Кіріспе

1-ғасырдағы Испанияда туған римдік педагог және риторик Маркус Фабий Квинтилиан (; 35 – 100 жж.) – Римдік педагог және риторик, Испанияда дүниеге келген. Орта ғасырлық риторика мектептерінде және Ренессанс кезеңінің жазбаларында кеңінен еске алынады. Ағылшын тіліндегі аудармаларда оны көбінесе Квинтилиан (/k//w//ɪ//n/'/t//ɪ//l//i//ən/) деп атайды, бірақ Квинтиллиан және Квинктилиан сияқты басқаша жазылу түрлері де кездеседі, соңғысы көне мәтіндерде жиі ұшырасады.

Өмір

Квинтилиан біздің заманымыздың 35 жылы Испаниядағы Калагуррис (Калахорра, Ла Риоха) қаласында дүниеге келген. Әкесі жақсы білімді болғандықтан, Неронның билігінің басында оны Римге риториканы оқып үйренуге жіберген. Римде ол 59 жылы қайтыс болған Домиций Афермен жақын қарым-қатынас орнатты. “Қоғамдық өмірде жетістікке ұмтылған жас адамдар әрқашан өзіне үлгі-өнеге болатын ересектерді іздеп, оларды ұстаздары деп есептейтін”. Квинтилиан Аферді өзіне үлгі тұтып, оның сөздерін тыңдап, соттағы істерін қадағалаған. Афер сол кездегі Сенека кішінің замандастарынан гөрі көбірек талғампаз, классикалық, Цицерондық стильде сөйлейтін адам ретінде сипатталған, және ол Квинтилианның Цицеронға деген сүйіспеншілігін оятқан болуы мүмкін. Афердің қайтысынан кейін Квинтилиан Испанияға оралған, мүмкін, өз өлкесінің соттарында заңгерлік тәжірибе жинаған. Алайда, 68 жылы ол Неронның қысқа ғұмырлы мұрагері, император Галбаның сарайына оралып Римге келді. Квинтилиан императордың жақын кеңесшісі болған жоқ, бұл 69 жылы Галба қаза болғаннан кейін оның өмірін сақтап қалған болуы мүмкін. Галбаның өлімінен кейін, төрт императордың шатас жылдарында Квинтилиан риторика мектебін ашты. Оның шәкірттерінің арасында Плиний кіші және, мүмкін, Тацит болды. Император Веспасиан оны консул етіп тағайындады. Император “жалпы алғанда өнерге аса қызығушылық танытпады, бірақ білім беруді ақылды және жауапты басқарушылар класын қалыптастыру құралы ретінде бағалады”. Бұл қаржылық көмек Квинтилианға мектепке көбірек уақыт арнауға мүмкіндік берді. Одан бөлек, ол сотта клиенттерінің мүддесін қорғайтын. Оның жеке өмірі туралы көп мәлімет жоқ. “Institutio Oratoria” еңбегінде ол жас кезінде қайтыс болған әйелі және одан бұрын дүние сарған екі ұлы туралы айтады. Квинтилиан 88 жылы Домициан билігінде оқыту және сотта іс жүргізуден зейнетке шықты. Оның зейнетке шығуына себеп қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуі және демалысқа шығуға деген ниеті болуы мүмкін. Квинтилиан бірнеше императордың тұсында өмір сүрді; Веспасиан мен Титтің билігі салыстырмалы түрде бейбіт болды, бірақ Домицианның билігі қиындықтарға толы болды. Домицианның қатыгездігі мен параноясы ораторды сыртқа қарай ұзақ арақашықтық сақтауға итермелеген болуы мүмкін. Император оған ренжімеген сияқты, 90 жылы оның екі туған інісіне тәрбиешілік жасауын тапсырды. Ол шамамен 100 жылы қайтыс болған деп есептеледі, Домицианнан көп ұзамай дүние сарды, өйткені Домициан 96 жылы қаза тапқан.

Шығармалары

Квинтилианның қазірге дейін сақталған жалғыз еңбегі – шамамен 95 жылы жазылған, Institutio Oratoria (ағылшын тілінде көбінесе «Oratory институттары» деп аталады) атты он екі томдық риторика оқулығы. Бұл еңбек риториканың теориясы мен тәжірибесімен ғана емес, сонымен қатар шешеннің негізгі білімі мен дамуымен, тіпті дүниеге келген сәттен бастап өмір соңына дейінгі кеңестермен айналысады. Алдыңғы De Causis Corruptae Eloquentiae («Бұзылған сөз өнерінің себептері туралы») атты мәтін жоғалып кеткен, бірақ ол «кейінірек [Institutio Oratoria] еңбегінде жазылған кейбір ойлардың алдын ала баяндамасы» болды деп саналады. Сонымен қатар, Квинтилианға жатқызылған екі жиынтық – Declamationes Maiores және Declamationes Minores бар. Дегенмен, осы мәтіндердің нақты авторы туралы пікірталас бар: «Заманауи ғалымдардың кейбіреулері оның атынан таралған декламациялар Квинтилианның жүйесін қолданған немесе одан білім алған ғалымның лекция жазбаларынан тұрады деп санайды».

