Кіріспе

Dicksonia antarctica, жұмсақ ағаш жарғағы немесе адам жарғағы – Австралияның шығысында, Оңтүстік-Шығыс Квинслендтен, Жаңа Оңтүстік Уэльстің жағалауы мен Викториядан Тасманияға дейін табиғи түрде өсетін мәңгі жасыл ағаш жарғағының бір түрі.

Анатомия және биология

Бұл папоротниктердің биіктігі 500 метрге дейін жете алуы мүмкін, бірақ көбінесе шамамен 5 метрге дейін өседі және тік тамырсабақтан тұрады, ол діңге айналады. Олардың сабақтарының (діңге жалғасқан) түбінде және жоғары жағында тығыз түктер болады. Ірі, қою жасыл, дөңгелек пішінді жапырақтары 1,5 метр диаметрге дейін жайылады. Сабақтарының пішіні әртүрлі: кейбіреулері иіліп өседі, ал кейбіреулері бірнеше бастан тұрады. Жапырақтары толқындармен пайда болады, құнарлы және тозаңды жапырақтар көбінесе бірін кезегімен орналасады. Осы папоротниктің "діңі" – өсімдіктің бұрынғы өсуінің шіріген қалдықтарынан ғана тұрады және тамырлар өсетін ортаны құрайды. Дің көбінесе жалғыз болады, тамырлары болмайды, бірақ бүршіктер пайда болуы мүмкін. Оларды кесіп, ылғалды сақтап отырса, жоғарғы бөліктерін қайта отырғызуға болады, сонда жаңа тамырлар пайда болады. Бірақ, оның түбі қайтадан өспейді, себебі ол өлі органикалық зат. Табиғатта талшықты діңдер басқа папоротниктер мен мүктер сияқты эпифиттік өсімдіктерге де мекен жасайды. Папоротник жылына 3,5-5 см өседі және шамамен 20 жасқа келгенде споралар шығарады.

Көбею

Бұл түрдің көбеюі негізінен споралар арқылы жүреді, бірақ тамырсабақ тамырының түбінде пайда болатын жас өсімдіктерден де өсіруге болады. Егістік жағдайында оны "кесу" арқылы да өсіруге болады, алайда ағаш папоротнигі қазіргі орнында өлуге шақырса ғана осы әдіс қолдануға ұсынылады. Бұл үшін діңге, әдетте жер бетінен ара салынып, жапырақтары алынып тасталады; жоғарғы бөлігі тамырланып, жаңадан өседі, ал төменгі бөлігі қурап кетеді.

Тіршілік ету ортасы

Бұл папоротник ылғалды, қорғалған орманды беткейлерде және ылғалды шатқалдарда өседі, кейде бұлтты орманды аймақтардың биік жерлерінде де кездеседі. Диксония антарктика Оңтүстік-Шығыс Австралияда ең көп таралған ағаш тәрізді папоротник. Өсімдік қышқыл, бейтарап және сілтілі топырақтарда өсе алады. Ол жартылай көлеңкеде өсе алады. Құрғақшылықты немесе тамырларының құрғап қалуын өте жақтырмайды, ылғалды топырақта жақсы өседі. Диксония антарктика табиғи ортасында өсетін ағаштармен салыстырғанда ұзақ өмір сүретін түр. Басқа ағаштардың көлеңкесінде жақсы өссе де, ағаш құлап орманды жерде ашық қалғанда, жарықтың күшті қарқындылығына да төтеп бере алады. Сондай-ақ, өсімдіктің діңі мен жоғарғы жағы зақымдануға төзімді болғандықтан, өртке бейімделу қабілетін көрсетеді.

Өсіру

Диксония антарктика жылына 1000 мм-ден астам жауын-шашын түсетін аймақтарда ең жақсы өседі, бірақ жауын-шашын аз түсетін жерлерде ылғалды шатқалдарда жақсы дамиды. Ол отқа төзімді және қайта орналасқаннан кейін тез жаңарады. Эпифиттер үшін тіршілік ортасын қамтамасыз етеді, сондай-ақ нәзік папоротник түрлерінің астында гүлдеуіне жағдай жасайды. Папоротникті органикалық топыраққа отырғызып, үнемі суарып, малчтап тұру керек. Диксония антарктикаға әдетте жылына кемінде 500 мм (20 дюйм) жауын-шашын қажет. Құрғақ климатта тамшылатып суару немесе үстінен шашыратып суару ең тиімді әдіс болып табылады. Сабақты суықтан және құрғақтан қорғау үшін ескі жапырақтарды өсімдікте қалдыру керек. Ұзақ немесе қатал қысқы ауа-райында сабақты қорғау ұсынылады. Бұл өсімдік бау-бақшаға және ландшафтық дизайнда қолдануға өте ыңғайлы. Ол сәндік өсімдік ретінде шамамен 5 °C-қа дейін төзімді, Ұлыбританияның қоңыржай аймақтарында ашық ауада жақсы өседі және көбінесе Корнуолл мен Шотландияның батыс жағалауындағы бақтарда өздігінен себіледі. Ол Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшаның еңбегі» сыйлығына ие болды.

Жинақтау

Сатуға қол жетімді үлкен Диксония антарктикасы Тасманияның ежелгі ормандық аймақтарынан алынған, және олардың жасы жүздеген жылға жетеді. Бағаналары Forestry Tasmania – мемлекеттік орман шаруашылығын басқаратын мемлекеттік кәсіпорыннан (GBE) шағын түрлерді жинауға лицензия алған жергілікті жеткізушілерден заңды түрде қол жетімді.

Тамақ ішуге жарамдылығы

Жұмсақ ағаш папоротнигі тағамдық көз ретінде қолданылуы мүмкін, өсімдіктің қабыршақ бөлігі пісіріліп немесе шикі күйінде желінеді. Бұл крахмалдың жақсы көзі. 1889 жылғы «Австралияның пайдалы жергілікті өсімдіктері» кітабында былай делінген: «Бөліктің жоғарғы бөлігінің қабыршағы крахмалға толы, және аборигендер [sic.] оны шикі және қуырылған күйінде жейді. Колонияның жергілікті қара [sic.] халқы бөліктің жоғарғы жағынан шамамен бір жарым футты тіліп, жүрегін шығарып алатын, құрамы бойынша швед репасына ұқсас, ал қалыңдығы адам қолындай болатын. Олар оны күлге қуырып немесе нан ретінде жейтін, бірақ ол ағылшын дәм таңдауына тым ащы және құрғақ. (Ганн)».