Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы демократияның жағдайы мен рөлі

Кіріспе

Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада демократияның рөлі мен жағдайына шолу

Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы демократияның жай-күйін демократияның әртүрлі анықтамаларына сәйкес салыстырмалы түрде бағалауға болады. Economist Group-тың 2023 жылғы Democracy Index зерттеуіне сәйкес, Израиль аймақтағы жалғыз демократиялық ел болып табылады, ол "кемшіліктері бар демократия" ретінде жіктеледі (әлем бойынша #30). V-Dem демократиялық индекстеріне сәйкес, 2024 жылы Таяу Шығыс және Солтүстік Африка елдері арасында ең жоғары көрсеткіштерді Израиль, Тунис және Ирак көрсеткен. Осы мәселе бойынша түрлі теориялар бар. "Ревизионистік теориялар" демократияның Таяу Шығыс құндылықтарымен толық үйлеспейтінін алға тартады. Ал "постколониалдық" теориялар (Эдвард Саидтың еңбектері сияқты) Таяу Шығыста демократияның дамуына кедерес келтірген факторлардың себептерін зерттейді. Олар Осман империясының, Ұлыбритания мен Францияның ұзақ мерзімді империялық үстемдігін, сондай-ақ АҚШ-тың қазіргі заманғы саяси және әскери араласуын авторитарлық режимдерді қолдау себебі ретінде қарастырады, себебі олардың ойынша, бұл бизнес ортасын жеңілдетіп, биліктегі элита мен империялық елдердің компанияларын байытады. Басқа түсіндірмелер аймақтағы көптеген мемлекеттердің "рентье мемлекеттері" екендігін, олар теориялық түрде "ресурстық қарғысқа" ұшырайтынын көрсетеді. Бұл мақалада Кипр Еуропаға жататын мемлекет ретінде қарастырылады, Таяу Шығысқа емес.

