Кіріспе

Кормак Маккартидің романы, Билл Ласвеллдің альбомы. "Outer Dark" – американдық жазушы Кормак Маккартидің 1968 жылы жарық көрген екінші романы. Уақыты мен орны нақты белгісіз, бірақ оқиға 20-ғасырдың басында Аппалач тауларында болған деп есептеуге болады. Роман Ринти есімді әйелдің өзінің ағасынан туған баласы туралы айтады. Ағасы, Кулла, есімсіз нәрестені өлдіру үшін орманда тастап кетеді, бірақ әпкесіне жаңа туған бала табиғи себептерден қайтыс болғанын және оны жерлеуге тура келгенін айтады. Ринти бұл жалғандықты біліп, баланы өзі іздеуге шығады. Романның атауы Матай ілтебісінен алынған, атап айтқанда, римдік жүзбасы мен Исаның кездесуінен, онда Иса былай дейді: «Алайда, патшалықтың ұлдары сыртқы қараңғылыққа тасталады: онда жылау мен тіс қату болады».

Жазу процесі

Маккарти романды 1962 жылдың 15 желтоқсанында Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында жаза бастады және алғашқы нұсқасын 1964 жылы Нью-Орлеанда аяқтады. Соңғы нұсқаның бастапқы жобасын ол Теннесси штатының Ноксвилл қаласында, ал ортаңғы және соңғы жобаларын Испанияның Ибица аралдарында болғанда жазды. Алғашқы нұсқаны жазу кезінде Маккартидің жеке өмірінде бірнеше оқиға болды, олардың ең маңыздысы – Ли Холлеман Маккартимен некесінің ажырасып, 1963 жылдың шілдесінде ажырық сотында аяқталуы. Осы кезеңде Маккарти «Жеміс бағының күзетшісі» романын «Рэндом Хаус» баспасына қарауға жіберді, кейіннен редакторы Ларри Бенскиден ұсынылған өзгертулердің ұзақ тізімін алды, бұл оның роман жұмысын тоқтатты. «Жеміс бағының күзетшісі» романын қайта жөндеу жұмысы әртүрлі уақытта роман жұмысын үзіліске ұшыратты. Бірінші романымен айналысқаннан бөлек, Маккарти осы кезеңде жалғыздыққа ұшырады, әйелі мен ұлы оны тастап кетті, ал ол Теннесси штатының Ноксвилл қаласына көшіп кетті. Романның соңғы нұсқасын ол Энн ДеЛайлға үйленгеннен кейін 18 ай өткен соң жазды.

Кіріспе

Роман Кулла мен Ринти Холм ағайындыларының таныстырылуымен және олардың жыныстық қатынасының нәтижесімен басталады, Ринти босануға бірнеше күн қалған. Бұл жерде Тинкер де таныстырылады, оның Кулламен қарым-қатынасынан және Кулланың босану кезінде көмекке шақырудан бас тартуынан оның баладан ұялуы анық болады. Бала көп ұзамай дүниеге келеді, ал Ринти ұйықтап қалғаннан кейін, Кулла оны бала өліп қалды деп айтып, орманға тастап кетеді. Баланы ұста табады, оны анасы мен әкесінің кім екенін білместен, бала күтушіге апарады. Ринти бос қабірді тауып, баланы іздеуге шығады.

