Көне Рим құқығы: Lex Papia et Poppaea заңдары

Кіріспе

Ежелгі Рим заңы

Lex Papia et Poppaea, сондай-ақ Lex Iulia et Papia деп те аталатын бұл рим заңы 9 жылы некені ынталандыру және күшейту мақсатымен қабылданды. Ол ізгіліксіздікке және белгілі бір жасқа жеткеннен кейін бойдақ болуға қарсы шараларды қамтыды және б.з.б. 18 жылы Августтың «Некеге тұруға тиіс таптар туралы» Lex Iulia de maritandis ordinibus және б.з.б. 17 жылы «Ізгіліксіздіктің алдын алу туралы» Lex Iulia de adulteriis coercendis заңдарын толықтырып, күшейтті. Бұл заңды сол жылдың суффект консулдары Марк Папий Мутил мен Квинт Поппай Секунд енгізді, бірақ олардың өзі үйленбеген еді.

Тарих

Тацит мораль және некеге қатысты бірнеше *leges Iuliae* (Юлиан заңдары) туралы айтады, ал *Lex Papia Poppaea* – Юлиан заңдарын жетілдірген жеке, кейінгі заң (Анналы, 3.25). Кейбір авторлар Суэтонийдегі (Suet. Aug. 14) мәліметке сүйене отырып, б.з.б. 18/17 жылғы *Lex Julia de maritandis ordinibus* қабылданбағанын, және ол тек б.з. 4 жылы ғана қабылданғанын айтады. Б.з. 9 жылы, Марк Папий Мутил мен Квинт Поппай Секунд консулдығында (консулдар), бұрынғы заңға түзету және толықтыру ретінде тағы бір заң қабылданды, соның нәтижесінде бұл екі заң жиі сілтеме жасалатын *Lex Julia et Papia Poppaea* деген атауға ие болды. Осы екі заңның бөлек айтылуынан олар біріктірілмегені көрінеді. VI ғасырғы Дигест тек *Lex Julia de maritandis ordinibus* туралы айтады (Dig. 38 tit.11; Dig. 23 tit.2). Әртүрлі ережелерге байланысты әртүрлі атаулар қолданылады: кейде *Lex Julia*, кейде *Papia Poppaea*, кейде *Lex Julia et Papia*, кейде сенаторлардың некелерін қарастырған тарауға сілтеме жасайтын *Lex de maritandis ordinibus* (Gaius, i.178; Ulp. Frag. xi.20; Lex Marita, Hor. Carm. Sec.), ал кейде әртүрлі тараулардан *Lex Caducaria, Decimaria* және т.б. (Ulp. Frag. xxviii tit.7; Dion Cass. liv.16, lvi.1, &c.; Tacit. Ann. iii.25). (Қайнақтарды қараңыз)

Tacitus mentions several leges Iuliae (Julian Laws) pertaining to morals and marriage, and the Lex Papia Poppaea as a separate later law, refining the Julian Laws (Annals, 3.25)

Some writers conclude from the passage in Suetonius (Suet. Aug. 14) that the Lex Julia de maritandis ordinibus of 18/17 BC was rejected, and add that it was not enacted until 4 AD. In the year 9 AD, and in the consulship of Marcus Papius Mutilus and Quintus Poppaeus Secundus (consules suffecti), another law was passed as a kind of amendment and supplement to the former law, and hence arose the title of Lex Julia et Papia Poppaea by which these two laws are often quoted. It has been inferred from the two laws being separately cited that they were not made into one. The 6th century Digest only mentions the Lex Julia de maritandis ordinibus (Dig. 38 tit.11; Dig. 23 tit.2). Various titles are used according as reference is made to the various provisions; sometimes the reference is to the Lex Julia, sometimes Papia Poppaea, sometimes Lex Julia et Papia, sometimes Lex de maritandis ordinibus, from the chapter which treated of the marriages of the senators (Gaius, i.178; Ulp. Frag. xi.20; Lex Marita, Hor. Carm. Sec. ), sometimes Lex Caducaria, Decimaria, etc. from the various chapters (Ulp. Frag. xxviii tit.7; Dion Cass. liv.16, lvi.1, &c.; Tacit. Ann. iii.25). (see References)

There were many commentaries on these laws or on this law by the Roman jurists, of which considerable fragments are preserved in the Digest: Gaius wrote 15 books, Ulpian 20, and Paulus 10 books at least on this law. The law contained at least 35 chapters (Dig. 22 tit.2 s19); but it is impossible to say to which of the two laws included under the general title of Lex Julia et Papia Poppaea, the several provisions as now known to us, belong. Attempts have been made both by J. Gothofredus and Heineccius to restore the law, on the assumption that its provisions are reducible to the two general heads of a Lex Maritalis and Lex Caducaria.