Тарих

Осман империясының құлдырауы мен ыдырауы Оңтүстік-Батыс Азия мен Солтүстік Африкада ұлтшыл қозғалыстардың пайда болуына жағдай жасады, өйткені Екінші француз империясы, Италия империясы және Британ империясы аймақты бағындырып, отарлауды бастады. 1820 мен 1920 жылдар аралығындағы ғасырда Осман империясы Левант пен Мысырды, Балқанды және Магриб пен Арабия түбегінің жағалауының маңызды бөліктерін қамтиған кең аумағынан қазіргі Түркия мемлекетінің жартысынан да азына дейін қысқарды. Осы кезеңде ұлтшылдық қозғалыстар Еуропадағы ұлтшылдықтың таралуына және Осман империясының құлауына дейін еуропалық отарлаушылықтың ықпалына қарсылық ретінде туды. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және 1922 жылы Осман империясының құлауынан кейін, Еуропалық бақылауда болмаған көптеген бұрынғы Осман аймақтары Ұлттар Лигасының мандаттары арқылы еуропалық елдер тарапынан отарланды. Еуропалық державалар Осман империясынан туындаған алғашқы тәуелсіз үкіметтерді құруда маңызды рөл атқарды, бірақ мандаттық кезең қысқа болды, көбінесе соғыстар аралық кезең мен Екінші дүниежүзілік соғысты қамтыды. Ұлттық өзін-өзі анықтауға қызығушылық мандаттық кезеңде одан әрі артты және 1948 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін аймақта деколонизация процесі басталғанда үдеді. Деколонизация кезінде Оңтүстік-Батыс Азияның, Солтүстік Африканың және Африка мүйізінің қазіргі және бұрынғы отарланған халқы ішкі және Батыс елдерінің неоколониализміне жауап ретінде маңызды саяси және экономикалық өзгерістерге тап болды. Ертедегі араб ұлтшылдығы империяның құлауының, отарлаудың және деколонизацияның әсерін бір ғасырдан кем уақыт ішінде бастан өткен этникалық әртүрлі қауымдастықтарды біртұтас ұлттық санаға біріктіруді қамтыды. Осы жаңадан пайда болған елдердің көпшілігі үшін демократиялық мемлекеттік құрылым саяси тұрақсыздық салдарынан қол жетімсіз болды немесе басқа үкімет нысандарының қанатында қалып қойды. Салқын соғыс кезінде Америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағы Оңтүстік-Батыс Азия мен Солтүстік Африкада одақтастар үшін бәсекелесті, ал Америка Құрама Штаттары өзінің жарияланған демократиялық принциптеріне қайшы келетін диктатураларды қолдады деп айыпталды. 1957 жылғы Эйзенхауэр доктринасы Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада американдық демократияны насихаттау саясатының бастамасы болды, мысалы, 1958 жылғы Ливан дағдарысында демократиялық жолмен сайланған үкіметті қолдау үшін американдық араласуға әкелді. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі терактілерден кейін АҚШ-тың Ауғанстан мен Ирактағы соғысы АҚШ-тың мұсылман әлеміндегі сыртқы саясатында маңызды өзгеріс болды. Ирак соғысына қарсы наразылық акциялары америкалық интервенцияны неоколониализмнің бір түрі ретінде сынағанмен, Ауғанстан мен Ирак соғыстары кезіндегі американдық саяси риторика соғыстардың мақсаты аймақта демократияны орнату болды, себебі бұл елдерге жасалған шабуылдар демократиялық үкіметтерді құру мақсатында болды. Алайда, Американың Ауғанстан мен Ирактағы интервенциясына қарсы болғандар демократияны сырттан таңу мүмкін емес деп сынға алды. Екі елде де салыстырмалы түрде сәтті сайлаулар өтті, Ауғанстан 2021 жылға дейін, бірақ қауіпсіздік және даму мәселелеріне де тап болды. Кейбіреулер демократияны "тек күшпен" және АҚШ-тың көмегімен орнатуға болады деп санайды. Мишель Данн сияқты авторлар Карнеги мақаласы үшін жазғанда Израильдің бұрынғы премьер-министрі Ицхак Рабиннің (сол кезде бейбітшілік пен терроризм туралы айтқанда) АҚШ-тың сыртқы саясаты "демократия болмағандай бейбітшілікті іздеу және бейбітшілік болмағандай демократияны іздеу" болуы керек деген пікірімен келіседі. Басқаша айтқанда, АҚШ үкіметі реформалар мен демократияландыруды басқа мақсаттармен сауда-саттық жасамай, саяси мақсаттар ретінде ұмтылуы керек". 2006 жылғы Палестина заң шығарушы сайлауын өткізуге АҚШ-тың жасаған қысымы кері нәтиже берді, нәтижесінде АҚШ қолдаған ФАТХ емес, ХАМАС-тың демократиялық жеңісіне әкелді. Таяу Шығыс зерттеушісі Никола Пратттың идеяларын пайдалана отырып, демократияландырудың нәтижесі [іс жүзінде] актерлердің таңдаған стратегияларының азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы билік қатынастарын қайта жаңғыртуға немесе сынға алуға қаншалықты үлес қосатынына байланысты екенін айтуға болады. Алайда, соңғы кездері академик сыншылар Таяу Шығыстағы интервенцияны демократияны орнату құралы ретінде сәтсіздікке ұшырады деп сипаттады. Браун университетінің Уотсон халықаралық зерттеулер институтының 2011 жылғы "Соғыстың құны" атты зерттеуі Ирак пен Ауғанстанда демократияны насихаттау бастапқыда кемшіліктерге толы болғанын, екі елде де сыбайлас жемқорлық кең таралғанын көрсетті, АҚШ көптеген әскери күштерін шығарып алуға дайындалып жатқанда. Transparency International ұйымы белгілеген сыбайлас жемқорлық деңгейі бойынша Ирак пен Ауғанстан әлемдегі ең нашар көрсеткішті елдердің қатарында, тек Мьянма мен Сомали ғана олардан басым. Жоғары сыбайлас жемқорлыққа қарамастан, Ирак 2024 жылы Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы ең демократиялық елдің үшіншісі болды.

