Кіріспе

Қапшақ құс (Trichoptera) – сулы дернәсілдері және құрлықта тіршілік ететін ересек жәндіктері бар жәндіктер тобы. Шамамен 14 500 сипатталған түрі бар, олардың көпшілігі ересек жәндіктерінің ауыз мүшелерінің құрылысына қарай Integripalpia және Annulipalpia екі қосалқы тобына бөлінеді. Integripalpia қосалқы тобының дернәсілдері азық іздеп жүргенде өздерін қорғау үшін көшіріліп жүретін қабық жасайды, ал Annulipalpia қосалқы тобының дернәсілдері өздеріне азық келгенше бекініп қалады. Кішкентай Spicipalpia қосалқы тобының туыстық байланысы нақты емес, молекулалық талдаулар оның монофилеттік емеуі мүмкін екенін көрсетеді. Ересек жәндіктері екі жұп жұмсақ, түкті қанаттары бар, көбелектерге ұқсас кішкентай жәндіктер. Олар қанаттарында қабықшасы бар Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) тобымен тығыз байланысты; екі топ бірге Amphiesmenoptera суперқатарын құрайды. Сулы дернәсілдері өзендер, көлдер, тоғандар, бұлақтар, уақытша сулар (көктемгі су тобындары) және тіпті мұхит сияқты әртүрлі ортада кездеседі. Көптеген түрлердің дернәсілдері қорғаныш қабықшаларын жасау үшін жібек жіптерін пайдаланады, олар көбінесе ұсақ тас, құм, бұтақтар, өсімдіктердің тілімделген бөліктері немесе басқа қалдықтармен нығайтылады. Дернәсілдер әртүрлі тамақтану стратегияларын көрсетеді, түрлеріне қарай хищниктер, жапырақтарды ұсақтап жеушілер, балдырларды жайылымға шығарушылар немесе су қабатынан және су түбінен бөлшектерді жинаушылар болып табылады. Көптеген ересек жәндіктерінің өмірі қысқа болады және олар тамақтанбайды. Балық аулауда, құрғақ ұш деп аталатын жасанды ұштар ересек жәндіктерді еліктеу үшін қолданылады, ал дернәсілдер мен қуыршақтарды ылғал ұш немесе нимфа деп аталатын жасанды ұштармен еліктеуге болады. Оларды тірі жем ретінде де пайдалануға болады, бірақ бұл жасанды ұштарға қарағанда сирек кездеседі және жемдік балық аулау деп аталады. Helicopsyche және Hydropsyche сияқты кең таралған және көп кездесетін туыстар осы спортта маңызды, онда кадисфлилер "седж" деп аталады. Кадисфлилер биоиндикаторлар ретінде пайдалы, өйткені олар судың ластануына сезімтал және оларды далада бағалауға болатын жеткілікті үлкен. Француз суретшісі Хубер Дюпрат кадис дернәсілдеріне алтынның ұсақ түйіршіктері мен асыл тастарды ұсынып, олардан әдемі қабықшалар жасауға мүмкіндік берген арнайы туындылар жасаған.

Этимология

"Трихоптер" атауы грек тілінен шыққан: wikt:θρίξ (thrix, "шаш"), жалғаулы түрі trichos + wikt:πτερόν (pteron, "қанат"), және бұл жәндіктердің қанаттары қылтанды екенін көрсетеді. "Каддис" сөзінің шығу тегі нақты белгісіз, бірақ ол кем дегенде 1653 жылы Изак Уолтонның "The Compleat Angler" кітабында "код құрттары немесе каддис" балық аулау үшін қолданылатыны туралы айтылған. Он бесінші ғасырда "кадис" термині жібек немесе мақта матаға қатысты қолданылған, ал "кадис сатушылары" осындай материалдарды көшпенді сатқан, бірақ бұл сөздер мен жәндіктер арасындағы байланыс анықталған жоқ.

