Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голланд композиторы
композитор
Dutch composer
the composer
Лекс ван Дельден, шын аты Александр Зваап (10 қыркүйек 1919 – 1 шілде 1988) – голланд композиторы және актер Лекс ван Дельденнің әкесі.
Lex van Delden, born Alexander Zwaap (10 September 1919 – 1 July 1988) was a Dutch composer and the father of actor Lex van Delden.
Ерте өмір және білім
Амстердамда туған Александр Зваап, мектеп мұғалімі Вольф Зваап пен оның әйелі Сара Оливьердің жалғыз баласы Лекс ван Дельден ерте жасынан бастап фортепиано сабақтарын алды – алдымен Марта Звагадан, кейін Кор де Груттан. Ол он бір жасында Гидо Гезельдің өлеңдерін музыкаға қойып, композиторлық жолын бастады, себебі ұзаққа созылған ауруы оған фортепианода ойнауға мүмкіндік бермеді. Ол өзіндік біліммен композиторлық шеберлікті меңгерді. Өнерге деген қабілеті мен қызығушылығына қарамастан (мысалы, он төрт жасында ол танымал неміс экспрессионист бишісі және хореографы Гертруд Лейстиковқа сүйемелдеді, сондай-ақ Голландияның сол кездегі көрнекті композиторларының бірі Сем Дрезденнің айналымында болды), ол 1938 жылы Амстердам университетіне медицина факультетіне түсті және музыканы өздігінен үйренуін жалғастырды. Оқушы кезінде 1940 жылы ол композитор ретінде дебют жасады, «L'amour» (1939, сопрано, флейта, кларнет және скрипкалық триоға арналған әндер циклы) шығармасын жазды. Бұл шығарманы студенттер оркестрінің жетекшісі, жас композитор және дирижер Нико Рихтердің тапсырысымен жазылған болатын.
Born Alexander Zwaap in Amsterdam, the only child of Wolf Zwaap, a school teacher, and his wife Sara Olivier, Lex van Delden took piano lessons from an early age—first with Martha Zwaga, and later with Cor de Groot. He started composing at the age of eleven, when he set poems by Guido Gezelle to music since a long illness prevented him from playing the piano. He remained self taught as a composer. Despite his artistic promise and interests (by the age of fourteen, for instance, he was accompanying the famous German Expressionist dancer/choreographer, Gertrud Leistikow, and he also moved in the circle of one of Holland's foremost composers of the time, Sem Dresden) he enrolled at the University of Amsterdam in 1938 to study medicine and remained self taught in music. Still a student, he made his début as a composer in 1940 with the song cycle L'amour (1939; for soprano, flute, clarinet and string trio), written at the request of the young composer/conductor Nico Richter, who was in charge of the students' orchestra.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы немістер Нидерландыға басып кірді, ал 1942 жылы еврей болғандықтан оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл үзіліс соңғы болды, себебі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарылған карбид шамнан сол көзі дерлік соқыр болды, осылайша нейрохирург болу арманы күйреп кетті. Ван Дельден көп ұзамай студенттердің жер асты қарсылық қозғалысына қосылды және соғыс аяқталғаннан кейін Америка Құрама Штаттарының президенті мен одақтас күштердің жоғарғы қолбасшылығы оның батылдығын жоғары бағалады. 1953 жылы 1945 жылғы босатылыстан бері қолданған аты (Лекс ван Дельден – қарсылық қозғалысында қолданған аты В. А. ван Дейлден туындаған) ресми түрде бекітілді. Соғыс аяқталған кезде Ван Дельден Холокост кезінде отбасының көбін жоғалтты. Ол дерлік бірден қарсылық қозғалысындағы байланыстары арқылы голланд мәдени өміріне енді – бастапқыда соғыстан кейінгі алғашқы голланд балет тобының тұрақты композиторы және музыкалық жетекшісі болды, бұл топ кейіннен Scapino Ballet Company-ге айналды, ал 1947 жылдан бастап, бұрынғы жер асты газеті болған күнделікті басылым – Het Parool газетінің музыкалық редакторы қызметін атқарды.
