Кіріспе

Солтүстік Италиядағы француз клиенттік мемлекеті (1802–05). Италия Республикасы – Солтүстік Италияда орналасқан, қысқа ғұмырлы (1802–1805) республика. Наполеон Бонапарт президент қызметін атқарды, ал астанасы Милан қаласы болды.

Республика

Италия Республикасы Цизальпин Республикасының мұрагері болды, ол өзінің конституциясын өзгертіп, француздың бірінші консулы Наполеонды президенттік лауазымға тағайындады. Жаңа конституция мемлекеттің атын "Италия Республикасы" деп өзгертті; ол негізінен Ломбардия және Романьяны қамтитын, Цизальпин Республикасын құраған сол аумақтардан тұрды. Республиканың аумағы 12 департаментте 3 840 000-нан астам халқы бар еді. Милан астанасы болды, оның орталық қаласында 1764 жылы 124 000 тұрғын өмір сүрді. Ел бұрынғы ғасырларда тонау мен қарақорлыққа ұшырағанына қарамастан, гүлденіп өркендеді. Оның экономикасы астық егісі мен мал шаруашылығына, сондай-ақ өркендеген шағын өнеркәсіптерге, әсіресе жібек өндірісіне негізделген. Италия Республикасының туы үш итальяндық-миландық ұлттық түсті сақтап, бірақ революциялық емес, жаңа үлгіде жасалды. Елтаңба 1802 жылғы 13 мамырдағы жарлықта белгіленді. Сан-Марино Республикасымен достық және сауда туралы шарт 1802 жылғы 10 маусымда, ал 16 қыркүйекте Ватиканмен конкордатқа қол қойылды. Үкімет Италияның Ұлттық гвардиясын, Ұлттық жандармериясын және қаржы полициясын құрды; метрикалық жүйе енгізілді және республикалық кезеңде шығарылмағанмен, ұлттық валюта жоспарланды. 1805 жылы Бонапарттың француз императоры атағын алғаннан кейін Италия Республикасы Италия Корольдігіне (Regno d'Italia) айналды, Наполеон патшалық таққа отырды, ал оның әкесінің баласы Эжен де Богарне вице-король болып тағайындалды.

