Кіріспе
2 ғасырдағы грек гностигі Геракл, шамамен 175 жылы Италияның оңтүстігінде өркендеген гностик болған. Ол Жохан Ізгі хабарына жазған түсіндірмесі арқылы кейін Христиандық Жаңа Өсиетке енген кітапқа ең ерте белгілі түсіндірме авторы болып табылады, алайда одан тек фрагменттер сақталған. Александриялық Климент (Стром. 4.9) оны Валентин мектебінің ең құрметтісі (δοκιμώτατος) деп сипаттайды; ал Оригеннің (Comm. in S. Joann. t. ii. § 8, Opp. t. iv. p. 66) айтуынша, Геракл Валентинмен жеке байланыста болған (γνώριμος). Ол Ириней (2.4.1) және Тертуллиан (adv. Valent. 4) еңбектерінде аз ғана еске алынады. Филастер мен Псевдо-Тертуллианның ортақ көзі (демек, Гипполиттің ертерек трактаты болуы мүмкін) Гераклон туралы мақаласын Птолемей және Секунд, сондай-ақ Марк және Коларбас туралы мақалалар арасында қамтиды. Оның жүйесінде құдайлық табиғат кең, терең тұңғиық ретінде көрінеді, оның Плеромасында әртүрлі реттер мен/немесе дәрежедегі Эондар, барлық нәрсенің бастауынан тараған шығу тегі бар. Жоғарғы Құдай мен материалдық әлемнің арасында Демиург тұрды, ол соңғысын жаратты және оның билігі астында адамның төменгі, жануарлар жаны өлімнен кейін өтті, ал оның жоғары, аспандық жаны бастапқыда шыққан Плеромаға қайтты. Ол христиандық кітаптарды қабылдаған сияқты көрінеді; Ориген, оны маңызды түсіндіруші ретінде қарастырады, Гераклонның Жохан Ізгі хабарына жазған түсіндірмесінен үзінділерді сақтап қалды, ал Александриялық Климент одан Лука Ізгі хабарына жазған түсіндірмесінен үзінді келтіреді. Бұл жазбаларда мәтіннің терең мистикалық және аллегориялық түсіндірмелері бар.
Heracleon was a Gnostic who flourished about AD 175, probably in the south of Italy. He is the author of the earliest known commentary on a book that would eventually be included in the Christian New Testament with his commentary on the Gospel of John, although only fragmentary quotes survive. He is described by Clement of Alexandria (Strom. 4.9) as the most esteemed (δοκιμώτατος) of the school of Valentinus; and, according to Origen (Comm. in S. Joann. t. ii. § 8, Opp. t. iv. p. 66), said to have been in personal contact (γνώριμος) with Valentinus himself. He is barely mentioned by Irenaeus (2.4.1) and by Tertullian (adv. Valent. 4). The common source of Philaster and Pseudo Tertullian (i. e. probably the earlier treatise of Hippolytus) contained an article on Heracleon between those on Ptolemaeus and Secundus, and on Marcus and Colarbasus. In his system he appears to have regarded the divine nature as a vast abyss in whose Pleroma were Aeons of different orders and/or degrees, emanations from the source of being. Midway between the supreme God and the material world was the Demiurge, who created the latter, and under whose jurisdiction the lower, animal soul of man proceeded after death, while his higher, celestial soul returned to the Pleroma whence at first it issued. He seems to have received the ordinary Christian scriptures; and Origen, who treats him as a notable exegete, has preserved fragments of Heracleon's commentary on the Gospel of John, while Clement of Alexandria quotes from him what appears to be a passage from a commentary on the Gospel of Luke. These writings have intensely mystical and allegorical interpretations of the text.
Өмір
Неандер мен Кев Гераклонды Александрияда оқытқан деп ұсынды, бірақ Клименттің сөзі уақыт немесе орын жағынан бір белгілі арақашықтықты көрсетеді, себебі егер ол сол кезде сол қаладағы қарсылас мектептің басшысы болса, Гераклон Валентиндіктердің ең беделдісі екенін түсіндіру қажеттігі тумас еді. Гипполит Гераклонды Валентиннің итальяндық мектебінің біріне жатқызады; бірақ барлық деректердің үнсіздігі оның Римде оқытқанына күмән келтіреді. Сондықтан, оның Оңтүстік Италия қалаларының бірінде сабақ бергені ықтимал; немесе Прадестинатус Сицилияны Гераклон туралы ойларының туған жері деп санауы мүмкін. Гераклонның жазған кезі қызығушылық тудырады, өйткені ол Иоанн Ізгі хабарына сілтеме жасайды, ол оның жазған уақытында жоғары құрметке ие болған. Алайда, Валентиндіктер мен православиеліктердің бір кітапты бірдей құрметтеуі, оның Валентиндіктер шіркеуден бөлінуге дейін осы мәртебеге жеткенін көрсетеді; егер солай болса, Гераклонның нақты мерзімін анықтаудың маңызы азаяды. 170–180 жылдар шамасы оның қызметінің ортасы деп есептелуі мүмкін. Бұл оның Валентиннің тікелей шәкірті болғанымен үйлеседі, өйткені Валентин 160 жылға дейін сабақ беруді жалғастырды, және Гераклонның Климент жазғанға дейін танымал болуына уақыт береді, оның Гераклонға жасаған сілтемелерінің бірі оның ерте туындыларының бірі болуы мүмкін. Ол Ориген жазған кезде бұрыннан-ақ көзден таса болған болуы керек.