Қалдықтардың тарихы

Кадисфляяның қазба қалдықтары триас кезеңіне дейін сақталған тау жыныстарынан табылды. Қазбаланған қалдықтардың ең көп саны – личинкалардың жасаған, берік материалдардан тұратын және жақсы сақталатын қоршаулары. Кадисфляяның денесінің қазба қалдықтары өте сирек кездеседі, ең көнесі ерте және орта триас кезеңінен, шамамен 230 миллион жыл бұрын, ал қанаттары да қазба қалдықтарының бір көзі болып табылады.

Эволюция

Ересектерінің көбі құрлықта тіршілік етеді, ал олардың личинкалары мен қуыршақтары суда тіршілік етеді. Олар бұл ерекшелікті құмырсқалар, май құмырсқалары, тас құмырсқалары, алдерфлайлар және лацевингтер сияқты бірнеше жақын туыс емес топтармен бөліседі. Осы топтардың барлық ата-бабалары ашық трахеялық жүйелері бар құрлықта тіршілік көріп, жыртқыштардан қорғану үшін суға бейімделген личинкаларында әртүрлі жабын қабаттарын дамытқан. Әлем бойынша 45 туысқа жататын шамамен 14 500 құрт түрі анықталды, бірақ одан да көп түрлер сипатталуы керек. Көбінесе ересектердің ауыз мүшелеріне сүйене отырып, Integripalpia және Annulipalpia кіші топтарына бөлінеді. Ересектердің ерекшеліктері екі жыныстың да сезімтал мүшелеріне, қанат тамырларына және жыныс мүшелеріне байланысты. Соңғы екі белгі әртүрлі суперотбасылар арасында осыншалықты айқын түрленгендіктен, кіші топтар арасындағы айырмашылықтар нақты емес. Annulipalpians личинкалары campodeiform (еркін тіршілік ететін, жақсы склеротизацияланған, ұзын аяқты жыртқыштар, дорсальды-вентральды жазық денелі және ілгекті ауыз мүшелері бар). Integripalpians личинкалары полиподты (жақсы склеротизацияланбаған детрит жеушілер, кеуде аяқтарынан өзге құрсақ аяқтарымен, тығыз жабысқан қоршауда тұрақты тіршілік етеді). Орден ішіндегі туыстық қатынастардың кладограммасы 2002 жылғы молекулалық филогенез негізінде құрастырылған, онда рибосомалық РНК, ядролық созу факторының гені және митохондриялық цитохром оксидазасы қолданылған. Annulipalpia және Integripalpia кладтар болып табылады, бірақ Spicipalpia ішіндегі қатынастар әлі де анық емес.

Тарату

Кадисбаулар бүкіл әлемде кездеседі, бірақ жылы аймақтарда олардың түрлері көбірек. Олар тұщы сулы орталармен байланысты, олардың дернәсілдері көлдерде, тоғандарда, өзендерде, ағыстарда және басқа да су қоймаларында табылсады. Құрлықта тіршілік ететін кадисбау (Enoicyla pusilla, Limnephilidae тұқымдасы) орман төселінің ылғалды опасының арасында өмір сүреді. Ұлыбританияда олар Вустершир графтығындағы емен ормандарында және олардың маңында кездеседі. Мүмкіндікті пайдаланатын түрлердің бірі – Гумага нигрикула (Sericostomatidae тұқымдасы), ол балықтың сүйегін және тіпті бұғы етінің кішкене бөліктерін жейді. Бұл кадисбаулар тұқымдасы көбінесе шредерлерге жатқызылады, сондықтан макроомыртқасыздарды қатаң экологиялық функционалдық топтарға жіктеу кезінде сақ болу керек, себебі олардың кейбіреулері жағдайға қарай тамақтануын өзгерте алады. Олар тағамдық тізбектің маңызды бөлігі болып табылады, олардың дернәсілдері мен ересектері көптеген балықтардың азығына жатады. Жаңадан қанатты болған ересек кадисбау судан шығуға тырысқанда және қанаттарын кептіру кезінде әсіресе осал болады. Балықтар осы жаңа ересектерді оңай ұстап алады, сондықтан оларға ұқсайтын балық аулау құралдары балықшылар үшін жылдың тиісті уақытында табысты болуы мүмкін. Кадисбаудың ересек сатысы бірнеше апта ғана өмір сүреді; көптеген түрлері ересек күйінде тамақтанбайды және көбейгеннен кейін көп ұзамай өледі, бірақ кейбір түрлері нектармен қоректенеді. Олар форель сияқты балықтардың маңызды диетасын құрайды. Балықтар оларды екі жолмен алады: дернәсілдер қозғалғанда өсімдіктерден немесе өзен төселінен ұстап, немесе күнделікті мінез-құлық ағысы кезінде. Бұл ағыс көптеген сулы дернәсілдер үшін түнде, ал кейбір қабықшалы кадисбаулар үшін түске қарай болады және бұл популяциялық қысымның немесе таралу механизмінің нәтижесі болуы мүмкін. Дернәсілдер көптеген сандарда су түбіне жақын, су ортасында немесе бетке жақын жүзіп жүреді. Балықтар оларды қабықшасымен бірге толығымен жұтып қояды.

