Кіріспе
Кайфендегі еврей қауымдастығы (t=開封猶太人; יהדות קאיפנג) – Қытайдың Хэнань провинциясындағы Кайфен қаласындағы қытай еврейлерінің ұрпақтарының шағын қауымдастығы. Олардың қоныстанған алғашқы ғасырларында саны шамамен 2500 адамды құраған. Еврей диаспорасынан оқшауланғандарына қарамастан, олардың ата-бабалары бірнеше ғасыр бойы еврей дәстүрлерін және әдет-ғұрыптарын сақтап келді. Хан қытайлары мен хуэй көршілерімен ассимиляция және аралас некелердің күшеюіне байланысты Кайфен қауымдастығының ерекше тұрмысы біртіндеп жойылды. 19 ғасырға қарай, кландарының еврей тарихын еске алудан басқа, олардың еврейлігі көбінесе жойылып кетті. Бұл еврейлердің тегі және Кайфенде қоныстанған мерзімі сарапшылар арасында қызу пікірталас тудырады. Қазіргі уақытта олардың ұрпақтары қытай мәдениетіне сіңіп кеткенімен, кейбіреулері ата-бабаларының сенімдері мен дәстүрлерін қайта жаңғыртуға тырысуда. 21 ғасырда Кайфеннің еврей мұрасын қайта жаңғырту және оның алғашқы халқының ұрпақтарын яһудизмге қайта оралуға ынталандыру үшін күш-жігер жұмсалуда. Олардың бірқатары алияға қабілетті болу үшін және Израильге көшіп кетуге дайындық жасап жатыр.
Kaifeng Jews (t=開封猶太人; יהדות קאיפנג) are a small community of descendants of Chinese Jews in Kaifeng, in the Henan province of China. In the early centuries of their settlement, they may have numbered around 2,500 people. Despite their isolation from the rest of the Jewish diaspora, their ancestors managed to practice Jewish traditions and customs for several centuries. The distinctive customary life of the Kaifeng community slowly eroded, as assimilation and intermarriage with Han Chinese and Hui neighbors advanced, until, by the 19th century, its Jewishness largely became extinct, apart from its retention of memories of its clan's Jewish past. The place of origin of these Jews and the date when they established their settlement in Kaifeng are sources of intense debate among experts. While the descendants of the Kaifeng Jews are assimilated into mainstream Chinese culture, some of them are trying to revive the beliefs and customs of their ancestors. In the 21st century, efforts have been made to revive Kaifeng's Jewish heritage and encourage the descendants of its original population to convert back to Judaism. Several have undertaken to qualify for aliyah and relocate to Israel.
Өмірбаян
Кайфенг яһудилерінің тегі және олардың келген мерзімі – қытай-яһуди қарым-қатынастарындағы ең көп талқыланатын мәселелердің бірі. Кейбір ғалымдар олардың келуін Тан дәуіріне (618–907) тіпті одан да ертерек мерзімге жатқызады. Алайда, Стивен Шарот көпшіліктің пікірін білдіре отырып, яһуди қауымының Кайфенгте қалыптасуының ең ықтимал мерзімін Сун дәуірінде (960–1279) деп санайды. Сун дәуірінен бұрын еврей саудагерлерінің Қытайда белсенді болғаны, 870 жыл шамасындағы шығыс исламдық парсы географы Ибн Хордадбехтің «Жолдар мен мемлекеттер кітабында» (Китаб аль-Масалик валь-Мамалик) еврей раданит саудагерлерінің Батыс Еуропадан Қытайға дейінгі кең аумақта сауда жасағанын айтуынан көрінеді. Бұл топтың Қытайдағы еврей қоныстануының бірінші толқынын құрағаны, ал екінші толқын моңғол шапқыншылығымен және Юань әулетінің құрылуымен байланысты болғаны болжамдалады. Ғалымдардың пікірінше, Кайфенгтегі яһуди қауымы негізінен парсы яһудилерінің ұрпақтарынан тұрған. Олардың Чанъань арқылы, екі Жібек жолының бірімен құрлықпен келгені немесе теңіз арқылы Кантон/Ханфу немесе