Комментарийлер
Қазіргі уақытта Гераклонға ең басты қызығушылық – ол бізге белгілі болған Жаңа Өсиеттің ең ертедегі түсіндірушісі екендігі. Ориген өзінің Иоаннға арналған түсініктемесінің әлі сақталған бөлігінде Гераклоннан шамамен 50 рет сілтеме келтіреді, көбінесе оның түсіндірмелерімен келіспей, кейде қабылдайды. Осылайша біз Гераклонның Иоаннның i, ii, iv және viii тарауларына арналған түсініктемесінің үлкен бөліктерін қайта жасай аламыз. Ол Лукаға да түсініктемелер жазған болуы мүмкін деп ойлауға негіз бар. Александриялық Климент (Стром. iv. 9) Гераклонның ; ал тағы бір сілтеме (25 Eclog. ex Script. Proph. 995 б.) осы аяттарға түсініктеме жасаумен байланысты.
Шейіт болу
Климент келтірген бірінші үзінді гностиктердің кейбір секталарына тағылған айыпқа қатысты: олар сенімінен бас тартып шейіт болуден қашудың күнә емес деп үйреткендігі. Гераклонның осы мәселеде айтқандарына ешқандай қарсылық білдіруге болмайды.
Жарылу
Бұл түсіндірмеде киелі мәтіндегі әрбір сөз маңызға ие; және бұл ерекшелік Гераклдың Иоаннға жасаған түсіндірмесінің үзінділерінде де сақталады, түсіндірілген сөздер Исаның өзіне тиесілі болсын немесе тек Евангелисттің сөздері болсын. Осылайша, ол "барлық нәрсе Оның арқылы жасалды" деген мәлімдемеде қолданылған сөз тіркесінің διά екеніне, Исаның Капернаумға барып, Иерусалимге көтерілгеніне, Оның ғибадатханада сатушылар мен сатып алушыларды тапқанына, құтқарылу яхудийлерден емес, олардың ішінде емес екеніне, Исаның самариялықтармен бірге болғанына, бірақ олардың арасында емес екеніне назар салады. Исаның самариялық әйелмен сөйлескен кезінде, Ол алғаш рет "Әй, әйел, Маған сен" деп өзінің сөзін баса көрсеткеніне де тоқталады. Ол Ориген кейде Гераклдың нақтылықтың жетіспеушілігінде айыптайтынына қарамастан, мысалы, пайғамбарды тек пайғамбар деп түсінгеніне, "үш күнде" дегенді "үшінші күні" деп түсінгеніне қарамастан, жалпы алғанда Гераклдың сөздерді зерттеуі өте мұқият. Ол Евангелисттер арасындағы айырмашылықтарды, мысалы, Исаның Жақындықтағыға "Илияс" және "Пайғамбар" деген лақаптарды беруі мен Жақындықтағының өзінің осы лақаптардан бас тартуын келістіруге тырысады. Ол құрылысы 46 жылға созған ғибадатхана, самариялық әйелдің 6 күйеуі (оның оқуынша), Исаның қала халқымен бірге өткізген 2 күні, ақсүйек ұлының емделген 7 сағаты сияқты оқиғадағы сандарда сырларды табады. Ол өзінің ілімін қасиетті жазушының ілімімен сәйкестіру қажет деп санайды, тіпті кейбір түсіндірулердің қиындығына қарамастан. Осылайша, ол Евангелисттің барлық нәрсені Логос жасады деген мәлімдемесін тек көрінетін жаратылысқа қатысты түсіну керек деп мәлімдейді, ал оның өзінің ілімі бойынша жоғары эондық әлем осылай жасалмаған, бірақ төменгі жаратылыс Логос Демиургтың көмегімен жасалған.