Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балих өзені (نهر البليخ) – Шығыс Жерорта теңізінің қатты жапырақты және кең жапырақты ормандардың экорегионындағы Телл-Абяд қаласының жанындағы Айн-аль-Арус бұлағынан бастау алатын жылдық өзен. Ол тікелей оңтүстікке қарай ағып, қазіргі Раққа қаласында Евфрат өзеніне құяды. Балих – Сириядағы Евфрат өзенінің Хабур өзенінен кейінгі екінші ірі саласы. Бұл өзен судың маңызды көзі болып табылады және оның көп бөлігі жақында арнаға түсірілген.
The Balikh River (نهر البليخ) is a perennial river that originates in the spring of Ain al Arous near Tell Abyad in the Eastern Mediterranean conifer sclerophyllous broadleaf forests ecoregion. It flows due south and joins the Euphrates at the modern city of Raqqa. The Balikh is the second largest tributary to the Euphrates in Syria, after the Khabur River. It is an important source of water and large sections have recently been subjected to canalization.
География
Баликтің негізгі көзі – Сирия-Түркия шекарасының оңтүстігінде орналасқан Айн әл-Арустың карстық қайнар көзі. Сонымен қатар, Балык өзені солтүстікке қарай Харан жазығын, сондай-ақ өзен аңғарының батысы мен шығысындағы жазықтарды кезеңдік өзендер мен вадилер арқылы сумен қамтамасыз етеді. Бұл өзендер – Жұллаб, Вади Қарамоғ және Вади әл-Хедр. Айн әл-Арустың оңтүстігіне қарай бірнеше шақырым жерде Балык өзеніне Жұллаб арнасы қосылады. Бұл өзен Шанлыурфаның солтүстігіндегі бұлақтардан басталады, бірақ Балыққа жетпей Харанда құрғап қалады. Ежелгі Харан қаласындағы көптеген құрғаған құдықтар бұрынғы кезде жер асты суының деңгейі жоғары болғанын көрсетеді. Вади әл-Хедр Балык аңғарының шығысындағы жазықты сумен қамтамасыз етеді және Вади әл-Бурж мен Вади әл-Хамар арқылы толығады, ал Вади әл-Хамар өз кезегінде Вади Чуэрадан су алады. Бұл вадилер, сондай-ақ Вади Қарамоғ, мол жаңбырдан кейін көп мөлшерде су тасымалдай алады, ал төменгі ағыстарында ірі әктас блоктарын кездестіруге болады.
The primary source of the Balikh is the karstic spring of Ain al Arous, just south of the Syria–Turkey border. Additionally, the Balikh receives water from a number of periodic streams and wadis that drain the Harran Plain to the north, as well as the plains to the west and east of the river valley. These streams are the Jullab, the Wadi Qaramogh, and the Wadi al Kheder. A few kilometres south of Ain al Arous, the Balikh is joined by the channel of the Jullab. This small river rises from springs north of Şanlıurfa, but already runs dry at Harran, before it can reach the Balikh. Numerous now dried up wells in the old city of Harran suggest that the water table may have been significantly higher in the past. The Wadi al Kheder drains the plain to the east of the Balikh Valley, and is fed by the Wadi al Burj and the Wadi al Hamar, which in turn is fed by the Wadi Chuera. These wadis, as well as the Wadi Qaramogh, can transport considerable amounts of water after heavy rainfall, and large limestone blocks can be found in their lower courses.
Тарих
Балык өзені бай мәдени аймақтың ортасы болып табылады. Екі жағалауда да көптеген қоныс орны бар, олардың кейбіреулері соңғы неолит дәуіріне, б.з.б. 6 мыңжылдыққа дейін жетеді. Қола дәуірінде (б.з.б. 3 мыңжылдықта) ежелгі Тютюль (Балхиқтың дельтасында, қазіргі Раккаға жақын) және солтүстіктегі Телл Чуера (Балхиққа жақын Уади Хамадта) маңызды қалалар болған. Мыңжылдықтар бойы аймақта көшпелі тайпалар мен отырықшы халықтардың үздіксіз байланысы болды. Бірде біреуі үстемдікке ие болса, енді біреуі. Классикалық антикалық дәуірде аймақ Осрхоэне деп аталды, оның астанасы Эдесса/Каллирхое (Ар-Руха') болды. Ар-Руха' және Балык өзені аңғарындағы тағы бір маңызды ежелгі қала Харран (Римдік Каррха) мұсылман және еврей дәстүрлерінде Ыбырайым мен басқа да еврей аталары (аналары) туралы әңгімелерде айтылады. 7 ғасырдағы исламдық жаулаудан кейін аймақ араб тайпасының атымен – Дияр Мудар, Мудар елі деп атала бастады. 762 жылы халифа әл-Мансур Евфрат пен Балхиқтың тоғысында Ар-Рафика атты гарнизондық қала салды, ол эллиндік Каллиникос қаласымен бірігіп, Ракка қалалық агломерациясын құрады.