Кванчжоу/Зайтун сияқты жағалау қалаларына жеткеннен кейін ішкі аймаққа өткені әлі де белгісіз. Ибн Хордадбехтің раданиттері екі бағытты да пайдаланған. Кейбір деректер олардың ата-бабаларының көп бөлігі Орталық Азияда қоныстанған парсы яһудилерінің Бухаралық тармағынан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Әдетте, қауымның негізін қалаушылардың барлығы ер адам-еврей саудагерлері болған: қатал және қауіпті жол, сондай-ақ саяхатқа жұмсалатын уақыттың ұзақтығы оларды әйелдерін алып келуден бас тартуға мәжбүр еткен. Олар Кайфенгке қоныстанғаннан кейін қытай әйелдеріне үйленген. Осы бірінші толқынға қатысты, Аурел Стайн Қытайдың солтүстік-батысындағы Гансу провинциясының Дунхуан қаласынан тапқан көптеген құжаттардың ішінде 718 жылы жазылған, еврей тіліндегі (парсы әрпімен) қой сату шарты және Батыста қол жетімсіз болған қағазға жазылған Селихот фрагменті табылды. Бір ғасырдан кейін араб географы Абу Зайд Хасан әл-Сирафи 910 жылы Кантонда 878/89 жылдары болған қырғынды айтты, онда мұсылмандар мен христиандар ғана емес, яһудилер де қаза тапты, бұл олардың Қытайда болғанын растайды. Қытаймен сауда көбінесе теңіз арқылы жүзеге асырылды және арабтар басымдық құрды, көптеген яһудилер де осы сауда желісіне қатысты. 11 ғасырға қарай, бір миллионнан астам арабтар порттық анклавтарда өмір сүрді, оларға өздігінен басқаруға рұқсат берілді. Осы кезеңде Янчжоу, Нинбо және Ханчжоу сияқты Қытайдың барлық ірі порт қалаларында кем дегенде 7 синагога қауымы болғаны расталған. Бұл жағалау орталықтарынан тасымалданатын тауарлар Ұлы канал арқылы Сары өзенге, содан кейін Кайфенгке баржамен жеткізілді. Кайфенгте құрылған яһуди қауымы шығыс жағалаудағы осы бауырлас қауымдардың құлдырауынан аман қалды, олардың барлығы 15-16 ғасырларда Мин әулетінің жағалауын қорғау мүмкіндігінің жапон қарақшыларының шабуылдарынан зардап шегуіне байланысты жоғалып кетті.
Сун/Юань кезеңінің гипотезалары
Қоғамның (кехилла) қашан құрылғандығын нақты анықтау үшін бастапқы нүкте екі дәлелге негізделеді: Кайфенгтен табылған төрт стеладан алынған жазуларда сақталған ақпарат және қытайлық династиялық дереккөздердегі сілтемелер. Стеллалардағы күндер 1489 жылдан 1512 жылға дейін және 1663 жылдан 1679 жылға дейін. Қытайлықтардың еврейлер туралы деректері басқа халықтардың көлемді жазбаларымен салыстырғанда өте сирек кездеседі. Еврейлерді ерекше топ ретінде атаған алғашқы ресми құжаттар Юань әулетіне жатады. Екі қытай ғалымы еврейлер 998 жылы Қытайға барған деп дәлелдеді, өйткені "Сун тарихы" 998 жылы Ни вейни есімді монах (僧) және басқалар Үндістаннан Қытайға жеті жыл бойы саяхаттап, Сун императоры Чжэньцзунға құрмет көрсету үшін барған деп жазды. Олар бұл Ни-Вей-Ниді яһуди раввині деп таныды. Басқалар соңынан "Сун тарихында" Ни вейниді Үндістаннан ертіп келген еврейлердің үлкен санының нақты күні көрсетілгенін айтады – 998 жылдың 20 ақпанында Кайфенге келген. Бұл тұжырымдар буддалық жазбаларға қайшы келеді. "Сэнг" (僧) де, Сун династиясының тарихында Ни вейниді сипаттау үшін пайдаланылған, ал "Шамэн" (沙門) Жи панның Будда альманахында рабби емес, "Будда монахы" дегенді білдіреді. Сонымен қатар, Ни вейни батыстан келген мата емес, банян тұқымын әкелді. Кейфенг қауымы орнатып қойған ең көне стела 1489 жылы салынған. Бұл 1163 жылы Қытайда мешіттерге арналған әдеттегі термин – Циньчжэнси деп аталатын синагоганың құрылысын еске алады. Жазуда яһудилер Қытайға хан саңының Үндістанға деген атауы Тианжудан (天竺) келгені айтылған. Онда аталмаған императорға сый ретінде батыс киімдерін әкелгендері туралы айтылады. Император оларды: "Сіздер біздің Қытайға келдіңіздер; ата-бабаларыңыздың әдет-ғұрыптарын құрметтеңіздер және сақтаңыздар, оларды Бьянлянгта тапсырыңыздар", - деген сөздермен қарсы алды. Сол бір тас жазуда ғимараттың құрылуы екі есіммен байланысты: Ан ду ла (бәлкім, Абдулла) және белгілі Лих вей, мүмкін, Левиді көшіріп, қауымның Ву ссутасы ретінде сипатталған. Бұл сөз парсы тіліндегі ustad ("шебер", діни басшы) және "рабби" сөздерінің еврей тіліндегі фонетикалық аудармасы болса керек. Бұл кезде Солтүстік Қытайды Журь-Чин әулеті (1115-1234) басқарса, Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақты Оңтүстік Сун әулеті басқарды. Айрин Эбер және басқалар бұл контекст Кайфенг еврейлері Сонг әулетімен одақтасудан бірнеше жыл бұрын, 1120 жылдан кешіктірмей, сол кездегі Бянцзинг деп аталатын осы Сонг астанасына қоныстанған болуы керек деп болжайды. 1127 жылы JinSong соғыстары кезінде Кайфенгті тұтқынға алды. 1163 жылы синагога құрылған деп есептеледі. Кайфенгті журчендер 37/38 жыл бойы басып алды және 1161 жылдан бері олардың астанасы болды. 1489 жылғы стелада оның құрылуы Сун императоры Сяоцзюңның Лонгсин дәуірінің бірінші жылымен тұспа-тұс келгенін айтады, атап айтқанда 1161, бұл синагоганың құрылуын Юрчен императоры Цзинь Шицзюңның бірінші жылында белгілейді, оның аумағында Кайфенг орналасқан. Егер бұл қала Юрчен болса, неге стела оның негізін Суньмен байланыстырады? Жақында Пэн Ю Сунның кіру консенсусына қарсы шығып, оның орнына Кайфэн еврейінің шығу тегі туралы "екінші толқын" теориясының нұсқасын жақтады. Оның бір нұсқасы яһудилер моңғолдардың батыстағы жорықтары кезінде тұтқындалған және шығысқа жеткізілген Сему деп аталатын көптеген халықтардың арасында болған деп санайды. 1489 жылы синагоганың 1163 жылы құрылуымен байланысты екі атау, Ан ду ла және Лих вей (яғни Абдулла мен Леви), Юның түсіндірмесі бойынша, кейінгі кездерден қайта құрылған. 1679 жылғы стеланың негізінде ол Ан Ченгтің діни аты ретінде оқиды, ол Кайфенг еврей дәрігері деп саналады, ол 1421 жылы синагоганы "қайта қалпына келтірді" (1163 емес). Пайенді қорғау күнделігінің мәліметтері бойынша, Кайфенг еврей Ли/Леви кланы, оның қатарынан 14 манла немесе синагога басшылары шыққан, олар Хунг Ву дәуірі (1368-98) кезінде Пекиннен көшіп келгеннен кейін ғана Кайфенге келген. Ю Юань ену теориясы Кайфэн еврейлері Қытайға моңғол Юань әулеті кезінде мұсылман Хуй хуй халқымен бірге кіргенін айтады. Яһудилер өздерін яһуди және ислам дәстүрлерінің ұқсастығына байланысты Хуй халқы деп атады. Олар мұсылман болған "ақ шапқыр" хиуилерге қарағанда көк шапқыр хиуилер деп аталды. Қытайлық дереккөздерде Юань династиясы кезінде ғана қытайлық яһудилердің болғаны туралы айтылған. Юйдің пікірінше, түрлі стелалардағы осы қарама-қайшылықтардың себебін, монғолдармен бірге келген Сему сияқты халықтарды қайта тіркеуге бағытталған Мин империясының саясаты түсіндіруге болады. Бұл әулет шетелдіктерге қарсы белгілі бір көңіл-күймен ерекшеленді және мәдени ассимиляцияны күштеп жүзеге асыруға бағытталған жарлықтар шығарды. Сондықтан, Юй болжайды, Кайфенг еврейлері Мин әулеті тұсында олардың Қытайдағы тамырлары ежелгі екенін, кемінде Сун дәуіріне, тіпті Хан дәуіріне дейін жететінін мәлімдеді. Стеллалар еврейлердің қытай өркениетіне ұзақ уақыт бойы бейімделгенін дәлелдеуге тырысты, дискриминациялық шаралардан қашу үшін.