Римдік заңгерлер осы заңдарға немесе осы заңға көптеген түсіндірмелер берген, олардың маңызды бөліктері Дигестте сақталған: Гай 15 кітап, Ульпиан 20 кітап, ал Паулус кем дегенде 10 кітап жазған. Заңда кем дегенде 35 тарау болған (Dig. 22 tit.2 s19); бірақ қазіргі бізге белгілі ережелердің *Lex Julia et Papia Poppaea* деген жалпы атауға енген екі заңның қайсысына жататынын анықтау мүмкін емес. Й. Готфред және Хайнеччиус заңды қалпына келтіруге тырысқан, оның ережелерін *Lex Maritalis* және *Lex Caducaria* екі негізгі бөлімге келтіруге болатынын болжай отырып.

Беттестірудің жарамдылығы

Бұл заңдардың ережелері сенатордың немесе сенатордың ұлдарының бостандық алған құлмен (либертинамен), өкіметтік қызметтен айырылған әйелмен, мысалы сахнада ойнайтын әйелмен немесе жезөкшемен үйленуіне тыйым салды. Сенатордың қызы бостандық алған құлға үйлене алмайтын. Егер мүлік немесе өсиет (мұрагерлік) белгілі бір адамға үйленбеу шартымен немесе үйленуге кедергі келтіретін шарттармен берілсе, онда бұл шарттар заңсыз деп есептелді және сыйлық шартсыз берілді. Дегенмен, шарт нақты бір немесе бірнеше адамға үйленбеу туралы болуы мүмкін; немесе нақты бір адамға үйлену туралы болуы мүмкін, бірақ онда ол адам лайықты болуы керек, әйтпесе шарт іс жүзінде үйленбеу шарты болып саналады, демек жарамсыз болады (Dig.35 tit.1 s63).

Некені қолдау

Некеге тұруды ынталандыру үшін, белгілі бір жасқа жеткен соң салтбасты өмір сүргендерге түрлі жазалар салынды. Цэлибтер мұра (hereditas) немесе өсиет (legatum) ала алмады; бірақ егер адам өсиет берушінің қайтыс болған уақытында цэлиб болса және басқаша жарамсыз болмаса (цивильді құқық бойынша), ол жүз күн ішінде заңға бағынса, яғни сол уақытта үйленсе, мұра немесе өсиет ала алатын болды (Ulp. Frag. xvii.1). Егер ол заңға бағынбаса, сыйлық күшін жоятын болар еді (caducum). Lex Julia жесірлерге күйеуінің қайтысынан кейін бір жылдық мерзім (vacatio) берді, ал ажырасқан әйелдерге ажырасқаннан кейін алты айлық мерзім (vacatio) берді, осы мерзім ішінде олар заңның жазаларына ұшырамайтын: Lex Papia бұл мерзімдерді тиісінше екі жылға және бір жыл алты айға ұзартты (Ulp. Frag. xiv қараңыз). Алпыс жасқа толған еркектер мен елу жасқа толған әйелдерге заңның белгілі бір жазалары қолданылмады (Ulp. Frag. xvi); бірақ егер олар осы жасқа толғанға дейін заңға бағынбаса, онда олар Senatus consultum Pernicianum арқылы оның жазаларына мәңгілікке міндетті болды. Senatus consultum Claudianum жаңа ереженің қатаңдығын жұмсартты, алпыстан асқан еркекке, егер ол елуден кіші әйелге үйленсе, алпыстан кіші болғанда алатын мүмкіндіктерді берді; бұл ереженің негізі елуден кіші әйелдің бала тууға қабілетті екендігі туралы құқықтық түсінік болды (Ulpian, Frag. xvi; Sueton. Claud. 23). Егер әйелдің жасы елуден асқан болса, ал ер адамның жасы алпыстан кіші болса, бұл Impar Matrimonium деп аталды және Senatus consultum Calvitianum бойынша ол өсиет және мүлікті алуға қабілетсіздіктен босату үшін мүлдем әсерсіз болды. Сондықтан әйел қайтыс болғаннан кейін, мүлік күшін жояды. Lex Papia Poppaea бойынша көп балалы үміткер, азырақ балалыға қарағанда артықшылыққа ие болды (Tacit. Ann. xv.19; Plin. Ep. vii.16). Белгілі бір балалы бостандық алғандар жұмыс міндеттемесінен босатылды (Dig. 38 tit.1 De Operis Libertorum); ал төрт баласы бар бостандық алған әйелдер өз қамқоршыларының қамқорлығынан босатылды (Ulp. Frag. tit.29). Римде үш, Италияда төрт, провинцияларда бес баласы барлар мұғалім немесе қамқор лауазымынан босатылды (Inst. 1 25; Dig.27 1). Бұл заң қабылданғаннан кейін сенат, содан кейін император (принцепс) кейде балалы адамдарға заңмен берілгендей артықшылықты, артықшылық ретінде берді. Бұл Jus Liberorum деп аталды. Плиний былай дейді (Ep. ii.13), ол жақында императордан өзінің досы үшін Jus Trium Liberorum алған (сондай-ақ Ep. x.95, 96; және Dion Cass. lv.2, және Реймарустың түсіндірмесі). Бұл артықшылық кейбір жазуларда айтылған, онда I. L. H. (jus liberorum habens) деген қысқарту кездеседі, бұл jura parentis habere-ге тең. Император М. Антонин балаларды туғаннан кейін отыз күн ішінде Praefectus Aerarii Saturni-де тіркеуді міндеттеді (Capitol. M. Ant. c9; Ювеналдың IX сатирасының 84-жолымен салыстырыңыз). Заң сондай-ақ, орбиге, яғни балалы емес некеде тұрған адамдарға (qui liberos non habent, Gaius, ii.111) еркектерге жиырма бес жастан алпысқа дейін, ал әйелдерге жиырмадан елуге дейін жазалар салды. Lex Papia бойынша орбилер оларға қалдырылған мұра немесе өсиеттің жартысын ғана ала алатын болды (Gaius, ii.286). Заңның осы бөлігін асырап алу арқылы айналып өтуге тырысқандар болды, бірақ Senatus consultum Neronianum оны заңның жазаларынан босату үшін тиімсіз деп жариялады (Tacit. Ann. xv.19). Жалпы ереже бойынша, күйеу мен әйел бір-біріне өз мүлкінің оннан бір бөлігін ғана қалдыра алатын, бірақ некеден немесе тараптардың бірінің басқа некеден туған балаларына қатысты ерекшеліктер болды, бұл үлкен бөлігін еркін пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл артықшылық Jus Liberorum алу арқылы да қол жеткізілуі мүмкін (Ulp. Frag. tit. xv, xvi).

