Кіріспе

Құрбан Сәид (Гурбан Сәид) – «Әли мен Нино» романының авторының псевдонимі, бұл роман 1937 жылы неміс тілінде австриялық баспагер Э. П. Тал тарапынан жарияланды. Роман содан бері 30-дан астам тілге аударылды. Автордың нақты кім екені әлі де даулы.

"Құрбан Саид" псевдонимі

"Әли мен Нино" романының оқиғасы орын алған Әзірбайжанда "Құрбан" "Гурбан" деп айтылады. Бұл сөздің түбірі семит тілдерінен шыққан және Таяу Шығыс мәдениеттерінде кең тараған дәстүрлі діни ұғым "құрбандық" дегенді білдіреді. "Сайд" сөзі "бақсы" немесе "бақытты" дегенді білдіреді. (Бірақ, түркі тілдерінде, мысалы, азербайжан тілінде, атаулар олар өзгертетін зат есімдердің алдында келеді, сондықтан атау "Шаттық құрбандық" немесе "бақытты құрбандық" деген мағынаны дәл жеткізу үшін "Саид Құрбан" деп кері аударылуы керек еді.) Бұл идея романның сюжетіне қарама-қайшы келеді, ол бақытты емес. Романның басынан аяғына дейін оның ішіне терең меланхолия сіңіп жатыр. Кейбір адамдар, соның ішінде Юсиф Вазир Чаманзаминлидің ұлы Орхан Вазиров (19282010), (бәлкім, "Әли мен Ниноның" авторы) бастапқы псевдоним "Құрбан Сейид" немесе "Сейид Курбан" болуы мүмкін деп сендіреді. "Сейид" - Мұхаммедтің ұрпағы деп танылған, яғни қасиетті ұрпақ. Осылайша "Сейид Құрбан" "жұртқа құрбан болған қасиетті ұрпақты" деген мағынаны дұрыс жеткізеді, бұл дәл Али мен Нино романының тақырыбы. Басты кейіпкер Әли Хан өзінің және елінің азаттығы арманы үшін өзін құрбан етеді. Ол большевиктердің өз елін басып алуына қарсылық көрсеткенде (1920) қаза табады. Айта кетейік, азербайжан тілінде "Гурбан" және "Сейид" есімдері бірінші немесе соңғы есім ретінде қолданылуы мүмкін.

Шаманзаминлидің "Құрбан Саид" деген псевдониммен байланысы

Юсиф Вазир Чаманзаминли өзі "сейид" болған, оның отбасы екі жағынан да Мұхаммедтен тараған. "Гурбан" деген атауға келсек, Шаманзаминли "Гурбан" атты әңгіме жазған. Сонымен қатар, ол 1925 жылы Әзірбайжан Совет өкіметтеріне хат-хабарда өзін "саба" деп атаған. Ол большевиктерге қарсы болған Әзірбайжан Демократиялық Республикасы (АДР) үкіметінің атынан шетелде дипломатиялық тапсырманы орындағаннан кейін Еуропадан үйіне оралуға рұқсат сұрап отырған. Шаманзаминли тарихи жағдайдың оны саясаттың құрбаны еткенін түсінді, өйткені большевиктер билікке келген кезде АДР-дың көптеген үкімет қызметкерлері өлтірілді. Шаманзаминли "Әли мен Ниноның" қолжазбасын 1925-1926 жылдары Еуропаға тастап кеткен болуы керек, өйткені ол большевиктер режимін сынға алған. Бакуге қолжазбамен қайту өзін-өзі өлтіру болар еді, өйткені большевиктер бұрынғы режимнің және кез келген оппозицияның көптеген үкімет қызметкерлерін өлтірді. Осыдан он жыл өткен соң, 1937 жылы Әзірбайжан Жазушылар одағы Сталиннің бұйрығы бойынша, кеңес идеологиясын қабылдамаған кез келген адамды өз қатарынан тазартуды тапсырды. Юсиф Вазир Чаманзаминли романдарының антибатырлары арқылы "контрреволюциялық" идеяларды енгізді деп айыпталды, көп ұзамай ол тұтқындалып, ГУЛАГ-қа жіберілді, ол 1943 жылы қайтыс болды. Шаманзаминли 1911 жылы жарық көрген алғашқы еңбектерінде "Әли хан Шаманзаминли" деген псевдонимді қолданған. Әли хан - "Әли мен Нино" романындағы басты кейіпкердің аты.

