Кіріспе

Мұт, сондай-ақ Маут және Моут деп те аталатын ежелгі Мысыр ана құдайы – ежелгі Мысырда құлшылық етілген ана құдайы. Оның есімі ежелгі мысыр тілінде «ана» дегенді білдіреді. Мұттың ежелгі Мысыр мәдениетінің мыңдаған жылдарында үлкен өзгерістер мен дамуларға ұшыраған көптеген түрлі аспектілері мен қасиеттері болған. Мұт бастапқы құдай деп есептелген, ол әлемдегі барлық нәрсе туған Нудың бастапқы суларымен байланысты. Кейде Мұттың партеногенез арқылы дүниеге келгені айтылған, бірақ көбінесе оның күйеуі, Күннің жаратушы құдайы Амон Ра болған деп есептелген. Мұтты оның ізбасарлары әлемдегі барлық нәрсенің анасы деп санаса да, ол ай құдайы Хонсудың анасы ретінде ерекше атаққа ие болған. Мысырдың астанасы Фивадағы Карнак ғибадатханасында Амон Ра, Мұт және Хонсу отбасы Фивалық үштік ретінде бірге құлшылық етілген. Көркем өнерде Мұтты Мысыр патшаларының қос тәжін киген әйел ретінде бейнелеген, бұл бүкіл елдегі оның билігін көрсетеді. Мұттың культі өркендеген кезде Мысыр билеушілері оның құлшылығын қолдап, Мұтпен байланыс арқылы өздерінің билігі мен билік ету құқығын нығайтқан. Мұт ежелгі Мысырдың көптеген мейрамдарына, мысалы, Опет мейрамы мен Аңғардың әдемі мейрамына қатысқан.

Мифология

Мут – Амонның жұбайы, фараондардың Орта патшалық (шамамен б.з.д. 2055–1650 жж.) және Жаңа патшалық (шамамен б.з.д. 1550–1070 жж.) кезеңдеріндегі қамқоршы құдайы. Амаунет пен Восрет Мысыр тарихының алғашқы кезеңдерінде Амонның жұбайлары болған болуы мүмкін, бірақ Орта патшалықтың соңына дейін мәтіндерде немесе өнерде көрінбеген Мут оларды ығыстырды. Жаңа патшалық кезінде Амон мен Мут Жоғарғы Мысырдың маңызды қаласы Фиваның қамқоршы құдайлары болып табылып, ұлдары Хонсумен бірге діни үштік құрды. Оның тағы бір маңызды рөлі – арыстанша құдай, Жоғарғы Мысырдың қорқынышты Төменгі Мысыр құдайы Сехметке балама болып саналады.

Суреттер

Өнерде Мют құс қанаты бар, қолында анк ұстаған, Жоғарғы және Төменгі Египеттің біріккен тәжін киген, аяғында Маат құдайының қауырсынымен, жарқын қызыл немесе көк түсті киім киген әйел ретінде бейнеленген. Оның басқа мәдениеттермен байланысының нәтижесінде Мют кейде кобра, мысық, сиыр немесе арыстан, сондай-ақ құбыршық ретінде де суреттелген. Жаңа Мемлекеттің соңына дейін Жоғарғы және Төменгі Египеттің қос тәжін киген әйелдердің барлық бейнелері Мют құдайының суреттері болды, олар "Көк әйел, барлық құдайлардың иесі" деп белгіленген. Бұл беттегі соңғы сурет құдайдың бет-әлпетін көрсетеді, бұл 18-ші династияның соңы мен Рамсес II билігінің салыстырмалы түрде ерте кезеңінде (шамамен б.з.д. 1279–1213 жылдары билеген) жасалған туынды екенін көрсетеді.