In 1940, the Germans invaded the Netherlands and in 1942, being a Jew, he was forced to interrupt his studies —irrevocably, as it turned out, because his hopes of becoming a neurosurgeon were dashed during World War II due to an exploding carbide lamp, which virtually blinded him in his left eye while in hiding. Van Delden soon joined the underground students' resistance movement and after the war was commended for his bravery by both the President of the United States of America and the Supreme Command of the Allied Forces. In 1953, the name he had assumed since the Liberation in 1945 (Lex van Delden—a derivation from the name he used in the resistance, W. A. van Dael) was officially approved. By the time the war was over, Van Delden had lost nearly his entire family in the Holocaust. He almost immediately found his way into Dutch cultural life, partially through contacts he had made as a member of the resistance movement—initially as the resident composer/musical director of the first post war Dutch ballet group, Op Vrije Voeten (On Liberated Feet), which later evolved into the Scapino Ballet Company, and, from 1947, as the music editor of the daily, originally underground, newspaper Het Parool.
Музыкалық мансап
Оның кең ауқымда назар аударған алғашқы шығармасы — Рубаият (Эдвард Фицджеральдтың ағылшын тіліне аударған Омар Хаямның тоғыз төрттік өлеңі, 1948; сопрано және тенор солистерімен хор, 2 фортепиано және соққы аспаптар үшін), 1948 жылы Амстердам қаласының беделді Музыка сыйлығымен марапатталды. Бұл күтпеген жетістік 1953 жылы Солтүстік Калифорния Гарпшілер қауымдастығының Гарп Концерті (1951/52) үшін, ал 1956 жылы Гарпқа арналған импровизация (1955) үшін берген екі бірінші сыйлығымен расталды. Ван Дельден музыкалық қауымдастыққа адал болды, бұл оның бірнеше әкімшілік лауазымдарды, соның ішінде Голланд композиторлар қоғамының (GeNeCo) президенті және Голландтың Орындау құқығы ұйымының (Buma/Stemra) төрағасы ретінде атқарған қызметімен дәлелденді. Ол Халықаралық заманауи музыка қоғамының (I.S.C.M.) кеңесіне кірді және Халықаралық Музыка Кеңесінің Голланд комитетінің мүшесі болды. 1950-ші және 1960-шы жылдарда Ван Дельден өзінің буынының ең көп танылған голланд композиторларының біріне айналды, оның көптеген шығармаларына тапсырыс берілді (Голланд үкіметі, Амстердам қаласы, Голланд радиосы және т.б.), және Амстердам Концертгебу оркестрі Джордж Шелл, Чарльз Мюнх, Эдуард ван Бейнум, Юген Жохум, Виллем ван Оттерлу және Бернард Хайтинк сияқты әйгілі дирижерлердің басшылығымен, сондай-ақ көптеген басқа да көрнекті ансамбльдер мен солистердің орындауында жоғары бағаланды. Ол 1972 жылы Оранж-Нассау Корольдік орденінің рыцары болды және 1982 жылы Амстердам қаласының құрметті азаматы атағын алды, ол 1988 жылдың 1 шілдесінде қайтыс болды. Ол Зоргвлид бейістігіне жерленген. Амстердамның Zuidas ауданындағы жаңа көпір (архитектор Лизбет ван дер Полдың жобасы бойынша) оның құрметіне аталды; көпір ресми түрде 2013 жылдың 15 қазанында ашылды.