Істер

Кадисфляйлардың ең танымал белгісі – олардың дернәсілдері жасаған жылдам көшірілетін қаптары. Интегрипальпия кіші тобының шамамен отыз туысы осы тәсілді қолданады. Бұл дернәсілдер шіріген өсімдік қалдықтарымен және олардың тамақтанатын өлі жапырақ сынықтарымен қоректенеді, олар көбінесе баяу ағатын өзендердің ойықтарында, тастар мен ағаш тамырларының артында жиналады. Бұл қаптар дернәсілдерге осы ресурстар арасында қозғалғанда қорғаныш береді. Қап – жібек түтікшесінен құралған, дернәсілдің аузындағы сілекей бездерінен шығарылатын және жұмыртқадан шыққаннан кейін бірден басталатын құрылым. Оның құрамына әртүрлі нығайтқыштар енгізілуі мүмкін, материалдардың түрі мен дизайны дернәсілдің генетикалық ерекшеліктеріне байланысты; осының арқасында кадисфляй дернәсілдерін туыс және тіпті түр деңгейіне дейін олардың қаптары арқылы тануға болады. Қолданылатын материалдарға құм, тау сынықтары, қабық, таяқ, жапырақ, тұқым және жұмсақ денелілердің қабықтары жатады. Бұл материалдар жібек түтіктің сыртқы бетіне ұқыптап орналастырылып, жабыстырылады. Дернәсіл өскен сайын алдыңғы жағына қосымша материалдар қосылады, ал дернәсіл түтікшеде бұрылып, артқы жағын кесіп, осылайша төменгі бетке сүйреліп қалмайды.

Белгілі шегінулер

Қозғалмалы қаптардағы дернәсілдерден өзгеше, Annulipalpia тобының тамақтану стратегиясы мүлдем бөлек. Олар бір орында тұрып, тамақ күтеді. Psychomyiidae, Ecnomidae және Xiphocentronidae тұқымдастары жібекпен байланыстырылған және түбіне бекітілген құм мен басқа да бөлшектерден тұратын қарапайым түтіктер салады, содан кейін судың ішіндегі материал шөгіп, пайда болатын лай жинақтарымен қоректенеді. Дернәсіл өскенде жаңа жерлерде тамақтану үшін түтіктің ұзындығын арттыруға болады. Polycentropodidae дернәсілдері тау жыныстарының ойықтарында немесе су астындағы басқа да заттарда қысқа және жалпақ күрделі түтіктер салады, кейде олардың жанындағы бетке жібек жіптерін керіп қояды. Бұл дернәсілдер етқоректі, аң ауу әдеттерімен өрмекшілерге ұқсайды және бетімен жүзіп өтетін кез келген сақ емес, ұсақ жемге шабуыл жасау үшін жасырынған жерінен шығады. Philopotamidae тұқымдасының торлары қап тәрізді, күрделі құрылымды және ұсақ түйіршікті. Дернәсілдердің ауыз мүшелері су ағыны кезінде торға түсіп қалған микрофлораны жоюға бейімделген.

