Сигрид Карг-Элерт: Немец композиторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Сигрид Карг-Элерт (21 қараша 1877 – 9 сәуір 1933) – ХХ ғасырдың басындағы неміс композиторы, ең белгілі туындылары – домбыра және қамыс органға арналған шығармалар.

Өмірбаян

Карг Элерт Германияның Оберндорф-ам-Неккар қаласында Зигфрид Теодор Карг болып дүниеге келді. Ол кітап сатушы Иоганн Якоб Каргтың және оның әйелі Мари Аугуст Каргтың, туған қызы Элерт болған, он екі баласының ең кішісі еді. Дегенмен, басқа мәліметтерге сәйкес, оның әкесі газет редакторы және баспагер болған. Отбасы 1882 жылы Лейпцигке қоныстанды, онда Зигфрид алғашқы музыкалық білімін алып, жеке фортепиано сабақтарын оқыды. Лейпцигте композиторлардың бас қосуында ол композитор Эмиль фон Резничекке алғашқы шығармаларын ұсынды, ол Лейпциг консерваториясында үш жылдық тегін оқуға стипендия берді. Бұл жас жігітке Саломон Джадасон, Карл Райнеке, Альфред Райзенауэр және Роберт Тейхмюллерден сабақ алуға мүмкіндік берді. 1901 жылдың тамызынан 1902 жылдың қыркүйегіне дейін ол Магдебургте фортепиано мұғалімі болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол өзінің атын Сигфрид Карг Элертке өзгертіп, анасының қыз кездегі тегінің бір нұсқасын қосты және өзінің есімін шведше жазуын қабылдады. Лейпцигке оралғаннан кейін ол негізінен фортепианоға арналған шығармалар жазуға кірісті (Эдвард Григтің ынтасымен, оны ол қатты құрметтеді); 1904 жылы ол Берлин баспашысы Карл Симонмен танысты, ол оны гармониямен таныстырды. Одан кейін өліміне дейін ол осы аспапқа арналған түпнұсқалық шығармалардың ең маңызды және кең жиынтығын жасады. Органист Пол Хомейердің ынталандыруымен ол гармониялық шығармаларының бірнешеуін органға бейімдеді, ал 1909 жылы өзінің алғашқы орган шығармасын – 66 Chorale Improvisations, Op. 65 жазды. 1910 жылы Карг Элерт Луиза Крецшмармен (1890–1971) үйленді; төрт жылдан кейін олардың қызы Катарина дүниеге келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде полк хобоисі қызметін атқарғаннан кейін, 1919 жылы Лейпциг консерваториясында музыка теориясы мен композиция пәнінің оқытушысы болып тағайындалды. 1924 жылдан бастап Карг Элерт үйінен радио арқылы апта сайын гармониялық концерттер берді, оның ішінде 1927 жылы 50 жылдық мерейтойына арнап өзінің екінші гармониялық сонатасын орындады. 1920-1930 жылдардағы Германиядағы мәдени ахуал халықаралық бағытталған, француздық ықпалға ие Карг Элертке өте жаулы болды; және оның шығармалары Германиядан тыс жерлерде, әсіресе Ұлыбританияда (Лондонның орган музыка қоғамы 1930 жылы оның құрметіне он екі күндік фестиваль өткізді, оған ол қатысты) және АҚШ-та жоғары бағаланды, ал туған елінде оның музыкасы көбінесе назарсыз қалды. Осының нәтижесінде ол 1932 жылдың көктемінде Америкада орган концерттерінен тұратын гастрольдік сапарға келісім берді. Сапар музыкалық жағынан сәтсіз аяқталды, себебі ол темекі шегудің салдарынан, нерв аурулары мен жүрек жетіспеушілігінен зардап шекті. Сонымен қатар, ол көп ұзамай өмірін қиған қант диабетімен ауырды, ал органшы ретіндегі шектеулі мүмкіндіктері (Марсель Дюпре және Луи Виерне сияқты виртуоз орындаушылардың деңгейімен салыстырғанда) американдық тыңдаушыларға жағымсыз әсер етті. Көп жылдар бойы Карг Элертке Питтсбургтегі Карнеги институтының орган кафедрасының басшысы лауазымы ұсынылғаны, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты ол бас тартты деген пікір болды; алайда, бұл мәлімдемеге ешқандай дәлел жоқ. Лейпцигке оралғаннан кейін оның денсаулығы күрт нашарлады. Ол 1933 жылдың сәуір айында 55 жасында қайтыс болды. Оның қабірі Лейпцигтегі Зюдфридхоф зиратында орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның шығармаларының танымалдығы біраз төмендеді, бірақ 1970 жылдардың соңында олар қайта жанданды. Бүгінде оның органға арналған шығармалары концерттік бағдарламаларға жиі енгізіледі.

