Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1202 жылы грузин-сәлжұқ соғыстарының шайқасы
1202 battle of the Georgian Seljuk Wars
Базиани шайқасы Грузия Корольдігі мен Рум Сәлжұқ сұлтанатының әскерлері арасында Базиани аңғарында, қазіргі Түркияның солтүстік-шығысындағы Эрзурум қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде болды. Шайқастың қандай жылы өткені туралы пікірталас жалғасуда, бірақ соңғы зерттеулер 1203 немесе 1204 жылдарды көрсетіп тұр. Қазіргі түрік тарихшыларының пікірінше, шайқас орны Мицингерд (Мазанкерт) қамалы болып саналады.
The Battle of Basiani was fought between the armies of the Kingdom of Georgia and the Seljukid Sultanate of Rum in the Basiani Valley, 60 km north east of the city of Erzurum in what is now northeast Turkey. The date of the battle has been debated, but recent scholarship tends to favor the years 1203 or 1204. According to modern Turkish historians, the site of the battle is usually identified as the castle of Micingerd (Mazankert).
Күні
Қазіргі заманғы мұсылман тарихшысы Ибн Бибидің мәліметінше, шайқас 598 жылы (хижра бойынша 1 қазан 1201 – 19 қыркүйек 1202) болған. Заманауи ғалымдар шайқастың мерзімін әртүрлі анықтайды: 1202, 1203, 1203/1204, 1204, 1204/1205, 1205, 1206 жылдар аралығында деп санайды, бірақ соңғы кезде 1203 жылға немесе 1202 мен 1204 жылдар арасына басымдық берілуде.
According to the contemporary Muslim chronicler Ibn Bibi, the battle took place in 598 AH (October 1, 1201 – September 19, 1202). Modern scholars date the battle variously between 1202 and 1206: 1202, 1203, 1203/1204, 1204, 1204/1205, 1205, 1206 but in recent times preference has been given to around 1203, or between 1202 and 1204.
Соғыс
Грузия әскері 65 000–90 000 сарбаздан тұратын, он күн ішінде шайқасқа дайын болды, ал Рүкн ад-Диннің елшісі кеткен соң, Дәуіт Сосланның басшылығымен майданға кірді. Оның құрамында Закария мен Иване Мхаргрдзели, Шалва мен Иване Ахалцхели және басқа да белгілі қолбасшылар болды. "Патшайым Тамар тарихы" кітабында соғысқа аттанар алдында әскердің Вардзияда жиналғандығы және Тамардың шіркеу балконынан әскерге сөз сөйлегені айтылады. Тамардың жылнамасында: «Тамар өзі сарбаздарының алдында, жалаң аяқ, көз жасымен жүрді» делінген. Рүкн ад-Дин әскерін жинады: оған күйеуінің інісі, Эрзинкан әмірі көмектесті, бірақ ол Грузияның қарауында екенін еске алған Эрзурум одан қол үзді. Мұсылман (араб және түрік) деректерінде оның 400 000 сарбазы болғандығы айтылады. Олардың саны 150 000-нан 400 000-ға дейін жетеді. Одақтастарын шақырып, Рүкн ад-Диннің зор әскері Грузия шекарасына қарай жылжып, Басиани маңында орналасты. Грузин әскері стратегиялық тұрғыдан орналастырылды: батыс (Абхаз Имеретиясы) және шығыс (Картли, Герети және Кахетия) бөлімдері қанаттарда, ал орталықта Шалва мен Иване Ахалцхелидің басшылығымен 40 000 жауынгерлік күш, ал алғы шепке Зәкәрия II Мхаргрдзели басшылық етті. Түнде грузиндер алдымен алдын-ала жасақтарымен күтпеген шабуыл жасап, жау әскерінде дүрлік тудырды. Сұлтан күштерін жинап, қарсы шабуылға көшті, бірақ оның әскері үйлесімді қанаттық шабуылдарға тап болды, бұл оларды жеңді. Рүкн ад-Диннің әскері соншалықты ерлікпен соғысты, грузин атты әскерлері жаяу соғысуға мәжбүр болды және жеңіліске ұшырады, бірақ Дәуіт Сослан бастаған басқа грузин полктері қанаттан шабуыл жасап, түріктерді қоршауға алды. Тарихшы Ибн Биби Рүкн ад-Диннің туын ұстаған аттың сырғақтап құлағанын, бұл Рүкн ад-Диннің қазасы туралы қауесет таратуға және оның әскерін әлсіретуге себеп болғанын айтты. Ақсарай жеңісті селжүктің шабуылға түсуіне байланысты деп есептейді, ал грузин жылнамасы грузин сарбаздарының батылдығы мен Құдайдың көмегіне баса назар аударады, бірақ грузиндердің бір кезде жеңіліске ұшырауы мүмкін екенін мойындайды.