In order to promote marriage, various penalties were imposed on those who lived in a state of celibacy after a certain age. Caelibes could not take an hereditas or a legacy (legatum); but if a person was caelebs at the time of the testator's death, and was not otherwise disqualified (jure civili), he might take the hereditas or legatum, if he obeyed the law within one hundred days, that is, if he married within that time (Ulp. Frag. xvii.1). If he did not comply with the law, the gift became caducum (subject to escheat). The Lex Julia allowed widows a term of one year (vacatio) from the death of a husband, and divorced women a term (vacatio) of six months from the time of the divorce, within which periods they were not subject to the penalties of the lex: the Lex Papia extended these periods respectively to two years, and a year and six months (Ulp. Frag. xiv). A man, when he attained the age of sixty, and a woman, when she attained the age of fifty, were not included within certain penalties of the law (Ulp. Frag. xvi); but if they had not obeyed the law before attaining those respective ages, they were perpetually bound by its penalties by a Senatus consultum Pernicianum. A Senatus consultum Claudianum so far modified the strictness of the new rule as to give a man who married above sixty the same advantage that he would have had if had married under sixty, provided he married a woman who was under fifty; the ground of which rule was the legal notion that a woman under fifty was still capable of having children (Ulpian, Frag. xvi; Sueton. Claud. 23). If the woman was above fifty and the man under sixty, this was called Impar Matrimonium, and by a Senatus consultum Calvitianum it was entirely without effect as to releasing from incapacity to take legata and dotes. On the death of the woman, therefore, the dos became caduca. By the Lex Papia Poppaea a candidate who had several children was preferred to one who had fewer (Tacit. Ann. xv.19; Plin. Ep. vii.16). Freedmen who had a certain number of children were freed operarum obligatione (Dig. 38 tit.1 De Operis Libertorum); and libertae, who had four children, were released from the tutela of their patrons (Ulp. Frag. tit.29). Those who had three children living at Rome, four in Italy, and five in the provinces, were excused from the office of tutor or curator (Inst. 1 25; Dig.27 1). After the passing of this law, it became usual for the senate, and afterwards the emperor (princeps) to give occasionally, as a privilege, the same advantage that the law secured to those who had children. This was called the Jus Liberorum. Pliny says (Ep. ii.13) that he had lately obtained from the emperor, for a friend of his, the Jus Trium Liberorum (see also Ep. x.95, 96; and Dion Cass. lv.2, and the note of Reimarus). This privilege is mentioned in some inscriptions, on which the abbreviation I. L. H. (jus liberorum habens) sometimes occurs, which is equivalent to jura parentis habere. The emperor M. Antoninus provided that children should be registered by name within thirty days after their birth with the Praefectus Aerarii Saturni (Capitol. M. Ant. c9; compare Satire IX of Juvenal, line 84). The law also imposed penalties on orbi, that is, married persons who had no children (qui liberos non habent, Gaius, ii.111) from the age of twenty five to sixty in a man, and from the age of twenty to fifty in a woman. By the Lex Papia, orbi could only take one half of an hereditas or legatum which was left to them (Gaius, ii.286). It seems that an attempt had been made to evade this part of the law by adoptions, which a Senatus consultum Neronianum declared to be ineffectual for the purpose of relieving a person from the penalties of the law (Tacit. Ann. xv.19). As a general rule a husband and wife could only leave to one another a tenth part of their property; but there were exceptions in respect of children either born of the marriage or by another marriage of one of the parties, which allowed of the free disposal of a larger part. This privilege might also be acquired by obtaining the Jus Liberorum (Ulp. Frag. tit. xv, xvi).