Карнакта

Қазіргі Египет пен Суданда Мутқа арналған ғибадатханалар сақталған, бұл оның кең таралған құлшынысын көрсетеді. Судандағы оның культінің орталығы – Джебель Баркалдың Мут ғибадатханасы, ал Египетте – Карнак ғибадатханасы болды. Сол ғибадатханада оның нағыз касының бейнесі саналған мүсін тұрды. Оған жасалған құлшыныштарға фараон мен оның жындыларының күнделікті рәсімдері кірді. Ішкі рельефтерде жындылардың бейнелері салынған, қазіргі уақытта ежелгі Египетте тек әйелдер ғана атқарған құлшыныстың жалғыз белгілі мысалы. Әдетте, патшайым ғибадатханадағы рәсімдердің бас жындысы болып тағайындалған. Фараон да қатысып, өлгеннен кейін құдайға айналған. Егер фараон әйел болса, бір жазбада оның орнына қызы бас жынды болып қызмет еткені айтылған. Көп жағдайда жындылар ғибадатханалар мен болжамдарды басқарып, дәстүрлі діни рәсімдерді орындаған. Бұл рәсімдерге музыка мен ішімдік ішу кірген. Фараон Хатшепсут XVIII династия кезінде Карнақтағы Муттың ежелгі ғибадатханасын қайта жаңартып берді. Бұрынғы қазба жұмыстарында Аменхотеп III оның есімі жазылған Сехмет мүсіндерінің көптігіне байланысты ғибадатхананы салған деп есептелген. Алайда, көптеген ғибадатханалар мен қоғамдық ғимараттар салған Хатшепсут бұл жұмысты 75 жыл бұрын аяқтаған. Ол Мутті Жоғарғы және Төменгі Египеттің тәжімен бейнелеу салтын енгізді. Аменхотеп III Хатшепсуттің көптеген белгілерін жойды, сондай-ақ ол салған жобаларға құрмет көрсетуді қалады. Хатшепсут – Мутті египеттік пантеонда қайтадан маңызды орынға қойған, оған күшті байланыс орнатқан фараон. Ол өзінің Муттың ұрпағы екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ өзін құдайдың агрессивті жағы ретінде Сехметтің бейнесімен байланыстырды, өйткені ол фараон ретінде билік басында тұрғанда өте табысты жауынгер болған. Кейінірек сол династия кезінде Ахнатон Күн құдайы Атонға табынуды насихаттағанда Мутқа және басқа да құдайларға табынуды тоқтатты. Бұл Мұтқа деген құдайлық құлшынысқа деген құрметпен байланысты. Рамсес II XIX династия кезінде Мут ғибадатханасына жұмыстар қосты, сондай-ақ сол аймақтағы бұрынғы ғибадатхананы қайта жаңартып, оны Амун мен өзіне арнады. Ол осылайша адамдар Мут ғибадатханасына бара жатқанда оның ғибадатханасының жанынан өтуіне мүмкіндік берді. Кушит фараондары Мут ғибадатханасын кеңейтіп, Рамсес ғибадатханасын Амон мен Хонсудың туған күнін тойлау үшін пайдалануға бейімдеді, олар өздерін құдайлық мұрагерлікке енгізуге тырысты. Сондай-ақ, олар Мут ғибадатханасында қызмет атқаратын жындылар қатарына өздерінің жындыларын қосты. Грек Птолемей әулеті ғибадатханаға өздерінің әшекейлерін және жындыларын қосты, сондай-ақ өздерінің мүдделерін ілгерілету үшін Муттың билігін пайдаланды. Кейіннен рим императоры Тиберий қатты су тасқынынан кейін бұл жерді қайта жаңартып, оның мұрагерлері ғибадатхананы біздің заманымыздың үшінші ғасырында қолдануын тоқтатқанға дейін қолдады. Кейінірек римдік шенеуніктер ғибадатхананың тастарын өздерінің құрылыс жобаларына пайдаланды, көбінесе ондағы бейнелерді өзгертпеді.

Жеке ізгілік

Ахнатон төңкерісінен кейін және дәстүрлі сенімдер мен амалдардың қайта жаңғыруымен, жеке адамның діни сенімі көбірек құдайға, адамға емес, қорғануға бағытталды. Рамзес II билік еткен кезде, Мут құдайының жақтасы барлық мүлкін оның ғибадатханасына сыйлады және қабірінде былай деп жазды:
"Ол [Кики] Мутты құдайлардың басында көрді, тағдыр мен ырыс оның қолында, өмір мен тыныс-іш оған тиесілі. Мен адамдардың арасынан қорғаушы іздеген жоқпын. Мен өзімді қорғау үшін билеушілердің арасынан ешкімді іздемедім. Жүрегім сүйіктіммен толы. Мен ешкімнен қорқамын. Мен түнде тыныш ұйықтаймын, себебі менің қорғаушым бар."