Діни үрдістер мен нанымдар
1605 жылы Кайфенг еврейлері иезуиттерге өздерін таныстырғанда, олар өздерін «Израиль» үйінің мүшелері деп атады. Иезуиттер қытайша атауының оларды «Тяо Цзин Цзяо» деп атағанын байқады, яғни «көктамырларды жұлып алатын дін». Бұл термин олардың қадірлі Яков періштемен күрескендігінің естелігі ретінде, сойған малдарынан көктамырды (Gid hanasheh) алып тастауын көргеннен туындады, бұл Nikkur талабына сәйкес келеді. Осылайша, олар басқалары сияқты шошқа етін жемесе де, мұсылмандардан өзгешеліктерін көрсетті. Стелалардағы мәліметтер олардың яһуди дінінің пайда болуын Жоу әулетінің ерте кезеңімен (б.з.б. 1046–256 жж., қазіргі есептеу бойынша) сәйкес келетінін көрсетеді. Ыбырайым Пангу Адамнан кейінгі 19-шы ұрпақтан оянғандай болып, терең сырларды түсініп, яһуди дінін құрғандығы жазылған. Бұл оқиға Жоу әулетінің 146-шы жылында, яғни б.з.б. 977 жылы болған деседі. Мұсаның өркендеуі сол әулеттің 613-ші жылына, яғни шамамен б.з.б. 510 жылына жатқызылған. Дәстүрлі қауым дұғалары мен діни рәсімдерінде Талмуд ережелерін сақтап, барлық яһуди мерекелерін тойлап, яһуди сенбі күнімен, Йом Кипурмен, Рош Хашанамен, Пасхамен, Шавуотпен, Суккотпен, Ханукамен, Пуриммен және Тиша Б’Авпен байланысты дұғаларды, рәсімдерді және ораза күндерін сақтады. Бірақ бірнеше ғасырдың ішінде ересек болу рәсімі, үйлену, өлім және жерлеу рәсімдері тиісті қытай әдет-ғұрыптарына бейімделді, бірақ Еске алу кітабындағы Кадиш мәтіні дұғаның жаназаларда оқылғанын көрсетеді. 19-шы ғасырдың ортасынан кейін осы рәсімдердің бәрі, соның ішінде сенбі күнін сақтау да тоқтатылған сияқты. Синагогтың сыртында үлкен зал болды, ол Tz'u t'ang немесе «Аталар залы» деп аталды. 1698 жылдан 1718 жылға дейін Кайфенде тұрған португалдық иезуит Жан Пол Гозани (1647–1732) айтуынша, онда патриархтар мен Заңның көрнекті тұлғаларын, сондай-ақ түрлі қасиетті адамдарды еске алу үшін құрбандық шалу үшін хош иісті құмыралар қойылған. Бұл ата-бабаларға құрмет көрсетуге қатысты қытай рәсімдеріне ұқсас болды, бірақ суреттерге рұқсат берілмеді. Олардың Бес кітабы парсы стилінде 53 бөлімге бөлінген.