Karg Elert was born Siegfried Theodor Karg in Oberndorf am Neckar, Germany, the youngest of the twelve children of Johann Jacob Karg, a book dealer, and his wife Marie Auguste Karg, born Ehlert (sic). According to another account, however, his father was a newspaper editor and publisher The family finally settled in Leipzig in 1882, where Siegfried received his first musical training and private piano instruction. At a gathering of composers in Leipzig, he presented his first attempts at composition to the composer Emil von Reznicek, who arranged a three year tuition free scholarship at the Leipzig Conservatory. This enabled the young man to study with Salomon Jadassohn, Carl Reinecke, Alfred Reisenauer and Robert Teichmüller. From August 1901 to September 1902 he worked as a piano teacher in Magdeburg. It was during this period that he changed his name to Sigfrid Karg Elert, adding a variant of his mother's maiden name to his surname, and adopting the Swedish spelling of his first name. Having returned to Leipzig, he started devoting himself to composition, primarily for the piano (encouraged by Edvard Grieg, whom he greatly admired); and in 1904 he met the Berlin publisher Carl Simon, who introduced him to the harmonium. From then on until his death he created one of the most significant and extensive catalogs of original works for this instrument. Encouraged by the organist Paul Homeyer, he reworked several of these harmonium compositions for organ, before composing his first original organ piece, 66 Chorale Improvisations, Op. 65 in 1909. In 1910, Karg Elert married Luise Kretzschmar (1890–1971); four years later their daughter Katharina was born. After having served as a regimental oboist during World War I, Karg Elert was appointed instructor of music theory and composition at the Leipzig Conservatory in 1919. From 1924, Karg Elert gave weekly harmonium recitals on the radio from his home, through which he performed his second sonata for harmonium as part of his 50th birthday celebrations in 1927. The cultural climate in Germany in the 1920s and 1930s was very hostile to the internationally oriented, French influenced Karg Elert; and although his works were admired outside Germany, especially in the U. K. (the Organ Music Society of London held a twelve day festival in his honour in 1930, which he attended) and in the United States, in his home country his music was almost completely neglected. All this led to him accepting an invitation for an organ concert tour of America in the spring of 1932. The tour proved to be a disastrous mistake, musically , due to heavy smoking, neuralgia and heart failure. Moreover, he was suffering from the diabetes which would soon kill him, and his limited powers as an organist compared unfavourably to the virtuoso standard of organ performance (set by the likes of Marcel Dupré and Louis Vierne) to which American audiences had grown accustomed. For many years it was thought that Karg Elert was offered the position of organ chair at the Carnegie Institute in Pittsburgh, which he was forced to decline due to his failing health; however there is no evidence for this statement. After his return to Leipzig, his health started deteriorating rapidly. He died there in April 1933, aged 55. His grave is in the Südfriedhof in Leipzig. The popularity of his compositions declined for a period after World War II, before a successful revival in the late 1970s; today his works for the organ are frequently included in recitals.

Музыка

Карг Элерт өзін сырттан қараушы деп есептеді. Оның шығармашылығына ықпал еткен композиторлар: Иоганн Себастьян Бах (ол Бахты құрметтеу үшін BACH мотивін жиі пайдаланды), Эдвард Григ, Клод Дебюсси, Макс Регер, Александр Скрябин және ертедегі Арнольд Шенберг. Жалпы айтқанда, оның музыкалық стилі кеш романтизмдік болып, импрессионизм мен экспрессионизмге бейімділік танытады. Оның музыка теориясы туралы терең білімі, тоналды үйлесімділігін сақтай отырып, дәстүрлі гармонияның шегін кеңейтуге мүмкіндік берді. Оның композиция үшін сүйікті аспаптары – Кунстгармонион және түтік аспабы. Ол сондай-ақ кішкентай ансамбльдерге, фортепианоға, оның ішінде вокалды музыкаға да шығармалар жазды. Оның флейтаға арналған музыкасы өмір бойында кең танылды. Ол саксофонға да қызығушылық көрсетті.