Кулланың сапары

Баласын тастап кеткен соң, Кулла күнәсінен құтылу үшін ел аралап жұмыс іздеуге шығады. Алғашқы жұмысы жергілікті шаруаның қожайынынан ағаш кесу болады, оған жарты доллар төлейді. Ол кеткеннен кейін қымбат ботинкалардың ұрланғаны анықталады. Оны кінәлап, шаруа оның артынан қуады. Үш адам шаруаға шабуыл жасап, жақын арада оны өлтіреді. Читэм қаласына жұмыс іздеп келгенде, шіркеу маңында үш қабірдің қоршалғанын біледі. Оны кінәлі деп танып, қаладан қашып кетеді. Келесі жұмысы Читхемнен шалқап жатқан қораның шатырын бояу, бірақ оны құқық қорғау органдары табады. Тағы да қашуға мәжбүр болып, қашқанда жарақат алады. Кулланың артынан келген үш адам оны қабірді қоршағаны үшін кінәлі деп санайтын үш ер адамды тауып, оларды өлтіреді. Саяхаты барысында Кулла қарт адаммен кездеседі, ол оған су береді, қаруын және аң аулаудан әкелген сыйлықтарын көрсетеді. Оны қалғанға шақырып, жылан аулауды үйренуге ұсынады. Ол бас тартады. Үш адам тағы да пайда болып, қартты өлтіреді. Келесі тоқталысы Престон-Фолс, онда ол қабір қазумен жұмыс істейді. Ақысын алу үшін қалаға қайтқанда, қаланың толығымен тасталып кеткенін көріп, дереу қашып кетеді. Кулла пароммен өзенді кесіп өтуге тырысады, бірге паромшы мен атпен келген адам болады. Түнде өзеннің ағысы күшейіп, паромшы, адам және жылқы өліп қалады. Таң атқанда, оны паромдағы екі адамды өлтірді деген күдікпен артынан келген үш адам жағаға көмектеседі. Кулла олардың отынан таныс емес, ерекше ет жеуге мәжбүр болады, оларды қорқытып, аяқ киімдерін алып қояды. Содан кейін Кулла тастап кетілген, құлпы тартпаған үйге тап болып, оған паналайды. Таңертең оны қарулы адам қарсы алып, оны тағы да қылмыс жасады деп айыптап, бұрынғы шаруаға алып барады, бұл жолы ол үйге заңсыз кіргені үшін айыпталады. Жеңіл жаза алу үшін ол осы қылмысты мойындайды және айыппұлды жұмыспен өтейді. Оның жалған айыптамалармен толы саяхатының соңғы эпизоды – шошқа үйірін жардан құлатуға итермелегені және жас шошқа айдаушыны өлтіргені үшін айыпталу. Өлім жазасынан құтылу үшін Кулла өзінің еркімен жардан өзенге секіріп түсіп, аяғын жарақаттайды. Жағаға шыққанда ол үш адамды, сондай-ақ баласын (денесінің бір жағы күйген, бір көзі жоқ) және шебердің денесін табады. Оны баланың әкесі болуда және тастап кетуде айыптап, үштіктің басшысы нәрестені өлтіреді, ал оның серігі оны жей бастайды.

Ринтидің сапары

Ринти ағасынан қашу үшін баланы іздеуге шығады. Біршама сапар шеккен соң, түнде ол бір үйге тап болады. Онда оны жылы қабылдап, тамақтандырып, ұйықтауға орын береді. Отбасының үлкен ұлы оған қызығушылық танытады, бірақ ол одан бас тартады. Олармен бірге қалаға барғанда, ол баланы таба алмай, оны қайта іздеуге шығады. Әрі сапар шегу кезінде ол екі отбасыда қысқа ғана уақытқа тоқтайды, онда ол әлі де сүт емізіп жатқанын біліп, баланың амандығына үміттеніп қалады. Ол жыландар мен итті ұнатпайтын, орман ішінде тұратын қарт әйелмен біраз уақыт бірге болады. Содан кейін ол мейірімді заңгермен танысады, ол оған кеңсесінде демалуға рұқсат береді, дәрігерді күтеді. Дәрігер оған баласының тірі болуына үміт береді және әлі де сүт емізіп, қан кетуі басталган кеудесіне мазь жағады. Ринти, ақыры, шебермен кездеседі, ол оны шеберханасына алып барып, баласын қайтарып беруді ұсынады. Бірақ ол олай істемейді, керісінше, оны баласын тастағаны үшін кінәлайды, өзінің балаға одан да лайықты екенін айтады. Шындықты сезіне бастаған шебер, баланың әкесі Кулла екенін білуді талап етеді. Ринти оған солай екенін айтқанда, шебер оған сенбей, Ринтиді жалғаншы деп айқайлап, шеберханадан ашуланып шығып кетеді, егер одан ілесіп келсе, өлтіретінін айтады. Кейін ол кішкентай шаруа қожалығында белгісіз бір ер адаммен бірге тұрғандай көрінеді. Ол әйелдің өзімен сөйлесуін талап етеді, бірақ ол айтарының жоқтығын айтады. Түн ортасында ол шаруа қожалығынан және «өлген, махаббатсыз үйден» қашып, қайтадан жолға шығады. Соңында ол баласының денесі өртеліп, шебердің арбасымен бірге, шебердің денесі ағашқа ілінген алаңға жетеді. Ол алаңда біраз уақыт тұрып, түн түскенде ұйықтап қалады.