Лев Нуссимбаум және "Курбан Саид" деген псевдоним

Неміс тілінде Эсад Бей деген псевдониммен жазған Лев Нуссимбаум "Курбан Саид" деген псевдониммен де байланысты, ал кейбір зерттеушілер оны "Али мен Нино" романымен байланыстырады. 30 жасқа толмаған Лев Нуссимбаум өзінің Бургер ауруынан өлу мүмкіндігін сезіне бастағанда, "Махаббат туралы ештеңе білмейтін адам" (Der Mann, der von der Liebe nichts verstand) атты өмірбаяндық шығарма жазуға кірісті. Ол оған "Курбан Саид" деп қол қойды. "Der Mann" ешқашан жарық көрмегенімен, 1937 жылы оның жарық көргендей жарнамаланды және сатып алуға болатындығы айтылды. Осы жылы "Али мен Нино" романы да жарық көрді. "Ориенталист" кітабының авторы Том Рейс "Махаббат туралы ештеңе білмейтін адам" Лев Нуссимбаумның туындысы болғандықтан, ол "Али мен Ниноның" да авторы деп қорытындылайды. Дегенмен, тіпті Рейс оқырмандарына Нуссимбаумның өзінің кімдігі туралы айтқан сөздеріне сенудің қиын екенін ескертеді. "Мен оның өміріне қатысты барлық мәліметтерді жинаған жылдар Левтің өзі туралы айтқан ең қарапайым сөздері – аты, тегі, ұлты – ең аз сенімді екенін көрсетті". Мүмкін, Нуссимбаум "Der Mann" деп қол қойғанда, "Курбан Саид" псевдонімін бұрыннан қолданылып жүрген біреуден алған болар. Жетектеп зерттеулер Лев Нуссимбаумды "Курбан Саид" атымен жарық көрген басқа да туындылармен теңестіруде сақтық таныту қажеттігін көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, Эсад Бей "Али мен Нино" повесіне де қатысы бар, әсіресе, жиі қате ақпараттар кездесетін фольклорлық және аңыздық үзінділерге қатысты, бірақ "Али мен Ниноның" түпнұсқа қолжазбасы оған емес, әзірбайжандық жазушы Юсиф Вазир Чаманзаминлиге (1887–1942) тиесілі. Мәселе Лев Нуссимбаумның осы псевдонимді пайдалану құқығында және оның атының шынымен оған тиесілілігінде. "Der Mann" романының мәселесі – ол жартылай өмірбаяндық оқиға ретінде басталғанымен, тез арада "Др. Х." туралы ойдан шығарылған оқиғаға айналды. Рейс тіпті "Der Mann" романының "көпке созылған, мүмкін емес әңгіме" екенін мойындайды. Бұл өз кезегінде Лев Нуссимбаумның "Курбан Саид" псевдонімін дұрыс пайдаланғаны туралы мәлімдемесіне күмән тудырады. Германияда доктор Вильфрид Фурман "Der Mann" деп аталатын қолмен жазылған алты кітапты транскрипциялап, жариялады. Оның пікірінше, 3-ші және 6-шы кітаптар Эсад Бейдің беделіне ең көп зиян келтіреді. "Олар әртүрлі дәрежеде зұлымдық пен жамандаудың, сондай-ақ патологиялық мақтаныш пен өркөкіректің қоспасынан тұрады". Мысалы, Эсад Бей неке адалдығын бұзған әйелді жабайы мысықпен бірге қапқа байлап, Босфорға лақтырып тастау керектігін немесе шөл құмына басына дейін көміп, түнде жабайы иттің жеуіне қалдыру керектігін айтады. Осы кезде Нуссимбаум өзінің әйелі Эрика Ловендалмен ажырасу процесін бастан өткізіп жатқан. Алайда, "Али мен Ниноның" мазмұны мен рухы, ол "Der Mann" романының жарық көргені туралы жарнама жасалған кезде (1937) мүлдем керісінше, және Әли Хан Ниноны шын сүйген және оның дамуы мен әл-ауқатын жақсарту үшін бар күшін салған. Шындығында, бұл екі туынды бір-бірінен соншалықты ерекшеленеді, оларды бір адам жазған деп елестету мүмкін емес. Эсад Бей өзінің соңғы өсиетіне "Лео Нуссимбаум және Лев Нуссенбаум деп те белгілі Эсад Бей" деп қол қойды. "Курбан Саид" туралы ешқандай сөз жоқ. Эсад Бей бұл өсиетті (1941 жылдың 27 шілдесінде) қайтыс болуына бір жыл қалғанда (1942 жылдың 27 тамызында) және "Али мен Нино" романы (1937) жарық көргеннен кейін төрт жыл өткен соң қол қойды.