Желілер

Басқа құрттардың личинкалары қоршау емес, тор жасайды. Бұл – су өсімдіктері мен тастар арасында созылған жібек торы. Мұндай тор жасайтын личинкалар көбінесе ағын суларда тіршілік етеді, әртүрлі түрлер әртүрлі ортада, судың әртүрлі жылдамдығымен кездеседі. Су ағысымен төмен қарай ағып келетін омыртқасыз жануарлардың үздіксіз ағыны болады, және осы жануарлар мен қоқыстар торларда жиналады, олар тағам тұзағы және тығылған орын қызметін атқарады.

Даму және морфология

Кадисфляялар су ортасында тіршілік ететін жәндіктер, олардың құрсақтарының астыңғы жағында алты жұп трахеялық жабырқақтары бар. Жұмыртқалары су үстінде, өсіп тұрған бұтақтар мен өсімдіктерге немесе су бетіне салынады, бірақ кейбір түрлерінің аналықтары жұмыртқа салуға арналған орындарды таңдау үшін суға кіреді. Көптеген түрлер жұмыртқа салады, алайда Triplectides туысына жататын бірнеше түрі тірі туады. Кейбір түрлер құрлықта жұмыртқа салады және көпшілігі тұщы сумен байланысты болғанымен, Symphitoneuria сияқты бірнешеулері жағалаудың тұзды суларында кездеседі. Philanisus plebeius аналықтары жұмыртқаларын таяздағы теңіз жұлдыздарының дене қуысына салады. Личинкалары ұзын, цилиндр тәрізді, лепидоптералардың личинкаларына ұқсас, бірақ оларда қосымша аяқтары жоқ.

Балық аулауда

Ересек құрттарды балықшылар "саз" деп атайды. Жеке түрлер әртүрлі уақытта жаппай көбейеді және бірінен кейін бірі, көбінесе жылына бірнеше күн ғана, ағын суларда балық аулау үшін жасалған балық аулау шыбықтарының үлгісі ретінде қолданылады. Әр түрдің өзіндік балықшылық атауы бар, мысалы, Mystacides – биші; Sericostoma – капер; Leptocerus – күміс мүйіз; Phryganea – мурағ немесе үлкен қызыл саз; Brachycentrus subnubilis – гранном; Lepidostoma – күміс саз; Oecetis – ұзын мүйізді саз; Cheumatopsyche – кішкентай қарындас саз; Helicopsyche – нүктелі Питер, Солтүстік Америкада маңызды балық аулау шыбығы; және Hydropsyche – нүктелі саз, бұл 50-ден астам тор өруші түрлері бар, балықшылар үшін ең маңызды құрттар туысы. Кейбір түрлер бұзылмаған ортаны, ал кейбіреулері бұзылған ортаны көрсетеді. Құрттар әртүрлі сападағы су қоймаларында кездесе алады, бірақ түрлерге бай құрттар жиынтығы көбінесе көлдер, тоғандар және батпақтар сияқты таза суды көрсетеді деп есептеледі. Тас құрттар мен май құрттармен бірге, құрттар өзендер мен басқа да су объектілерінің биомониторингі зерттеулерінде маңызды рөл атқарады.

Өнер саласында

Табиғатта тіршілік ететін құрттар өздерінің қабықшаларын бұтақтардан, құмнан, су өсімдіктерінен және тастардан жасайды, ал француз суретшісі Хубер Дюпра оларға асыл тастар мен басқа да материалдар ұсынып, өнер тудырады. Ол құрттардың дернәсілдерін табиғаттан жинап, климатты бақылайтын аквариумдарға қояды. Ол дернәсілдерді бастапқы қабықшаларынан шығарып алып, аквариумға алтын ұсақтары сияқты құнды және жартылай құнды заттарды салады. Содан кейін дернәсілдер асыл заттардан жаңа қабықшалар жасап, бірегей өнер туындыларын құрайды. Осы туындылар әлемнің түкпір-түкпірінде сатылады.

Тамақ ретінде

Жапонияда Stenopsyche marmorata личинкаларын зазамуши деп аталатын деликатес ретінде жейді.