Аяқталуы

Көп жылдар өткен соң, Кулла соқыр адаммен сөйлеседі, ол соқыр болудың нығметтері туралы айтады және қажетіне дұға етеді. Кейін Кулла соқыр адамның батпаққа қарай барып жатқанын көреді, ол үшін бұл сөзсіз өлімді білдіреді. Роман Кулланың "Біреу соқыр адамды осылай жібермес бұрын ескертуі керек еді" деген оймен аяқталады.

Күнәнің зардаптары

Екінші романында Маккарти "Жемістік бағушысы" романының натуралистік конвенцияларынан алшақтады. Оның бірінші романында болған бірнеше жазу конвенциялары мұнда жоқ: нақты хронология, тау мәдениетінен тысқары заманауи әлемге сілтемелер, немесе шекаралық және абсурдтық комедияға бет бұру. Оның орнына Маккарти күнә және жаза туралы кальвинистік ұғымды енгізеді, бұл бастапқы тазалықтағы әлемге қарама-қарсы қатыгез және күңгірт әлемді жасайды. Тазалықтың күйі мұнда отбасылық оқшаулауда, табиғатпен қоршалған, бірақ туысқандық қатынаспен бүлінген күйде көрінеді. Күнәның жиреніштілігін романның соңында табылған баланың келбеті ерекше атап көрсетеді, ал бауырлардың күнәсінің жыныстық сипатын баланың табылуына куә болған маташыл көрсетеді, өйткені ол құмарлыққа берілген, деформацияланған заттар мен порнография сатушысы. Кулла сондай-ақ нәресте өлтіруге талпынудың қос күнәсін жасайды. Жазалау күштері үш қатыгез кісінің бейнесінде көрінеді, бұл Маккартидің грек мифологиясындағы эринияларға (немесе фурияларға, немесе эуменидтерге) теңдес келгендігін көрсетеді. Дегенмен, "Сыртқы қараңғылықта" ғарыштық жаза күнә жасағандарды ғана емес, кінәсіздерді де, кінәлілерді де жазалайды.

Нигилизм

Этикалық ойлар Сыртқы Қараңғы әлемінде жоққа сияқты, ал кейіпкерлердің тағдыры олардың өмірінің адалдығымен анықталмайды. Сыртқы Қараңғы әлемі мағынасыз болып көрінеді, бұл романның басы мен соңында жақсы байқалады. Романның басында пайғамбар Кулланың түсінде уәделеген құтқарылу мен бақыт ешқашан келмейді. Керісінше, әлем суық қараңғылықта қалып, өзгеріссіз болады. Романның соңғы көрінісі, соқыр адамның батпақтың лайына қадам басуы – жол аяқталғандығының, үлгісі жоқ әлемнің символы.

Қабылдау

Томас Ласк романға оң баға беріп, Маккартидің мифтік және шындықты бір қиял жұмысында керемет үйлестіре білу қабілетін жоғары бағалады. Маккартидің ең қатал сыншыларының бірі Уолтер Салливан оның кейіпкерлерінің күшін, әдеби шеберлігін және жалпыламалығын атап өтті. Ол сондай-ақ Маккартидің бізді қызықтырып, таң қалдыратын және айналамыздағы шындық туралы ойлануға мәжбүр ететін тәсілдер мен кейіпкерлерді табу дағдысын ерекше атап көрсетті.

Бейімделулер

2009 жылы Стивен Имвалл режиссерлік еткен, Джейми Данн Ринти Холм, ал Азел Джеймс Кулла Холм рөлінде ойнаған кітап негізінде түсірілген он бес минуттық фильм АҚШ фестиваль айналымында көрсетілді.