Кіріспе

Құм баласы (l'Enfant de sable) – 1985 жылы марокколық жазушы Тахар Бен Желлонның романы. Францияда алғаш жарық көрген бұл роман Марокконың отаршылдықтан кейінгі жағдайы туралы ойларды әртүрлі деңгейде жеткізеді, сонымен қатар жеке тұлғаның қалыптасуына қатысты мәселелерді ерекше атап көрсетеді. Романды "дәстүрлі" исламдық және марокколық моральға сын ретінде қарастыруға болады, әсіресе әйелдердің қоғамдағы орнына назар аудара отырып. Романда сиқырлы реализмнің күшті элементтері кездеседі. Бен Желлон 1987 жылы жүлде алған "Қасиетті түні" ("The Sacred Night") романында Мұхаммед Ахмед/Захраның оқиғасын жалғастырды.

Сюжет

Бұл кітап Хаджжи Ахмет Сүлейменнің сегізінші қызы Мұхаммед Ахметтің өмірін лирикалық баяндайды. Ұлын дүниеге әкелмеуден кейін күйзелген Ахметтің әкесі, кіші қызын ұл ретінде тәрбиелеуге және оған тиіс барлық құқықтар мен мүмкіндіктерді беруге бекінеді. Кітаптың бірінші бөлімінде әкесі баласының ұл екендігіне күдік тудырмауға жасаған тырашаларын, әсіресе Ахметтің байлығын мұраға алуды көздеген ағаларының қызғанышын басуға тырысқанын көрсетеді. Пара мен алдаудың көмегімен маскарад сәтті аяқталады. Мұхаммед Ахметке сүндет жасалады (Хаджи Ахмет (әкесі) рәсім кезінде қасақана саусағын кесіп, баланың көзге көрінбейтін мүшесінен қан алады), оның кеудесі байланады, тіпті ол өзінің туысы Фатимаға, ауруға шалдыққан эпилепсиямен күрескен қызға үйленеді, ол жас кезінде қайтыс болады. Бұл алдау туралы тек әкесі, анасы және акушер ғана біледі. Оқиғаны саяхатшы әңгімеші айтады, ол оқиғаны бірте-бірте, ынталы, бірақ кейде күмәнді тыңдаушыларға жеткізеді. Әңгімешінің айтуынша, ол Мұхаммед Ахметтің өзінің шатасқан гендерлік идентитігі туралы ойларын ашатын күнделігінен цитата келтіреді, осылайша әңгімесін растайды. Мұхаммед Ахмет құпия досымен хат алмасып, оның жеке басын сынап, сұрақтар қоятын хаттар алады. Фатиманың өлімінен және елдің жаңаруына байланысты елден кетуге мәжбүр болған әңгімешінің жоғалуынан кейін кітап бағытын өзгертеді. Күнделіктің қалған бөлігі жоғалып кетті, бірақ бұрын әңгімешіні тыңдаған адамдардың бір тобы жиналып, оқиғаның қалай аяқталатыны туралы өз ойларымен бөліседі. Олардың әрқайсысы Мұхаммед Ахметтің әйелдік бейнесіне қайта оралуын, Захра есімін қабылдауын сипаттайды. Олардың әңгімелерінің соңы әртүрлі – кейбіреулері қуанышты, ал кейбіреулері трагикалық. Соқыр жырау, Хорхе Луис Борхестің көркемдік бейнесі, Мұхаммед Ахмет/Захраның өліміне дейінгі оқиғаны жалғастырады.

Әңгіме айтушы мен әңгіме

L'Enfant de Sable дәстүрлі араб және ауызша әңгіме айту стратегияларын біріктіріп, негізгі сюжет құрайды. Ахмедтің оқиғасын айтатын кейіпкер ерекше, эксцентрикалық тұлға, оған базардағы тыңдаушылары жиі күмәнмен қарайды. Мұндай әңгіме айту тәсілі автордың араб мәдениетіне деген құрметі мен әңгімені ең маңызды мәдени құндылық ретінде бағалауын көрсетеді. Әңгімешінің қияли сипаты басқа тақырыптық санаттарда да маңызды рөл атқарады (әсіресе алдау мен қияли әлем). Әңгімешіге күмән тудыратын эпизодтар – оқырманның баяндаушының сенімділігін сезіне алатын сәттері; ал әңгімеші абстрактілі бейнелер мен тіл қолданатын эпизодтар оқырман түсінгендей, әңгіменің мән-жайын ашады.

