғыз данасы – Германияның Нидербибер қаласынан табылған, кеш римдік тудың алтын жалатылған айдаһар басы. Драко тек римдік Дакияға ғана емес, сонымен қатар Сармат және Парфия аймақтарына да тән болды. Осыған байланысты, рим армиясының дракосының баламалы шығу тегі туралы бірнеше теориялар ұсынылды. Франц Альтеймнің сөзіне қарағанда, мұндай белгілердің рим армиясында пайда болуы Орталық және Оңтүстік Азиядан көшпелі әскерлерді тартумен бірге жүрді, ал осы аймақтан бейне Иранға, содан кейін Еуропаға тарады. Альтеймнің теориясына сүйенсек, дактар мен германдар оны сарматтардан мұра еткен болуы мүмкін. Сармат дракосы дактар мен римдіктерге қарағанда шығысқа жақын, ірі құлақтары, иттің тістері және тіпті қанаттары бар еді. Онда әдетте Нидербиберде (Германия) табылған кеш римдік тудың алтын бас сияқты қабыршақтар немесе айдаһардың ерекше қырқасы болмады. Оның басы – иран мифологиясындағы жартылай қасқыр, жартылай құс симургтың бейнесі болуы мүмкін. Кланның тотеміне байланысты, балық басы да болуы мүмкін. Траян бағанасындағы сарматтық роксалан аттылары драконы мүлдем тасымайды. Траян бағанасында бейнеленген дакиялық дракондардың бас жағы да иттің басына ұқсайды. Бірақ олар мүлдем басқа типтес, қысқа, дөңгелек мұрындықтары, ілгекті көздері, тік құлақтары, кең жақтары және жаңқалары жоқ. Михайлеску Бирлиба (2009) б.з. 1-ші ғасырының соңында римдіктер драконы дактармен байланыстырғанын болжайды. Драко – дактарды символдайтын икона (дактардың фалкс сияқты). Драко 4-ші ғасырда рим стандарты ретінде кеңінен қолданысқа енді.

Мұра

Константин әскери байрақтарға драконды емес, христиандық нышанын қосқанда, атау өзгеріске қарамастан сақталды, ал байрақ ұстаушы драконарий болып қалды. Кейде ежелгі символ жаңа символмен біріктірілген, драконды айқыш астына орналатқан. Каролингтер әулетінің атты әскерлері 8, 9 және 10 ғасырларда Рим империясы бұрын қабылдаған драконды өз әскерлерінің үстінен көтеруді жалғастырды. Дракон, шамасы, Рим империясының соңғы кезеңіндегі және Англо-саксондық Британияда да қолданыста болды; Байе гобеленінде Гарольдтың байрақ ұстаушысы оны ұстап тұрған күйінде бейнеленген. Аңыз бойынша Артур патша және оның рыцарьлары Британиядағы Сараматиялық ауыр атты әскерінен шыққан болуы мүмкін, Артур мен оның әкесі Утердің "Пендрагон" тегі дракон байрағымен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі Уэльстің ұлттық туындағы Қызыл дракон Римдіктердің, және болжам бойынша, Римдік-британдық атты әскерлерінің, яғни Рибчестерде орналасқан сарматтардың қолданған драконынан шыққан болуы мүмкін.

Мифология

Тарихшы Василе Пырванның айтуынша, жылан денесі бар қасқыр бейнеленген дакиялық туда балаур суреті салынған. Балаур румын мифологиясындағы змеуден мүлдем өзгеше. Ең басты айырмашылық – змеу, тіпті кесірткеге ұқсас белгілері болса да, адам кейпінде бейнеленеді, ал балаур – нағыз айдаһардың түрі. Румын мифтерінде, аңыздарында және ертегілерінде балаур көбінесе үш, бес, жеті, тоғыз немесе он екі баспен келеді. Балаур кейде жамандыққа ұрынатын тұлға, бірақ көбінесе бейтарап болып, түрлі орындарды, заттарды немесе білімді сақтайды. Сондай-ақ, әр түрлі мифтерде және әңгімелерде бағалы заттарды алу үшін не күзетілген жерге кіру үшін жеңілуге тиіс айдаһарлар кездеседі. Әдетте, бұл үш айдаһар болады, олардың қабықтары темір, күміс және алтыннан, немесе күміс, алтын және алмаздан жасалған, әрқайсысы алдыңғысынан күштірек, ал бастарының саны қиындықпен бірге артады. Халықтық дәстүрдегі жыланның үйді қорғауға қатысты кейбір мотивтер дакиялық "Аждаһа" символының түсіндірмесімен белгілі бір деңгейде сәйкес келеді.