Институционалдық форма

1802 жылғы итальян конституциясына сәйкес, егемендік үш сайлау коллегиясында – үштен екі жүзге дейінгі мүшелерді қамтитын: меншік иелері коллегиясы (il Collegio dei possidenti), ғалымдар коллегиясы (il Collegio dei dotti) және саудагерлер коллегиясы (il Collegio dei mercanti) – бөлінді. Біріншісі Миланда, екіншісі Болоньяда, ал үшіншісі Брешиада орналасқан. Барлық коллегиялар бақылау және жоғарғы билік комиссиясын, Цензураны (la Censura) сайлады, ол жиырма бір мүшеден тұрады және Кремонада орналасқан. Мемлекет басшысы – 10 жылға сайланған республика президенті (il Presidente della repubblica) Наполеон Бонапарт болды. Президент толық атқарушы билікке ие болды, вице-президентті (il Vicepresidente) және мемлекеттік хатшыны тағайындады, заңнамалық және дипломатиялық бастама көтерді, министрлерді, мемлекеттік қызметкерлерді, елшілерді және армия басшыларын таңдады, атқарушы кеңестерді шақырды және бюджет дайындады. Вице-президент Франческо Мелци д'Эрил президент болмаған кезде оның орнында әрекет етті. Мелци мырза ретінде сипатталды және республиканың өмір сүрген үш жылында мемлекеттің ішкі істерін тиімді басқарды. Наполеонға ешқашан мойынсұнбаған Мелци, монархия орнатылғаннан кейін бақылауға оңай болатын адамдардың пайдасына қызметтен алынды. Алайда, Мелцидің мінезі Наполеонның француз империясының барлық жылдарында оған терең жеке құрметіне ие болды. Мелци Италияда міндетті әскери қызметті енгізді. Consulta (la Consulta di Stato) – республика президенті басқаратын және сыртқы саясатпен айналысатын сегіз мүшеден тұратын комиссия. Комиссия мүшелерін үш коллегия ұсынғаннан кейін Цензура тағайындады: Цизальпин Республикасының директориясының көптеген бұрынғы мүшелері қызметке кірді. Consulta келісімдерді ратификациялады, мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты арнайы жарлықтарды бекітті және президент қайтыс болған немесе отставкаға кеткен жағдайда оның орнын басушыны тағайындады. Сыртқы істер министрі комиссия мүшелерінің арасынан таңдалды. Заң шығарушы кеңес (il Consiglio legislativo) – президенттің үш жылға тағайындаған кем дегенде он мүшеден тұратын комиссия. Оның міндеті президентке заң шығару ұсыныстарын беру, заңдарды әзірлеуге көмектесу және оларды парламентте талқылау кезінде қатысу болды. Мемлекеттік хатшы (il segretario di Stato) – мемлекеттік басқарудың басшысы. Ол заңдарды жариялады, мемлекеттік мөрді сақтады және президенттік актілерге қол қойды. Алғашқы хатшы Диего Гуиччарди болды, одан кейін Пелегрино Нобили және, соңында, Луиджи Вачкари тағайындалды. Үкімет құрамында жеті министр (i ministri) болды. Соғыс министрі алдымен Алессандро Тривульци, содан кейін 1804 жылдан бастап генерал Доменико Пино; Ішкі істер министрі алдымен Луиджи Вилла, содан кейін 1803 жылдан бастап Даниэле Феличи; Сыртқы істер министрі Фердинандо Марескальчи; Әділет министрі және Бас судья Бонавентура Спанокки; Қазына министрі Антонио Венери; Қаржы министрі Джузеппе Прина; Діни істер министрі Джованни Бовара болды. Бюджетті дайындауда үкіметке Ұлттық есеп жөніндегі комиссия көмектесті. Республиканың парламенті – шектеулі өкілеттіктерге ие Заң шығарушы орган (il Corpo Legislativo) болды. Ол әр департаменттен үш коллегия сайлаған 75 мүшеден тұрды. Ол республика президенті шақыруымен жиналатын және тек заңды мақұлдауға немесе қабылдамауға құқылы болды, ал талқылау ораторлар палатасына немесе спикерлер палатасына (Camera degli oratori, он бес спикерден тұратын комитет) қалдырылды. Лиондағы жиналыстарда алғаш тағайындалған парламенттың үштен бір бөлігі екі жылда бір рет жаңаруы керек еді. Соттар бірінші сатыдағы соттарға (tribunali di prima istanza), апелляциялық соттарға (corti d'appello), қайта қарау соттарына (corti di revisione) және кассациялық сотқа (corte di cassazione) бөлінді. Бірінші екі соттың судьяларын Consulta тағайындады, ал соңғы екеуін үш коллегия тағайындады.

Жергілікті әкімшілік

Француз жүйесіне сәйкес, мемлекет 12 департаментке (дипартмент) бөлінді. Департаменттің басшысы префект (prefetto) болды, бұл лауазым 1802 жылғы 6 мамырда құрылған. Префект әр провинцияда (дипартименто) мемлекеттің өкілі болып табылды және екі негізгі функциясы болды: біріншісі – орталық үкіметтің әкімшілік шешімдерін іске асыру және жергілікті билікті бақылау, екіншісі – полицияға жетекшілік ету. Жергілікті заң шығару органы – коммуналардың өкілдерінен құралған Бас кеңес (Consiglio generale) болды. Үкімет Бас кеңес ұсынған үміткерлерден таңдалған бес немесе жеті мүшеден тұратын Орталық департаменттік әкімшілігін (Consiglio della prefettura) тағайындады: Әкімшіліктер салықтар мен қоғамдық жұмыстарды басқару құқығына ие болды және, жалпы алғанда, жергілікті мүдделерді білдірді. Департаменттер француздық округтерге балама болып табылатын округтерге (distretti) бөлінді. Округ басшысы – вице-префект болды, ол префектке ұқсас өкілеттіктерге ие болған, бірақ кішігірім аумақта. Алайда, округтердің құрылымы республиканың барлық аумағында біркелкі болмады, ал кейбір округтерді аудандық кеңес және канцлер басқарды. Округтер коммуналарға бөлінді. 3000-нан астам тұрғыны бар коммуналарда отыз немесе қырық мүшеден тұратын қалалық кеңес (consiglio comunale) болды, олар Бас кеңес сол қалалық кеңес ұсынған үміткерлерден таңдалды. Кішкентай коммуналарда барлық салық төлеуші азаматтар кеңесшілер болды. Кеңес үштен тоғызға дейінгі мүшелерден тұратын атқарушы муниципалитетті сайлады, ал атқарушылық функцияларды атқаруға қалалық хатшы көмектесті. Барлық қалалық лауазымдарды тек меншік иелері мен саудагерлер ғана атқарды, ал меншік иелерінің басшылығы қамтамасыз етілді. Әр коммунаның салық жинаушысы болды.