Оратория институты

Institutio Oratoria (ағылшын: Institutes of Oratory) – римдік риторик Квинтилианның риторика теориясы мен практикасы туралы он екі томдық оқулығы. Ол шамамен 95 жыл шамасында жазылған. Бұл еңбек оратордың өзінің негізгі білімі мен дамуына да қатысты. Осы еңбегінде Квинтилиан кемел оратордың ең алдымен жақсы адам, содан кейін ғана жақсы сөйлеуші екенін айтады. Ол сондай-ақ, сөз "әділетті және құрметті" идеяға адал болуы керек деп сенді. Бұл оның "жақсы адам" теориясы ретінде белгілі болды, ол егер адам шын мәнінде жақсы болмаса, онда ол халық үшін жақсы сөйлеуші бола алмайды деген ойды қамтиды. Бұл теория сонымен қатар халыққа қызмет етуді де қамтиды. Жақсы адам – халықтың игілігі мен қоғамның гүлденуі үшін еңбек ететін адам. Квинтилиан Institutio Oratoria-ны Домицианның Рим империясын билеген соңғы жылдары жазды. Ол Домицианмен бірге жұмыс істеген, бірақ одан көп жаза бастағанда және император Домицианның толық билігінен алшақтағанда, император Квинтилианға қатты әсер еткендіктен, оған қарсы болған жоқ, тіпті білімге деген құлшынысы үшін оны отбасына ұстаздыққа алды. Домицианның билігі ең қатал кезеңі болды, сол кезде оның пікіріне қосылмаған идеяны айтуға ешкімнің батылдығы болмады, бірақ Квинтилиан батылдық танытты. Ол Цицерон дәстүріндегі оратор ретінде сөйледі, Август билігінің басынан бері мұндай сөйлеушілер көрінбеді. Өз заманының ораторларынан күтілгендей, сот істерін қорғаудың орнына, дұрыс риториканың халық біліміне қалай әсер ететіні туралы жалпылама мәселелерде сөйлеуге көңіл бөлді.

Квинтилианның риторикасының орналасуы

Квинтилиан риториканың өзіндік анықтамасын беруден бұрын «Institutio Oratoria»-да көптеген авторларды келтіреді. Оның риторикасы көбінесе Үлкен Катонның *vir bonus, dicendi peritus*, яғни «сөйлеуге шебер, ізгі адам» деген сипаттамасымен анықталады. Кейінірек ол: «Мен оқытып жатқан оратордың римдік дана сияқты болуын қалаймын» дейді. Квинтилиан сондай-ақ «өз идеалдық ораторының философ емес деп талап етеді, себебі философ азаматтық өмірге қатысуды міндет деп санамайды; бұл Квинтилианның (және Изократ пен Цицеронның) идеалдық ораторының құрамдас бөлігі болып табылады». Ол еліктеуге шақырғанмен, ораторға осы білімді өзінің жаңа ойларын тудыруға шабыттандыру үшін пайдалануға кеңес береді. «Institutio Oratoria»-да Цицероннан артық мақтау алған автор жоқ: «Кім одан жақсы нұсқау бере алады, немесе сезімдерді одан терең қозғай алады? Кімде осындай әсерлі сыйлық болған?» Квинтилианның риторикаға берген анықтамасы Цицеронның анықтамасына көп ұқсас, оның бірі – сөйлеушінің моральдық қасиеттерінің маңыздылығы. Цицерон сияқты Квинтилиан да «тарихи және философиялық білім оратордың сөздік қорын және стильін жетілдіре алады» деп санайды; алайда, Квинтилиан «оратордың мінез-құлқын, сондай-ақ өнерді ерекшелейді». Екінші кітабында Квинтилиан Платонның «Федр» еңбегіндегі ритор әділ болуы керек деген пікірін қолдайды: «Платон «Федр»-де бұл өнерді толық игеру әділдік туралы білімсіз мүмкін емес екенін одан да анық көрсетеді, мен осы пікірмен жүректен келісемін». Олардың көзқарастары мынада ортақ: «(1) даналық, ізгілік және шешендік бір-бірінен ажыратылмайтындығы; және (2) риториканың моральдық-идеологиялық сипаты. [ ] Екеуі үшін де риторика мен әділдік арасындағы тұжырымдамалық байланыс риториканың аморальдық тұрғыдан бейтарап болу мүмкіндігін жоққа шығарады. Екеуі үшін де риторика – «жақсы сөйлеу», ал «жақсы сөйлеу» – әділ сөйлеу».