Иезуиттер
Қытайдағы еврейлердің бар екендігі 1605 жылға дейін еуропалықтарға белгісіз болды, сонда Пекинде орналасқан Матео Риччиге Кайфенгтен келген қытайлық лауазымды адам келді. De Christiana expeditione apud Sinas кітабында айтылғандай, Риччидің қонағы Ай Тиан деген адам 1573 жылы императорлық емтиханның провинциялық деңгейінен өткен адам болған. Ай Тиан өзінің бір Құдайға ғибадат ететін мыңға жуық исраилдік қауымның мүшесі екенін түсіндірді. Олар "жүйе" сөзімен таныс емес еді, ол, Чжан Лиганның айтуынша, 1820 жылдары алғаш рет пайда болды, ол кезде неміс миссионері "жүйе елі" деген осы аударылған атауды журналға қолданды. Мәриям мен Иса және Жақияның христиандық бейнесін көрген ол оны Ребеканың балалары Жақып пен Есау бейнеленгені деп түсінді. Айдың айтуынша, Кайфенгте көптеген яһудилер тұратын, олардың керемет синагогасы және көптеген жазба материалдары мен кітаптары бар еді. Риччидің айтуынша, "оның бет-әлпеті қытайлықтардың бет-әлпетіне қарағанда мұрны, көздері және барлық ерекшеліктерімен мүлдем өзгеше болды". Бұл жағдайға байланысты, сол уақытқа дейін Кайфенг яһудилері араласудан сақтанды және осылайша қоршаған халықтан физикалық жағынан ерекшеленді. Айдың сапарынан шамамен үш жыл өткен соң Риччи қытайлық иезуиттік дінге жатпайтын бауырласты Кайфенгке жіберді; ол синагогада сақталған қасиетті кітаптардың басталуы мен аяқталуын көшірді, бұл Риччиге олардың еуропалықтарға белгілі Пентатухпен бірдей мәтіндер екендігін растауға мүмкіндік берді, тек олар еврей диакритикасын қолданбағандықтан (бұл салыстырмалы түрде кешкі ойлап табу). Риччи Кайфенгтегі "синагог басшысына" яһудилер күткен Мәсіх келгенін айтып хат жазғанда, бас синагог қызметкерлері Мәсіх тағы он мың жыл бойы келмейтінін айтып жауап жазды. Алайда, жас раввин Риччиге өзінің орнын алмастыратын білікті адам жоқ екеніне алаңдай отырып, егер иезуит олардың дініне қосылып, шошқа етінен аулақ болса, оның орнын ұсынды. Кейіннен Кайфеннен тағы үш яһуди, соның ішінде Айдың немере інісі, Пекинге жұмыс үшін барған кезде иезуиттердің үйіне келіп, шомылдыру рәсімінен өтті. Олар Риччиге қарт раввиннің қайтыс болғанын және (Риччи оның бұрынғы ұсынысын қабылдамағандықтан) оның орнын "сенім мәселесінде мүлдем оқымаған" ұлы мұра еткенін айтты. Риччидің Қытайдағы яһуди қауымының жағдайы туралы жалпы түсінігі "олар сарацендерге [яғни мұсылмандарға] немесе басқа дінге табынушыларға айналу жолында екені" болды. Жозеф Бруккер ата Риччидің қытайлық яһудилер туралы жазған мәліметтері бойынша, 16-шы ғасырдың аяғы мен 17-ші ғасырдың басында Кайфен қаласында тек он немесе он екі еврей отбасы болған. Иезуиттердің қолжазбаларында сондай-ақ, Ханчжоуда одан да көп яһудилер болғаны айтылған.
19-20 ғасырлар
17 ғасырдан бастап, одан әрі ассимиляция осы дәстүрлерді яһудилер мен басқа этникалық топтар, мысалы, ханьқытайлар арасындағы некелердің көбеюімен ыдырата бастады. Кейбір Кайфенг отбасыларында мұсылман ерлер еврей әйелдеріне үйленді, бірақ керісінше жағдай болған жоқ. 1849 жылы Кайфенг яһуди қауымымен байланыста болған бір бақылаушы "яһудилер сырттан қарағанда қытайлықтарға ұқсайды" деп атап өтті. 1850 жылдардағы Тайпин көтерілісі қауымның тарауына себеп болды, бірақ ол кейін Кайфенгке оралды. Құрып кету қаупінен сақтану үшін Кайфенг қауымы мүшелерін Шанхайға жіберіп, ондағы Сефард еуропалық яһуди саудагерлерінен көмек сұрады. Осы мақсатта жиналған қаражат погромдардан қашқан ресейлік яһудилерге жәрдемдесуге бағытталды. Шанхайдың бағдади яһуди қауымы Кайфенг яһудилеріне иудаизмге қайта оралуға көмектесуге тырысты, оларды таза қытайлық сыртқы келбетіне қарамастан, дінлес ретінде қабылдады. С.