The decline and fall of the Ottoman Empire set the stage for nationalist movements to emerge in Southwest Asia and North Africa as the Second French Empire, the Italian Empire, and British Empire began to target and colonize the region. The century between 1820 and 1920 saw the Ottoman Empire shrink from encompassing the entirety of the Levant and Egypt, the Balkans, and significant portions of the coastal Maghreb and Arabian Peninsula, to less than half of the modern state of Turkey. During this period, nationalist movements began in reaction to both the spread of nationalism throughout Europe and to European colonial incursion prior to the Ottoman Empire's collapse. Following the conclusion of World War I in 1918 and the fall of the Ottoman Empire in 1922, many former Ottoman territories not already under European control were colonized by European countries via League of Nations mandates. While European powers were instrumental in establishing the first independent governments that emerged from the Ottoman Empire, the mandatory period was brief, primarily spanning the interwar period and World War II. Interest in national self determination further increased during the mandatory period, and accelerated as the process of decolonization began in the region following the end of World War II in 1948. During decolonization, current and formerly colonized peoples of Southwest Asia, North Africa, and the horn of Africa grappled with significant political and economic upheaval, both internally and in response to neocolonialism from Western nations. Early Arab nationalism involved transforming ethnically diverse communities coping with the effects of experiencing imperial collapse, colonization, and decolonization in under a century, into a unitary national identity. For most of these emergent countries, democratic statehood was either out of reach due to political instability, or rejected in favor of other forms of government. During the Cold War, the United States of America and the Soviet Union competed for allies in Southwest Asia and North Africa, and the United States has been accused of supporting dictatorships contrary to its stated democratic principles. The 1957 Eisenhower Doctrine was the beginning of a policy of American democracy promotion in the Middle East and North Africa, leading, for example, to American intervention on behalf of the democratically elected government in the 1958 Lebanon crisis. Following the terrorist attacks of September 11, 2001, the U. S. war in Afghanistan and Iraq War represented a significant turning point for the United States' shift in foreign policy in the Muslim world. Although protests against the Iraq War in particular widely criticized American intervention as a form of neocolonialism, American political rhetoric during the Afghanistan and Iraq wars centered on the purpose of the wars being to bring democratization in the region, as the invasions of those countries were partly for purposes of organizing democratic governments. Opponents of American intervention in Afghanistan and Iraq have, however, criticized that democracy cannot be imposed from outside. The two countries have since had relatively successful elections, Afghanistan only until 2021, but have also experienced serious security and development problems. Some believe that democracy can be established "only through force" and the help of the United States. Writers such as Michele Dunne, when writing for the Carnegie Paper concurs with the rhetoric of the late Israeli prime minister Yitzhak Rabin (at that time, referring to peace and terrorism) that the foreign policy position of the US should be to 'pursue peace as though there were no democratization, and pursue democratization as though there were no peace. In other words, the U. S. government should pursue reform and democratization as policy goals in the first instance without worrying excessively about tradeoffs with other goals." The U. S. pressure behind the calling of the 2006 Palestinian legislative election backfired, resulting in the democratically sound victory of Hamas, rather than the US supported Fatah. Drawing upon the ideas of Middle East scholar Nicola Pratt it can be argued that:

the outcome of democratization efforts is [in reality] contingent upon the degree to which actors' chosen strategies contribute to either reproducing or challenging the relations of power between civil society and the state. However, recent academic critics have characterized intervention in the Middle East as a means towards engendering democracy a failure. The 2011 study Costs of War from Brown University's Watson Institute for International Studies concluded that democracy promotion has been flawed from the beginning in both Iraq and Afghanistan, with corruption rampant in both countries as the United States prepares to withdraw many of its combat troops. On a scale of corruption established by Transparency International, Iraq and Afghanistan are two of the worst ranked countries in the world, surpassed in corruption by only Myanmar and Somalia. Despite high corruption, Iraq was the third most democratic country in the Middle East and North Africa in 2024.

Демократиялық шаралар

Әлемде демократияны әртүрлі анықтамалар бойынша бағалайтын, оның ішінде сайлаулар, саяси құқықтар және баспасөз бостандығы сияқты өлшемдерді қолданатын, демократиялық индекстерді жариялап, қолдауға шаруашылық ететін бірнеше ұйым бар.

Демократиялық индекстер

Төмендегі кестеде 2023 жылы елдердің V Dem демократия индексі бойынша алған ұпайлары көрсетілген. +V Dem демократия индексі (14-шы басылым) Ел Демократия индексі Демократия компоненттерінің индексі Сайлаулық Либералдық Теңдікке бағытталған Қатысушылық Кеңесшілдік 0.723 0.634 0.889 0.762 0.603 0.759 0.472 0.301 0.558 0.813 0.548 0.766 0.367 0.21 0.452 0.449 0.462 0.589 0.364 0.237 0.529 0.503 0.472 0.667 0.333 0.313 0.8 0.58 0.186 0.66 0.287 0.113 0.245 0.53 0.416 0.195 0.27 0.121 0.287 0.716 0.23 0.434 0.263 0.249 0.706 0.566 0.411 0.727 0.256 0.253 0.729 0.566 0.284 0.692 (Батыс Жағалау) 0.254 0.138 0.359 0.623 0.422 0.388 0.194 0.103 0.295 0.446 0.451 0.703 0.189 0.129 0.388 0.317 0.211 0.303 0.17 0.137 0.436 0.58 0.388 0.203 0.156 0.082 0.246 0.5 0.079 0.186 0.146 0.054 0.153 0.167 0.137 0.056 (Газа) 0.136 0.07 0.219 0.582 0.357 0.202 0.13 0.048 0.14 0.108 0.217 0.181 0.129 0.054 0.165 0.391 0.122 0.209 0.102 0.078 0.27 0.486 0.095 0.285 0.087 0.085 0.306 0.382 0.041 0.389 0.015 0.046 0.184 0.446 0.087 0.249

