Кіріспе

Исаак бен Мұса, Веналық, сондай-ақ Исаак Ор Заруа немесе Риаз деп те аталады, Орта ғасырдың көрнекті раббилерінің бірі саналады. Ол, шамасы, Богемияда дүниеге келген және 1200 мен 1270 жылдар аралығында өмір сүрген. Ол Венада танымал болды, ал оның ең маңызды еңбегі – халахикалық шешімдер мен заңдық үкімдер жинағы ретінде белгілі "Ор Заруа" халахикалық нұсқаулығы ашкеназдық еврейлер арасында кең таралды. Ол Ашкеназ хасидтерінің қатарында болды және Елиезер бен Жоел Халеви, Регенсбургтің Яһуда бен Самуил, Кусидің Самсон және Вормстың Елеазар сияқты көптеген ғалымдардан білім алды. Ол Ротенбургтік Меирдің ұстаздарының бірі болды.

Өмір

Өзінің өмірі туралы ақпараттың жалғыз негізгі көзі болып табылатын "Ор Заруа" еңбегінде ол өзінің ұстаздары ретінде екі богемиялық ғалымды – Яков ха Лабан мен Исаак бен Яков ха Лаванды атап көрсетеді. Талмуд біліміне деген құштарлығы жетелеп, ол жастығында Германия мен Франциядағы көрнекті ешивоттарға кең сапарлар жасады. Генрих Гросстың сөзіне қарағанда, ол алдымен Регенсбергке барған; бірақ С. Н. Бернштейн бұрын ол Венада ұзақ уақыт тоқтағанын және қаламен тығыз байланысқа түскенін болжайды, сондықтан ол көбінесе "Веналық Исаак" деп аталады. Регенсбургтегі көптеген ғалымдардың ішінде ол өзінің жетекшісі ретінде мистик Юда бен Самуилді таңдады. Шамамен 1217 жылы ол Парижге барды, онда ұлы Талмуд ғалымы Юда бен Исаак Мессер Леон оның басты ұстазы болды. Ол сондай-ақ қысқа мерзімге Провинс қаласындағы Яков бен Мейир ешивасын да басып көрді. Содан кейін ол Германияға оралып, Вормста мистик Елазар бен Яһудадан, Шпейерде оның жақын досы Шпейерлік Симхадан және "Аби ха 'Эзри" мен "Аби'асаф" еңбектерінің авторы Елиезер бен Жоел Халевиден білім алды. Вюрцбургте, оның шәкірті Меир Ротенбургтік болған шамамен (1230 ж.), ол рош ешива болды. Кейіннен Исаак Регенсбергке қайтып оралды, содан кейін біраз уақыт Венада тұрып, Ав Бейт Дин және рош ешива лауазымдарын атқарды. Соңында ол Саксония мен Богемияға барып келді. Ысқақ ұзақ, бірақ тұрақсыз және қиын өмір сүрді. Ол Францияда яһудилерді сары белгі тағуға міндеттейтін заңның күшіне енгенін көрді және 1241 жылы Франкфуртта болған қырғынды және Австрия ақсүйектері оларға жасаған зорлық-зомбылықты айыптады. Оның күйеу баласы Лейпцигтік Самуил бен Шаббатай болды; оның ұлы Хаим Елиезер, оны өзі сияқты ғалым ретінде Ор Заруа деп атады, жан-жақты халахикалық хат алмасуды жүргізді, оның бір бөлігі (251 жауап) "Sefer She'elot uTeshubot" (Лейпциг, 1860) деген атпен жарияланды.

Жұмыс

1260 жылы өмірінің соңына таман Исаак өзінің "Ор Заруа" атты діни еңбегін жазды. Ол көбінесе "Исаак Ор Заруа" деп аталады. Амстердамның толық емес қолжазбасынан Липа мен Хошель Житомирде, 1862 жылы басып шығарды. Басқа қолжазбалары Оксфордта және Нью-Йорктегі еврей теологиялық семинариясында сақталған. Липа мен Хошель басылымында "Седер Незикин" жоқ; ал қалған бөлігі кейіннен Иерусалимде Ж.М. Хиршенсон баспадан шығарды. "Ор Заруа" барлық рәсімді қамтиды және Талмуд трактаттарына сәйкес құрылған, сонымен бірге халахоттар біріктірілген. Автор, Маймонидтен өзгеше, "Мишне Торасында" халахикалық шешімдермен ғана шектелмейді, сонымен қатар Талмудтан үзінділер келтіреді, мәселені түсіндіреді және одан діни заңдарды дамытады. Осылайша, "Ор Заруа" бір мезгілде рәсімдер жинағы және Талмудқа түсіндірме болып табылады. Онда еврей жазбаларының кейбір бөлімдеріне түсіндірмелер де бар, сондықтан автор сонымен қатар Киелі кітапқа түсіндірме жазушы ретінде де танылады. Бұған қоса, кітапта автордың Италия, Франция және Австрияның талмуд ғалымдарымен жүргізген хат алмасуының бір бөлігі қамтылған. Автордың өмірінде жинаған халахикалық шешімдердің ескі жинақтары да осы еңбекте кездеседі. Исак өзінің ана тілі – богемия (яғни чех) тіліндегі беймәлім сөздерді түсіндіреді және халахикалық шешімдерде үлкен құқыққа ие деп санайтын Иерусалим Талмудын келтіреді. Бұл еңбекке кіріспе мистикалық мағынасы бар сөздермен жазылған трактатпен басталады. Бұл Акиба бен Жозефтің "Әліпбиінің" үлгісі және Исақтың ұстазы Вормстың Елазар бен Яһудасының бұйрығымен жазылған. Исақтың ұлы Хаим Елиезер осы еңбектің бірнеше қолжазбаларда сақталған жинағын жасады. "Ор Заруа" бұрынғы рәсімдер жинақтарының орнына қойылды. Ол орта ғасырлардағы неміс еврейлерінің мәдени тарихы үшін де маңызды. Гросс айтуынша, Исақтың ең басты еңбегі – оның Франция мен Батыс Германиядан Талмудты оқуды славян елдеріндегі еврей қауымдастықтарына енгізгендігінде. Исақ мінезді, бейбіт адам болғандықтан, осы себепті ол секулярлық ғылымдарды оқуға қарсы күреске қатыспады, бірақ дұрыс емес рәсімдер оны ашуға жетеді. Ол бірнеше раввиндермен күйеуге шығуға мәжбүр болған және кейіннен яһуди дініне оралған қыздың құқықтық мәртебесі туралы пікір таластырды. Оның дұрыс сақтау туралы алаңдауы оны жеңіл жолдың орнына қиын рәсімдерге кеңес беруге итермеледі. Оның мистикалық зерттеулері оның кереметтерге сенуіне себеп болды. Ол шәкірттерімен жоғары бағаланды және сол кездегі басқа ұстаздар сияқты Ашер бен Иехиелден "Хакадош" ("Қасиетті") атағын алды. Оның замандасы Исаия ди Трани оны "заманның ғажабы" деп сипаттады.

Еврей энциклопедиясының мақаласы

С. Н. Бернштейн, Ха-Цефира, 1902 ж., № 229, 231, 232;
Генрих Гретц, Gesch. vii.101;
Грос, Монатсшрифт, 1871 ж., 248-беттен бастап;
Мориц Гюдеманн, Gesch. i.114, 152, 153;
Леопольд Зунц, Z. G. Index;
сол, Мориц Штейншнейдер, Евр. Кітапхана. 1865, 1-беттен бастап;
сол, G. S. iii.128 және одан кейінгілер;
Вайсс, Dor, 73-ші бет.