Кіріспе

1877 жылы Нез Персе соғысының шайқасы

Үлкен Тесік шайқасы 1877 жылдың 9-10 тамызында Монтана территориясында АҚШ армиясы мен Нез Персе тайпасы арасында Нез Персе соғысы кезінде болды. Екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Нез Персе тайпасы шайқас алаңынан ұсыныспен шығып, Канадаға жетіп, пана табуға бағытталған ұзақ соғыс жорысын жалғастырды. Шайқас орны Биверхед округінде, Шеф Джозеф өткеліндегі континенттік бөлініс пен Висдом қаласы арасында орналасқан.

Өмірбаян

11-12 шілдеде Айдахо территориясындағы Клирвотер шайқасынан кейін Нез Персе басшылары өз халқын бригадир генерал Оливер Отис Говардтың әскерлерінен қашу үшін ұзақ саяхатқа шығарды. Нез Персе Монтана территориясына қиын Лоло асуы арқылы өтіп, 28 шілдеде Форт Физзлде болған қысқаша шайқастан кейін Биттеррут аңғарына кіріп, оңтүстікке қарай бет алды. Looking Glass басшылықты бас Джозефтен алғандай көрінеді; ол Биттеррут аңғарындағы ақ қоныс терушілерге Нез Персе олардың аңғарынан зорлық көрсетпей өтетініне уәде берді және олар осылай істеді, тіпті ақ саудагерлерден тауар сатып алып, керек-жарағын алды. Looking Glass Нез Персе халқын Говардтың алыс екеніне және Монтана азаматтарының олармен соғысқысы келмейтініне көндірді. Сондықтан олар асықпай жол жүрді және қорғануға көп көңіл бөлмеді, барлаушылар жібермеді немесе лагерьлерін күзету үшін бекеттер құрмады. Олар Биттеррут аңғарынан шығып, тау жоталарын басып өтіп, Биг-Хоул ойпатында тікпеді, айналасындағы орманнан шатыр тіреулерін толықтыру үшін тоқтап қалды. 8 тамызда лейтенант Джеймс Брэдли бастаған отряд Биг-Хоул өзенінің солтүстік саласындағы Нез Персе лагерін анықтады. Сол түні Гиббон Нез Персе лагеріне құрлықпен жол тартты, таңға жетіп, өзінің гаубицасын және жиырма сақшысы бар жүк керуенін артында қалдырып кетті. Ол соғысу үшін келді: оның бұйрығы – тұтқын алуға және келіссөздер жүргізуге болмайтын.

Шайқас

Гиббонның орны мен V пішінді үлгідегі 89 шатырдан тұратын Нез Персе лагерінің арасында, белге дейін жететін тереңдіктегі және қамыспен қапталған Биг Хоул өзенінің Солтүстік саласы болды. Таңғы уақытта Нез Персе лагеріне жақындаған Гиббонның әскері бір қарт Нез Персе адамын кездестіріп, оны өлтірді. Әскерлер өзеннен өтіп, лагерьге кірді де, көбінесе Нез Перселер әлі ұйықталып жатқан шатырларға оқ атуды бастады. Үндістер күтпеген шабуылға ұшырап, барлық бағытта қашқан. Гиббонның әскері ерлерге, әйелдерге және балаларға еш айырма жасамай оқ атты, бірақ кейбір әйелдердің де қаруланғаны және әскерлерге оқ жаудырғаны айтылды. Гиббонның сол қанатын басқарған лейтенант Джеймс Х. Брэдли шайқастың басында қаза тапты. Басшысыз қалған оның әскері алға жылжуды жалғастырмады және лагерьтің солтүстік бөлігін бос қалдырды, бұл Нез Перселерге паналау және жиналу орыны болды. Лагерьге кіргеннен кейін жиырма минут өткен соң, Гиббон өзінің "қолайсыз жағдайда" екенін түсініп, өзеннен 300-400 метр қашықтықтағы, лагерьден көрінбейтін ағаштарға шегінуге бұйрық берді. Әскерлер окоп қазып, тас пен ағаштан қоршау жасады. Осы кезде Гиббонның гаубицасы майданға шығып, екі-үш тиімсіз оқ атты. Нез Перселер гаубица экипажының көп бөлігін өлтірді немесе жаралады, олар қаруды тастады, бірақ оны бөлшектемей бұрын емес. Нез Перселер әскерлер шегініп келе жатқанда қалдырған қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жинады. Бір кезде Нез Перселер от жаққан да, әскерлерді олардың орнынан шығаруға тырысқан, бірақ жел бағытын өзгерткен соң от өзінен-өзі сөнді. Сол күні Нез Перселер әскерлерге мергендікпен шабуылдауды жалғастырды, ал олардың әйелдері жиналып, жылқыларын жинады және оңтүстікке қарай 18 шақырымдай жердегі Лейк Крикке бет алып, лагерь құрды – бұл жолы қорғаныс құрылыстарын жасап. Жозефтің және оның інісі Олькоттің әйелдері жараланды. Жаңадан майданға келген Говардтың әскерлері Жозефті қуалай, Йеллоустоун ұлттық паркіне қарай ілесіп кетті. Нез Перселер тағы да он күннен кейін, 20 тамызда Камас-Медоус шайқасында армиямен қақтығысты. Шайқас алаңы 43-ші мемлекеттік тас жолының бойында орналасқан Нез Персе ұлттық тарихи паркіне қарасты Биг Хоул ұлттық шайқас алаңы бөлімінде сақталған.