Алдаулар, құпиялар және бөліктер

Романда кейіпкерлер өздерінің немесе басқалардың бір бөлігін жасыруға тырысатын көптеген жағдайлар бар; оқиғаның өзі бір түрлі құпияға толы. Бірінші тарауда Ахметтің өзін оқшаулағандығы сипатталады, Ахметтің әкесі мен қыздары арасында "қабырға" тұрғандай, ал тойлар жалғандыққа толы мерекелер ретінде өткізіледі. Романның негізгі тақырыбы осы құпия – осы алдау. Ахметтің әкесі "ұлының" шындығын жасырады, Ахметтің анасы оның кеудесін байлайды, кеудесінің өсуіне жол бермеу үшін, және т.б.

Денеге зиян келтіру

Кейде осы романның кейіпкерлері денеге зиян келтіреді, ол өздеріне немесе басқаларға тиесілі. Ахмет туар алдында, тағы бір қыз тумасын деп анасының денесіне көп зиян келтіріледі. Ахметті сүндетке келтіргенде, әкесі шындықты жасыру үшін өз қанын төгеді. Романның бір сәтінде Ахметтің анасы өз қыздарынан шаршап, "өзін жазалау үшін қарнына соққы береді" делінеді.

Сюрреализм және абстракция

"Жемшік баласы" сюрреализм немесе сиқырлы реализм туындысы ретінде қарастырылуы мүмкін. Блогер Эми Оуэн Бен Джеллунның шығармасына "Андре Бретонға сілтемелер, арман тәрізді күйлер, галлюцинациялар және 'керемет өлім' сияқты элементтердің" есірткіштей мағына беруін айтады. Әңгімеші және тіпті Ахметтің өзі көбінесе өзіндік көрініс беру үшін сюрреалистік бейнелер мен абстрактілі тілді пайдаланады.

Жыныстық түсініксіздік

Мүмкін, ең маңызды мәселе – гендерлік беймаздық. Ахмедтің ер адам болуы ата-анасының ұл балаға деген тілегінің көрінісі. Ахмед есейген сайын өзін Захра деп сезіне бастайды. Оқиғаның әртүрлі аяқталулары кейіпкердің соңғы гендерлік идентификациясына қарай өзгереді. Бұл гендерлік бейнелер Бен Джеллонның 20 ғасырдың басындағы Мароккодағы гендерге қатысты көзқарастарды, әсіресе ер адамды бағалауды әдеби зерттеуі болып табылады.

Аңыздық стратегиялар

"Құм баласында" екі маңызды повестілік стратегия бар. Баяндаудың негізгі стратегияларының бірі – кадрлық әңгіме, яғни әңгіме ішіндегі әңгіме, ол баяндаушының көзқарасын және ойларын көрсетеді, сонымен қатар баяндаушының өзіне сенбеушілік сезімін тудыратын күмәнді оқиғаны ұсынады. Тағы бір повестілік стратегия – бірінші тұлғадағы күнделік жазбалары. Оларда оқырман Ахметтің не айтқысы келгенін және оның ойларын бірінші тұлғадан біледі. Оқиға үшінші тұлғада, ал күнделіктер бірінші тұлғада жазылғандығы "әңгіме ішіндегі әңгіме" құрылымының маңыздылығын аңғартады. Мұндай жазу стилі оқырмандарға екі түрлі перспектива береді және оқиғаның "шындығын" түсіну үшін ойланып, өз шешімдерін қабылдау мүмкіндігін ұсынады.

Мәдени және тарихи контекст

"Жемшік баласы" 20-ғасырдың басындағы Мароккода өтеді және марокколық мәдениетті, сондай-ақ Францияның Марокконы оккупациялауын сынға алады. Әсіресе, Мароккодағы әйелдерге қатысты мәселелерге назар аударылады. Оқиға 1950 жылдарда болғанымен, Хасан II Марокконы билегеннен кейін 1960 жылдардан бері әйелдерге қатысты қарым-қатынасқа көп жағынан жауап береді. 1956 жылы V Мохаммед патша Франциядан Марокконың тәуелсіздігін жариялады және ол прогрессивті басшы ретінде танылды. 1961 жылы Хасан билікті алып, "Темір жұдырықтың жылы" деп аталған кезеңде консервативті дәстүрлерді қайта орнатты. Бұл кезеңде әйелдер мен қыздарға қарсы зорлық-зомбылық күшейді. 1999 жылы VI Мохаммед билікке келгеннен бері көп өзгерді. "Жемшік баласы" 20-ғасырдың басы мен ортасындағы марокколық мәдениетте ер балалардың (Ахмед) қыз балалардан бағалырақ саналғанын негізгі тақырып етеді. Бұл романның бойымен көрініп тұрады, өйткені Ахмед ер адамдардың артықшылықтарын, әсіресе Құран мектебіне бару мүмкіндігін мойындайды. Бен Желлун Мароккодағы гендерлік рөлдерді сынағандығы үшін әйелдер ұйымдарынан мақтау алды.