The Balikh river forms the heart of a rich cultural region. On both banks are numerous settlement mounds dating back in some cases to at least the Late Neolithic, the 6th millennium BCE. In the Bronze Age (3rd millennium BCE) ancient Tuttul (close to present day Raqqa at the delta of the Balikh) and Tell Chuera in the north (in the Wadi Hamad close to the Balikh) were important cities. Over the millennia the region saw ongoing interaction between nomadic tribes and settled populations. One sometimes got the upper hand over the other. In classical Antiquity the region was called Osrhoene with the capital at Edessa/Callirrhoe (ar Ruha'.) Ar Ruha' and another prominent ancient town of the Balikh valley, Harran (Roman Carrhae), figure in the Muslim and Jewish traditions respectively in the stories of Abraham and other Hebrew patriarchs (and matriarchs.) After the Islamic conquest in the 7th century CE the region was known by the name of an Arab tribe Diyar Mudar, the land of the Mudar. In 762, the Caliph al Mansur built a garrison city at the junction of the Euphrates, Ar Rafiqa, which merged with the Hellenistic city Kallinikos into the urban agglomeration Raqqa.
Балык өзені алабындағы археологиялық зерттеулер
XIX ғасырдағы еуропалық саяхатшылар Балық өзені аңғарында археологиялық қалдықтардың бар екенін байқаған, бірақ алғашқы зерттеулер 1938 жылға дейін жүргізілмеді. Осы жылы ағылшын археологы сэр Макс Маллован (жазушы Агата Кристинің күйеуі) жеті апта бойына біздің заманымыздан бұрынғы VII-II мыңжылдықтарға жататын бес археологиялық ескерткішті зерттеді. 1969 жылы Жак Кавин басқарған француз тобы зерттеулерді бастады, олардың тобы орнының солтүстік беткейіндегі шектеулі қазбаларда сегіз неолиттік тұрақ деңгейін ашты. Tell Hammam al Turkman қазбалары доктор Мауриц Н. ван Луонның (1981–1986, Амстердам университеті) басшылығымен басталды. 1988 жылдан бастап жоба доктор Диедерик Дж. В. Мейердің (1988–2001, Лейден университеті) басшылығымен жалғасты. Орын Балық өзені аңғарындағы қоныстану тарихын талдауға мүмкіндік беретін, жақсы қабатталған материалдық мәдениетті ұсынды. Кейінірек жүргізілген басқа қазбалар да аймақтық қоныстану тарихын толықтырып берді. Ең көне ескерткіштердің бірі – Телл-Саби-Абьяд қазірде голландиялық археолог Питер Аккерманс басшылығымен қазылып жатыр. Айта кетейік, түрік археологиялық орны Гёбекли-Тепе Балық өзенін қоректендіретін Харран жазығының солтүстігінде, оны көре алатын биіктікте орналасқан.
European travellers of the 19th century noted the presence of archaeological remains in the Balikh Valley, but the first investigations were not carried out until 1938, when the English archaeologist Sir Max Mallowan (husband of author Agatha Christie) spent six weeks investigating five archaeological sites dating from the seventh to the second millennium BCE. In 1969, a French team directed by Jacques Cauvin started their investigations, his team exposed eight neolithic occupation levels in a limited sounding on the northern slope of the site. Excavations at Tell Hammam al Turkman were initiated under the direction of dr Maurits N. van Loon (1981–1986, University of Amsterdam). As per 1988, the project was continued under the direction of dr Diederik J. W. Meijer (1988–2001, Leiden University). The site provided a well stratified material culture that allowed analysis of the settlement history of the Balikh valley. Later other excavations have complemented the reconstruction of a regional occupation history. One of the oldest sites, Tell Sabi Abyad, is currently being excavated under the leadership of Dutch archaeologist Peter Akkermans. Incidentally, the Turkish archaeological site of Göbekli Tepe is located on a hill directly north of and overlooking the Harran Plains that feed the Balikh river system.