Х.Сассун фирмасы Тайпин бүлікшілерінен қашқан екі Кайфенг бауырларын қамқорлығына алып, Бомбейге жіберді, онда олар сүндетке отырды. Біреуі екі жыл ішінде қайтыс болды, ал екіншісі, Феба, Шалем Шолом Дэвид деп аталды және Сассунның Шанхай кеңсесінде жұмыс істеді (1872-1882). 1883 жылы ол бағдади яһуди Хабиба Рубен Мозеске үйленді және Бомбей яһуди қауымының құрметті мүшесі болды. Боксер көтерілісі кезінде Бомбей қауымы Кайфенг яһудилерін Шанхайға көшіруге көмектесуді ұсынды. Синагогтың 1850-1866 жылдар аралығында бұзылуы қауымның жойылуына әкелді. 19-20 ғасырлар тоғысында қауым мүшелері өте қиын жағдайға түсті. Осы кезде Чжан Кайфенг яһуди отбасы көбінесе ислам дінін қабылдаған. Синагог тұрған жер ескірген батпаққа айналды. Оған тиесілі көптеген заттар, тіпті шатырдың плиткаларын мұсылмандар мен басқалар сатып алды: екі жас Кайфенг яһудиі үш Тораны екі америкалық пен австриялыққа сатты. Сондай-ақ, кейбір мүліктер ұрланғаны туралы да айтылды. Сефер Тораның сандығы мешітте көрілгені хабарланды. 1914 жылы бұл жерді епископ Уайт сатып алды, ал 1954 жылы Қытай коммунистік үкіметі мүлікті тәркілеп, онда Кайфенг қалалық емханасын салды. Кейбір дәстүрлер сақталды. Қабірдегі табыттар қытайлықтардың әдеттегісінен өзгеше пішінде болды. Кайфенг яһудилерінің ата-тегі Хуй мұсылмандары арасында өмір сүретін ұрпақтарында табылды. Ғалымдар Хуй мұсылмандары хан конфуцийшілері мен буддистердің орнына Кайфенг яһудилерін сіңірген болуы мүмкін екенін көрсетті. Кайфенг қытайлары яһудилер мен мұсылмандарды ажыратуда қиындықтарға тап болды және бұрынғылары туралы "ескі ислам" деп айтты. Көк шапанды Хуй сонымен қатар исламға өткен яһудилер туралы да айтты. Джин тайпасының ұрпақтары да өздерін мұсылман деп санай бастады. Хан империясына сіңірілудің орнына Кайфенг Қытайдағы яһудилердің бір бөлігі Хуй мұсылмандарына айналды. 1948 жылы Сэмюэл Ступа Ши (Ши Хонг Мо) (施洪模) Ханчжоудың батысындағы Цин династиясының мұсылман зиратында еврей тілінде "Исраил діні" деген жазуы бар еврей тас қабір тасын көргенін айтты. Риччидің заманында Нанкин мен Пекиндегі яһудилер мұсылманға айналған, дегенмен Ханчжоуда яһуди қауымы мен синагог әлі де болды.
Соғыстан кейінгі кезең
Кайфенг еврейлері Қытайда ресми мәртебеге ие болған 55 этникалық топтың ішінде азшылық ретінде танылмайды. 1953 жылы олардың осы тізімге ену өтініші Қытай үкіметі тарапынан қабылданбады. Олардың «иудей ұрпақтары» ретінде тіркелуі хан қытайларына ауыстырылды, себебі этникалық мәртебеге ие болу олардың артықшылықтар іздеуіне алып келуі мүмкін деген алаңдаушылық болды. Қытай билігіндегі еврейлердің материалдық мұрасының қалдықтары, негізінен олардың мұрасын қорғау мақсатымен, Кайфенг мұражайындағы арнайы бөлмеде сақталады, немесе олар қол жеткізуге болмайтын жәдігерлермен бірге Дунда мешітінде сақталады. Қытай мәдени революциясы кезінде отбасылық құжаттар мен мұралар Қызыл гвардиядан қорқу себепті лақтырылған немесе өртелген деген хабар бар. 1980 жылы хаж сапарында хуй мұсылман әйелі Цзинь Сяоцзин (金效靜) өзінің еврей тамырлары бар екенін түсінді. Портленд раввині Джошуа Штампфер (1921-2019), 1983 жылы Кайфенгке келген сапарында, Кайфенг еврейлерінің 100-150 ұрпағы бар екенін бағалады және Цзинь Сяоцзиннің қызы, Кю Инаньға, сол кезде Пекин журналисіне, Калифорнияда иудаизм мен ивритті оқуға мүмкіндік берді, нәтижесінде ол Кайфенг қауымынан алғаш рет өз дініне қайта оралды. Кю Инаньның отбасы кошерлік диеталық заңдарға ұқсас, балық және шошқа еті сияқты белгілі бір тағамдардан бас тартты, бұл оларды көрші қытайлардың көпшілігінен ерекшелендірді. Ол өзінің отбасы мұсылман екенін ойлаған, сондай-ақ шошқа етін жемейтін және оның әкесі, олар сияқты, жергілікті мұсылмандар киетін ақ сәлдеге қарағанда көк сәлде кигенін сезінді. 