Кіріспе

Аумен балық аулау әдісі (немесе аумен балық аулау; /s//eɪ//n/ SAYN') – балықты қоршауға арналған, ау деп аталатын, суда тік бойымен ілініп тұратын, төменгі жиегі салмақтармен, ал жоғарғы жиегі иінтіректермен бекітілген торды пайдалану арқылы жүзеге асырылатын балық аулау тәсілі. Ауларды жағадан немесе қайықтан қолдануға болады. Ау қолданатын қайықтар сейнерлер деп аталады. Сейнерлерден екі негізгі ау түрі қолданылады: қысқыш аулар және даниялық аулар. Ау, желілік аудан (гиллнет) өзгешелігі – ау балықты қоршап алады, ал желілік ау балықты тікелей ұстап алады.

Этимология

Сейн сөзінің бастауы көне ағылшын тіліндегі segne сөзінде, ол латын тілінен sagena арқылы тілге енген, ал оның түпнұсқасы грек тіліндегі σαγήνη sagēnē (сүйреп баруға арналған тор) болып табылады.

Тарих

Сейндер бұрын кеңінен қолданылған, оның ішінде Тас дәуірі қоғамдарында да. Мысалы, маорилер бір шақырымнан асатын ауларды салу үшін үлкен каноэлерді пайдаланған. Аулар жасыл зығырдан тоқылған, тас салмақтармен және жеңіл ағаш немесе лақ жіптермен жабдықталған, оларды сүйреуге жүздеген адам қажет болуы мүмкін. Колумбия өзенінің бойындағы жергілікті американдықтар шырша түбір талшықтарынан немесе жабайы шөптен ау тоқып, салмақ ретінде тастарды қолданған. Ал балықтарды қорқытып, біріктіру үшін кедрден жасалған таяқтарды пайдаланған. Сейн торлары Жерорта теңізі аймағындағы ежелгі мәдениеттерде де кеңінен таралған. Олар б.з.д. 3000 жылға жатпайтын египеттік қабір суреттерінде кездеседі. Ежелгі Рим әдебиетінде ақын Овидий сейн ауларына, соның ішінде ысталған ағаштан жасалған иінтіректер мен қорғасын салмақтарға жиі сілтеме жасайды.

Жағажайлық аулау

Жағажайлық желі жағалауға желінің бір бөлігін бекіту арқылы қолданылады, содан кейін желі суға сүйреліп, балықтар қоршалады, одан кейін жағаға тартылады. Көптеген елдер мұндай желілерді пайдалануға тыйым салған. Кения 2001 жылы жағажайлық желілерді қолдануға тыйым салды.

Кепкен ау

Торға баулаудың кең таралған түрі – қалталы тор. Оның астыңғы жағында бірнеше сақиналар болады, содан осы тор "қалталы" деп аталады. Барлық сақиналар арқылы бір жіп (қалта жібі деп аталады) өтеді, оны тартып алғанда сақиналар біріне жақын тартылып, балықтың "темен қарай жүзіп құтылуына" немесе қашуына кедерес жасайды. Бұл операция дәстүрлі қалтаға ұқсас, оның қысқыш жібі болады. Қалталы тор бетке жақын жиналатын балық түрлерін аулау үшін артықшылықты техника болып табылады: сардина, скумбрия, анчоус, сельдь және тунаның кейбір түрлері (жиналатын); сондай-ақ, шамалы уақыттан кейін өзендерге және ағыстарға жұмыртқалауға жүзуге дайындалған лосось (жинақталу). Қалталы тормен жабдықталған кемелер – қалталы тор аулаушылар деп аталады. Сарапшылар қалталы торларды басқа әдістермен салыстырғанда ең тұрақты коммерциялық балық аулау әдістерінің бірі деп санайды. Қалталы тормен балық аулау кезінде қосымша уловтың (кездейсоқ ұсталған балықтардың) мөлшері азаяды, әсіресе, ірі балық түрлерін (сельдь немесе скумбрия сияқты) тығыз жиналатын жерлерде ауланғанда. Егер оны басқа түрлермен бірге жиналатын балықтарды аулауға немесе балық жинақтау құрылғыларымен бірге қолданса, қосымша уловтың үлесі айтарлықтай артады. Дегенмен, оларды билік органдарынан рұқсат алғаннан кейін терең теңізде де пайдалануға болады. Қалталы тормен балық аулау балық қорына кері әсер етеді, себебі ол мақсатты емес түрлерді кездейсоқ ұстауға және балық қорына тым көп қысым түсіруге әкелуі мүмкін.