The Georgian army, numbering 65,000–90,000 troops, was ready for battle within ten days, and as soon as Rukn ad Din's envoy left, it entered the battlefield under the command of David Soslan. It was composed of Zakaria and Ivane Mhargrdzeli, Shalva and Ivane Akhaltskheli, and other famous commanders. "The Story of Queen Tamar" describes how the army assembled in Vardzia before moving to battle, and how Tamar addressed the troops from the balcony of the church. As Tamar's chronicle states, "Tamar herself walked at the head of her troops, barefoot, with her face washed with tears." Rukn ad Din gathered his troops: he was helped by his brother in law, the Emir of Erzincan, but he was let down by Erzurum, who remembered that he was a vassal of Georgia. According to Muslim (Arabic and Turkish) sources he had 400,000 troops. Their numbers vary from 150,000 to 400,000 troops. Summoning his allies, Rukn ad Din's massive army moved towards the borders of Georgia and encamped near Basiani. The Georgian army was deployed strategically, with western (Abkhaz Imereti) and eastern (Kartli, Hereti and Kakheti) units on the sides and a substantial force in the centre of 40,000 warriors under the command of Shalva and Ivane Akhaltsikheli, with Zakaria II Mkhargrdzeli commanding the vanguard. During the night, the Georgians first made a surprise attack with their advance group and caused confusion among the enemy troops. The Sultan managed to gather his forces and counterattack, but his army was surprised by coordinated flank attacks that defeated his troops. Rukn ad Din's forces fought so determinedly that the Georgian horsemen had to fight on foot and faced defeat until other Georgian regiments led by David Soslan struck from the flank and surrounded the Turks. Historian Ibn Bibi blamed the Rukn ad Din's standard bearer's horse, which slipped and fell, for starting the rumour of Rukn ad Din's death and demoralising his army. Aksaray attributes the defeat to the Seljuks being ambushed, whereas, the Georgian chronicle emphasises the courage of the Georgian soldiers and God's help, although it admits that the Georgians were almost defeated at one point.
Салдары
Басиани шайқасында екі тарап та ауыр қатыгездіктерге ұшырады. Рукн ад-Дин Эрзурумға қайта шегінуге мәжбүр болды, ал грузиндер шайқас туларын басып алды. Сұлтанның одақтастарының көптегені, оның ішінде Эрзинкан әмірі де грузиндерге тұтқынға түсті. Армян тарихшысы Вардан Аревельци "Тарихи жинақта" Дәуіт Грузияны тұтқынға алған және түркілерді тонағандығын мақтан тұтады. Бұрынғы қарауылына шабуыл жасағаны үшін ашуланған Тамар патшайым Эрзинкан әмірін (Бахрамшахты) бір темір жылқы табанының құнына құлдыққа сатуға бұйырды. Басиан шайқасындағы жеңіс Грузияның аймақтағы үстемдігін нығайтты. Осы шайқастағы табысымен Тамар патшайым Арран мен Двин жерлерін аннексиялады, сондай-ақ Карс әмірлігін, Арменидтердің шахтарын және Эрзурум мен Эрзинкан әмірлерін бағындырды. Жеңіліске қарамастан, Сұлтан Рукн ад-Диннің інісі Туғрыл Шах Эрзурумды бақылауында ұстады. Бірақ 1206 жылы грузиндер қарсылық көрсеткен Эрзурум мен Карс қалаларын басып алды. Жеңістен кейін, архиепископ Антон Гнолиставидзе араб тіліндегі медициналық трактатты алып, оны грузин тіліне аударды, осылайша "Дәрігерлер кітабы" (Tsigni saakimoi) Грузиядағы Гален медицинасының ең алғашқы еңбектерінің біріне айналды.
The battle of Basiani inflicted heavy casualties on both sides. Rukn ad Din was forced to retreat back to Erzurum and the Georgians captured the battle banners. Many of the Sultan's allies were captured by the Georgians, among them the Emir of Erzincan, an ally of the Sultan. In the "Historical Collection", Armenian historian Vardan Areveltsi boasts that David "filled Georgia with captivity and plundering Turks". In fury for attacking a former vassal, Queen Tamar ordered that Emir of Erzincan (Bahramshah) be sold into slavery for the price of one iron horseshoe. The victory at Basian secured the Georgian advantage in the region. Using her success in this battle, Queen Tamar annexed Arran and Dvin, also subjugated the Emirate of Kars, the Shah Armenids and the emirs of Erzurum and Erzincan. Despite the defeat, Tughril Shah, brother of Sultan Rukn ad Din, retained control of Erzurum. However, later in 1206, the Georgians captured recalcitrant cities of Erzurum and Kars. After the victory, Archbishop Anton Gnolistavisdze, acquired an Arabic medical treatise, which he translated into Georgian, creating the "Book for Doctors" (Tsigni saakimoi), one of the earliest works of Galenic medicine in Georgia.