1987 жылы Дэниел Элазар жазғандай, қазіргі Кайфенг қытайларының еврей тегі бар екенін айту қиын. Қаланың еврейлік артефакттары мен құжаттарының жетіспеуіне қарамастан, олардың тарихын еске алуға арналған мұражай құру туралы ұсыныстар жергілікті үкімет тарапынан ынталы қолдау тапты, себебі мұндай орталық еврей туризмі арқылы жергілікті экономикаға оң әсер етеді деп саналды. Элазар келесі онжылдықтарда батыс еврейлері қытай еврейлерінің ұрпақтары арасында өсуді ынталандыра алады деп болжайды. 1992 жылы Қытай мен Израиль арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың орнауы иудаизм мен еврей тәжірибесіне қызығушылықты қайта жақтандырды. Қытайдағы еврейлердің санын бағалау қиын, себебі халық санағы ресми көзқарастың өзгеруіне байланысты үнемі өзгеріп отырады. 80-ші жылдардағы сауалнама бойынша, Қытайдағы 140 отбасы дәстүрлі еврей тегінің алты атауын алып жүрген, олардың 79-ы Кайфенгте және 166 адамды құраған. Соңғы ресми санақ Кайфенгте 400-ге жуық ресми еврейлерді көрсетті, қазір олардың саны шамамен 500 адамнан тұратын 100-ге жуық отбасы деп бағаланады. 1000-ға жуық тұрғын еврей тегімен байланысты, бірақ олардың тек 40-50-і ғана еврейлік іс-шараларға қатысады. Қазіргі раввиндік иудаизмде еврейлікті аналық желі арқылы беру басым, ал қытай еврейлері еврейлігін әкелік желіге негіздейді. Бұл қытай мәдени нормаларының әсерінен туындады, онда ұрпақтар әдетте әкелік желі бойынша анықталады. Алайда, еврей синологы Джордан Пейпер Торадағы барлық шежірелерде тек еркектердің ұрпақтары ғана көрсетілгенін атап өтеді. Оның сөзіне göre, яһуди дінінің аналық желі арқылы берілуі туралы қазіргі түсінік қытай еврейлерінің шынайылығын жоққа шығару үшін қолданылды, себебі олардың тайпалық шежірелері әкелік желіде болды. Кайфенг еврейлері тумысынан еврей ретінде танылмайды және Израиль азаматтығын алу үшін иудаизмге ресми түрде көшуі керек. Кейбіреулері иудаизммен қайта байланысуға ниет білдіреді және олардың ата-аналары мен әжелері оларға еврей екендіктерін және бір күні «өз жерлеріне оралатындарын» айтқандарын мәлімдейді. Израильдің қайта оралу заңына сәйкес, алия үшін кем дегенде бір әжесі арқылы еврей тегінің болуын растау қажет. Мұндай дәлелдер Кейфенг қауымы үшін қолжетімді болмаса да және қатаң ортодоксалды еврей раввиндері олардың еврей ретінде шынайылығына күмән келтірсе, «Шаве Израиль» ұйымының Майкл Фрейндің демеушілігімен 2006-2016 жылдар аралығында Кайфенг еврейлерінің 19 ұрпағы Израильге көшіп кетті, онда олар иудаизмге айналуға дайындық ретінде ulpanim және ешивада ивритті оқыды. ХХІ ғасырда Қытай-иудей институты мен «Шаве Израиль» еврей қауымының мүшелеріне еврей мұрасы туралы білім беруге көмектесу үшін Кайфенгке мұғалімдер жіберді, бұл американдық христиан-иудей Тимоти Лернердің пионерлік жұмысына негізделген. Кайфенг еврейлерінің ұрпақтарын қолдаушылар Қытай билігін Кайфенг еврейлерінің ежелгілігін мойындауға және оларға қытай еврейлік өмір салтын сақтауға рұқсат беруге көндірудің жолдарын қарастырып жатыр.