The first of his works to attract wide attention was Rubáiyát (nine quatrains by Omar Khayyám in Edward FitzGerald's English translation, 1948; for chorus with soprano and tenor solos, 2 pianos and percussion), awarded the prestigious Music Prize of the City of Amsterdam in 1948. This unexpected success was soon to be confirmed by two First Prizes, awarded by the Northern California Harpists' Association, in 1953 for his Harp Concerto (1951/52), and in 1956 for Impromptu for harp solo (1955). Van Delden was committed to the musical community, borne out by his readiness to hold several administrative posts, including the presidency of the Society of Dutch Composers (GeNeCo) and the chairmanship of the Dutch Performing Right Organisation (Buma/Stemra). He sat on the Board of the International Society for Contemporary Music (I. S. C. M.) and was a member of the Dutch Committee of the International Music Council. Throughout the 1950s and 1960s, van Delden became one of the most widely heard Dutch composers of his generation, and a large number of his pieces were commissioned (by the Dutch government, the City of Amsterdam, Dutch radio and others) and enjoyed acclaimed performances by the Amsterdam Concertgebouw Orchestra under such renowned conductors as George Szell, Charles Münch, Eduard van Beinum, Eugen Jochum, Willem van Otterloo, and Bernard Haitink, and by numerous other prominent ensembles and soloists. He was made a Knight of the Royal Order of Oranje Nassau (1972), and received the Freedom of the City of Amsterdam (1982), where he died on 1 July 1988. He is buried at Zorgvlied cemetery. A new bridge in the Amsterdam Zuidas quarter (designed by architect Liesbeth van der Pol) was named after him; the bridge was officially opened on 15 October 2013.
Тақырыптар
Ван Дельденнің көптеген композициялары оның терең сезімталдықпен туған әлеуметтік алаңдаушылығын көрсетеді, мысалы, оркестрлік шығармасы "In Memoriam" (1953), ол 1953 жылы Нидерланды, Бельгия және Англияда болған қасіретті су тасқынынан кейін жазылды, "The Bird of Freedom" (1955) ораториясы – құлдыққа қарсы күшті шақыру, "Icarus" (1962) радио-ораториясы, ол ғарыш саяхатының маңыздылығын күмәндандырады, немесе "Canto della guerra" (Эразм бойынша, 1967; хор мен оркестр үшін), ол соғысты қатты айыптайды. Оның кейбір шығармаларында діни тақырыптар бар, ең бастысы – "Judith" (1950; флейта, кларнет, фортепиано және струнный квартет үшін би музыкасы) және "Adonijah's Death" (1986; ерлер хоры мен симфониялық үрлемелі оркестр үшін). Лекс ван Дельден орындаушылармен тығыз жұмыс істеуді ұнатты, аспаптардың ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін толыққанды пайдаланды, сонымен қатар музыканттардың тілектерін мен қажеттіліктерін ескеретін. Егер ол өзіне дейінгілердің әсерін сезген болса, онда бұл, әлдебір Ян Питерсзон Свелинк сияқты ескі голланд шеберлері болған шығар, оның берік құрылымдық шешімдері оның форманы терең түсінуіне үлкен үлес қосты.
Many of Van Delden's compositions form an expression of his deeply felt social concern, such as the orchestral work In Memoriam (1953), which was written in the aftermath of the great flood disaster of 1953 in the Netherlands, Belgium and England, the oratorio The Bird of Freedom (1955), which is an emotional cry against slavery, the radiophonic oratorio Icarus (1962), which questions the usefulness of space travel, or Canto della guerra (after Erasmus, 1967; for chorus and orchestra), which is a strong condemnation of war. A few of his works have biblical themes, notably Judith (1950; a dance score for flute, clarinet, piano and string trio) and Adonijah's Death (1986; for male chorus and symphonic wind band). Lex van Delden loved working closely with performers, too, utilising to the full the peculiarities and possibilities specific to the instruments as well as meeting the wishes and demands of the players. If he felt at all consciously influenced by any predecessors, it was perhaps by such old Dutch Masters as Jan Pieterszoon Sweelinck, whose solid constructivism certainly contributed to his own highly developed grasp of form.