Вачканың "Курбан Саид" деген псевдонимге деген талаптары

Триполиде туған итальяндық Белло Вакка, көбінесе Ахмет Гиамил Вакка Мацзара деген атпен таныс болатын, сонымен қатар Курбан Саид псевдонімін өзіне таңуға талаптанды. 1970 жылдардың басында ол «Әли мен Ниноны» неміс билігіне тіркеген Эльфриде Эренфельс күйеуі, Барон Омар Рольф Эренфельстің үйіне келді. Вакка өзін таныстырды: «Курбан Саид, бұл менмін!» («Курбан Саид, It’s me!»). Эренфельстер таң қалды. Вакка 1975 жылы британдық баспагер Хатчинсонға, Курбан Саид ретінде Эсад Беймен бірнеше кітап жазғанын және оларды бірге басып шығаруды жоспарлағанын хабарлады. Вакка екі кітап атауын атады: «Жихад» (Қасиетті жол) және «Калоглан: Самарқандтан Танжерге». Вакка Эсад Бейдің досы болған, сонымен қатар оның есірткі сатушысы да еді. 1938 жылы есірткі сату және қару-жарақ контрабандасы айыбымен Мысырдан қуылды. Вакка сонымен қатар Италияның Позитано қаласында теңіз жағасында жерленген Эсад Бейге мұсылмандық үлгідегі қабір тасын, үстіне оюлы күлдіреуішпен орнатуды ұйымдастырып, қаржыландырды. 1944 жылы, Эсад Бей қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, «Әли мен Ниноның» итальян тіліне алғаш рет аударылуын Вакка ұйымдастырды. Алайда, ол 1942 жылы Эсад Бейге арнап жазған некрологта кітап атауын «Әли мен Нино» деп көрсеткенімен, 1944 жылғы басылымда атауын «Әли Хан» деп өзгертті және авторды «Курбан Саид» орнына «М. Эсад Бей» деп көрсетті. Себебі, ол өзінің Курбан Саид екенін мәлімдеген еді. Вакка «Әли Хан» романына тағы да өзгерістер енгізді, ең бастысы, Әлидің нағыз сүйіктісі «Нино Кипиани» есімді, кітаптың бастапқы атауының бір бөлігі болған кейіпкердің есімін, Лев Нуссимбаумның 1937 жылы Рене Фулоп Миллерге үйлену үшін кеткен әйелі Эрика Лоевендалдың есімімен байланыстырып, «Эрика Кипиани» деп өзгертті. Вакка өзінің Эсад Беймен төрт буын бұрынғы туыс екенін дәлелдеуге тырысты, осылайша ол Эсад Бейдің мұрагері екенін көрсетуге ниеттенді. Бұл ниеті Вакканың Омар Рольф Эренфельске жазған хаттарында көрінді. Ол Реза Шахтың өмірбаяны үшін Эсад Бейге ақы төлемегенін айтқан Хатчинсон баспасына (Лондон) жақындауға қатысты кеңес сұрады. Вакка ақшаны талап етуді көздеді және Эренфельске туыстық қатынасты растайтын құжаттарының барлығы дұрыс екенін айтты.

"Құрбан Саид" есімінің мағынасын Вачка түсіндіреді

Вакка "Құрбан Саид" есімінің толығымен кездейсоқ туындағанын, кейіннен олар екеуінің – өзі мен Эсад Бейдің – жеке қызықтарына айналған бір түсініспеушіліктің нәтижесі екенін айтты. Вакканың сөзінше, оқиға Түркияда құрбан айт мерекесі кезінде болған – бұл ислам дініндегі Құрбандық тойы (Ид), Алланың Ыбырайымға ұлы Исмаилдың орнына қошқарды құрбандыққа беру арқылы көрсеткен мейіріміне ризашылық білдіру үшін әр жыл сайын атап өтіледі. Вакка оқиғаны былайша сипаттады: 1936 жыл. Стамбул қаласының Ұлттық кітапханасындағы (Ескі қала) лекция залы. Олар Эсад Беймен бірге "Әли мен Нино" романы бойынша төрт күн жұмыс істеді. Вакка келгенде Эсад Бей біреумен әңгімелесіп отырды. "Мен екеуіне де "Құрбан айт құтты болсын" деп сәлем бердім, – деді Вакка. – Бірақ бұл Эсад Беймен сөйлесіп тұрған шетелдік турист еді. Ол осы әдетті дұрыс түсінбеді де, мен өзімді "Құрбан Саид" деп таныстырғанымды ойлады. Сонда шетелдік күлімсіреп: "Құрбан Саид мырза, сізбен танысқаныма қуаныштымын", – деді. "Содан бері Эсад Бей маған әзілмен "Құрбан Саид" деп атады, ал ол романға псевдоним іздегенде, маған оны қолдануға бола ма деп сұрады, мен де келістім".

Қарсылық

Алайда, басқалар Вакканың мәлімдемелеріне қарсылық білдірді. Мысалы, "Азербайжан Интернешнл" журналы мәдени тұрғыдан қарағанда Вакканың талаптарына күмәнді екенін көрсетеді. Бұл мерекені тойлайтын елдердің ешқайсысында – Түркияда, Әзірбайжанда, Иранда, Орталық Азиядағы түркі тілдес немесе ислам елдерінде, сондай-ақ араб тілінде сөйлейтін елдерде "Кубан Саид" немесе "Гурбан Саид" деген сәлемдесу жоқ. Гурбан айт Түркиядағы ең маңызды мереке болғандықтан, барлық кітапханалар жабық болар еді. Бұдан өзге, Вакканың айтуынша, Эссад Бейдің романды жазу үшін Стамбулға барғанын растайтын ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, "Али мен Нино" романын редакциялауда Вакканың қатысқандығын куәландыратын басқа куәгерлер де табылмады.

Алтын мүйіз қыз

1938 жылы екінші романы "Алтын мүйізді қыз" Курбан Саид псевдонімімен жарық көрді.