Қуат блогы

Қуат блогы – кейбір сейнерлерде ауларды тартуға қолданылатын механикалық шкив. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының мәліметінше, қалталық аулаудың тиімділігіне қуат блогынан артық ешбір өнертабыс үлкен үлес қоспаған. Пуретик қуат блогының желісі 1950 жылдары енгізілді және қалталық аулауды механикаландырудың басты факторы болды. Бұл блоктардың, сұйық гидравликасының жетістіктерімен және жаңа, ірі синтетикалық аулардың пайда болуы қалталық аулау сипатын өзгертіп жіберді. Алғашқы Пуретик қуат блогы, лебедканың бұрмаланған басынан созылған үздіксіз арқанмен қоздырылған. Бүгінде қуат блоктарын әдетте негізгі немесе қосалқы қозғалтқышпен жұмыс істейтін гидравликалық сорғылар басқарады. Олардың айналу жылдамдығы, тарту күші және бағыты қашықтан басқарылады. Барабанды аулау кезінде ауды тарту және сақтау үшін қуат блогының орнына көлденең орнатылған барабан қолданылады. Ау дөңгелектің үстінен тартылып, содан кейін тік дөңгелектері бар дөңгелекті механизм арқылы өтеді. Дөңгелекті механизм корманың бойымен оңға-соққа жылжып, аудың барабанға тікелей және тығыз оралуын қамтамасыз етеді. Барабанды аулаудың қуат блогына қарағанда бірнеше артықшылығы бар. Ауды қуат блогынан екі еседен астам жылдамдықпен, өте тез тартуға болады, оны жоғары көтерудің қажеті жоқ, демек, бұл процеске қауіпсіздік кепілдігі беріледі. Ең маңызды артықшылығы – барабанды жүйені аз адамдармен басқаруға болады. Алайда, Аляска штатында барабанды аулау құралдарын пайдалануға тыйым салынған.

Даниялық ау

Даниялық ау, кейде зәкір ау деп те аталады, балық жиналатын қаппен екі ұзын қанаты бар конус пішіндес тордан тұрады. Сүйреу арқандары қанаттардан басталады, олар ұзын болғандықтан, белгілі бір аумақты қоршауға мүмкіндік береді. Даниялық ау шағын тралға ұқсас, бірақ сымдық бұрмалары әлдеқайда ұзын, ал саңрау тақталары жоқ. Балық аулайтын кеме ауды және арқандарды балықтардың айналасында шеңбермен жүргізеді. Арқандардың қозғалысы балықтарды орталық торға жинайды. Даниялық ау кемелері әдетте торлы ау кемелерінен үлкен болады, бірақ көбінесе оларға кішігірім кеме сүйемелдейді. Сүйреу арқандары көбінесе барабандарға оралады немесе орау машинасымен палубаға жиналады. "Маркер" ретінде бекітілген, жарқын түсті буй, ауды тартатын кезде бекітілген нүкте ретінде қызмет етеді. Әдетте бумға немесе айналмалы палуба крандарына орнатылған электр блогы ауды тартады. Даниялық аулау әдісі теңіз түбінде немесе теңіз түбіне жақын шашыраңқы немесе жиналған (топталған) балықтарды аулау үшін ең қолайлы. Бұл әдіс тегіс болғанымен, дөңгелек теңіз түбінде тралға қолдану мүмкін болмаған кезде пайдалы. Бұл әсіресе солтүстік аймақтарда тиімді, бірақ тропикалық және субтропикалық аймақтарда оның қолданылуы шектеулі. Тор негізгі кеме – сейнер немесе кішігірім көмекші кеме арқылы, бір ұшы зәкірленген дан (маркер) буйына бекітіліп жіберіледі. Сүйреу арқаны төленеді, содан кейін тор қанаты жіберіледі. Сейнер үлкен шеңбермен жүзіп, буйға оралғанда, аулау қабы мен қалған қанаты жіберіледі, соңынан қалған сүйреу арқаны жіберіледі. Осылайша үлкен аумақты қоршауға болады. Содан кейін арқанды орағыш машиналар арқылы сүйреу арқандары тартылады, осыдан кейін балық аулау қабы бекітіледі. Данияда аулаудың осы әдісі дамыған. Шотландтық аулау ("ұш сүйреу") кейінірек жасалған өзгеріс болды. Бастапқы процедура ұш сүйреуге ұқсас, бірақ ауды тартатын кезде бекітілген маркерлік буй қолданылады, сондай-ақ ауды және арқанды винчпен жабу қолданылады.