Кайфэн қолжазбалары
Кейбір Кайфенг Тора орамалары сақталып қалды, олар Ұлыбритания кітапханасында және басқа жерлерде сақталған. Бірқатар сақталған жазба еңбектер Цинциннатидегі (Огайо штаты) Еврей одағы колледжінің Клау кітапханасында сақталған. Бұл жинақтағы еңбектердің арасында қытай әріптерінде жазылған сидур (иудейлердің дұға кітабы) және Хаггаданың еврей кодексі бар. Бұл кодекс ерекшелігі - оның құрамында дауысты белгілер бар болғанымен, оны оларды түсінбейтін адам көшіргені анық. Бұл белгілер еврей дауыстыларын дұрыс көрсетеді, бірақ олар кездейсоқ орналасқандықтан, дауысты белгілермен жазылған мәтін түсініксіз болып шығады. Қазіргі еврей тілінде көбінесе дауысты белгілер қолданылмайды, сондықтан сауатты еврей тілінде сөйлейтін адам осы белгілерді назарға алмауы мүмкін, себебі әріптер дұрыс жазылған және көшірушілердің қателіктері аздау. Клау кітапханасында сондай-ақ 17 ғасырдағы және 18 ғасырдағы Хаггадалар бар, біреуі еврей-парсы қолжазбасымен, екіншісі қытай еврей квадрат әрпімен (Тора орамаларындағы сияқты) жазылған, мәтіні негізінен парсы еврейлердің ерте дәуірдегі ритуалынан алынған. Соңғы зерттеуде бір қолжазбаның факсимилесі мен екіншісінің үлгісі, еврей/арамей және иудей-парсы Хаггадаларының толық мәтіні (еврей әріптерімен), сондай-ақ түсіндірмелі ағылшын аудармасы ұсынылған.
Әдебиеттік сілтемелер
Қытайда өскен және қытай тілін еркін білетін американдық жазушы Перл С. Бак өзінің тарихи романдарының бірін ("Пиония") қытайлық еврей қауымдастығында өткізеді. Роман еврейлердің ерекше есімдерін, соның ішінде аралас некелерді қоса, бірте-бірте жоятын мәдени күштерді көрсетеді. Романның басты кейіпкері, қытайлық қызметші Пеони, қожайынының ұлы Дэвид бен Эзраға ғашық болады, бірақ оның төмен дәрежесіне байланысты оған үйлене алмайды. Соңында ол жоғары статустағы қытай әйеліне үйленеді, бұл оның анасын ренжітеді, себебі ол таза тегімен мақтанады. "Жұлынған сүйек көшесі" сияқты қалдық атаулардың және шошқа етін жеуден бас тарту сияқты дәстүрлердің сипаттамалары роман бойына жиі кездеседі. "Чу Чем" Бродвей мюзиклы – Қайфенг еврей қауымы туралы ойдан шығарылған оқиға. Мюзиклде еуропалық актерлер тобы қытайлық өнерпаздар труппасына қосылып, әйелі Роза және қызы Лоттемен бірге Қайфенге саяхаттайтын Чу Чемнің тарихын көрсетеді, себебі ол өз ата-бабалары туралы білуді және Лоттеге күйеу табуды қалайды.
Құжаттамалық фильмдер
1992 жылы Майкл Вуд "Мұра" атты деректі фильмінде Кайфенге барып, "Киелі кітапты үйрететін сектаның аллеясы" деп аталатын шағын көшеден өтті, яғни яһудилердің аллеясы. Ол бүгінгі күнге дейін Кайфенгте яһудилер бар екенін, бірақ олар "қазіргі саяси жағдайда" өздерін көрсетуге құлшынбайтынын айтты. Фильмге қосымша жарық көрілген кітапта "есік қаптамасында мезуза, ал тұрғын бөлмесінде шамдақ" әлі де көрініп тұрғаны жазылған. Жақында түсірілген "Кайфендегі Миньян" атты деректі фильмі Қытайдағы қазіргі Кайфенг яһуди қауымын көрсетеді. Бұл фильмде Бейжіңде әдеттегі жұма күнгі кешкі құлшылыққа жиналатын еврей экспатрианттары Кайфенгке сапар жасап, Кайфенг яһудилерінің ұрпақтарымен кездесіп, Шаббат құлшылығын өткізуге шешім қабылдады.