Президенттік республикалар

Араб социализмін қабылдаған Сирия мен Египет сияқты бірқатар республикалар тұрақты түрде сайлау өткізеді, бірақ сыншылар бұл толыққанды көп партиялық жүйе емес дейді. Ең маңыздысы, олар азаматтарға президенттік сайлауда бірнеше кандидаттың ішінен таңдау мүмкіндігін бермейді. Қазіргі Египет Конституциясы президентке шешім қабылдау процесінде дербес билік береді, оның 30 бабы (конституцияның барлық бөлігінің 15 пайызы) президенттің құқықтары мен өкілеттіктеріне арналған. Конституцияға сәйкес, Египет президентінің өкілеттіктері парламенттік жүйедегі премьер-министрдің және Францияның Бесінші Республикасы президентінің өкілеттіктерімен тең. Ливан да бұл идеологияны ішінара қабылдағанымен, басқа мемлекеттерге қарағанда көбінесе демократиялық деп есептеледі.

Абсолюттік монархия

Таяу Шығыста абсолюттік монархия жиі кездеседі. Сауд Арабиясы және Арабия түбегіндегі бірнеше басқа патшалықтар абсолюттік монархия деп есептеледі. Әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда, Таяу Шығыста авторитарлық режимдердің сақталуы ерекше көзге түседі. Мысалы, Сахара асты Африкасында мұндай режимдер құлап кеткен, ал Таяу Шығыста олар өз орнында қалды. Дегенмен, Таяу Шығыс тарихында билеушілер мен демократия жақтастары арасындағы маңызды қақтығыстардың көптеген мысалдары бар.

Конституциялық монархия

Конституциялық монархия – монархтың конституция шегінде, жазбаша, жазбасыз немесе аралас түрде болсын, мемлекет басшысы ретінде әрекет ететін үкімет нысаны. Бұл үкімет нысаны абсолюттік монархиядан өзгеше, онда абсолюттік монарх мемлекеттегі биліктің бастауы болып табылады, ешқандай конституциямен заңды түрде шектелмейді және өзінің үкіметін реттеуге толық құқылы. Көптеген конституциялық монархиялар парламенттік жүйені қолданады, онда монархтың конституцияға сәйкес қатаң рәсімдік міндеттері немесе резервтік өкілеттіктері болуы мүмкін. Көптеген қазіргі заманғы конституциялық монархияларда үкімет басшысы – премьер-министр де бар, ол тиімді саяси билікті жүзеге асырады. Конституциялық монархия бар Таяу Шығыс елдері көбінесе демократиялық елдер деп есептеледі. Мысалы, Иордания, Кувейт, Марокко және Бахрейн конституциялық монархия болып саналады.

Ислам үкіметтері

1979 жылғы Иран революциясы сайлау жүйесін (конституциялық Ислам Республикасын) құрды, бірақ іс жүзінде демократия шектеулі. Иран жүйесінің басты мәселелерінің бірі – биліктің Жоғарғы Басшының қолында шоғырлануы, ол сарапшылар кеңесімен өмір бойына сайланады (егер сарапшылар кеңесі оны қызметтен алу туралы шешім қабылдамаса, мұндай жағдай ешқашан болған емес). Тағы бір маңызды мәселе – сайлау жүйесіндегі жабық айналым: сарапшылар кеңесі Иранның Жоғарғы Басшысын сайлайды, ол Қамқоршылар кеңесінің мүшелерін тағайындайды, ал Қамқоршылар кеңесі өз кезегінде барлық сайлауға, оның ішінде сарапшылар кеңесіне үміткерлерді іріктеп алады. Дегенмен, Ирандағы кейбір сайлаулар, мысалы, қалалық кеңестерді сайлау белгілі бір деңгейде еркін және демократиялық сайлау критерийлеріне сай келеді. Түркияда Әділет және даму партиясы – дәстүрлі түрде зайырлы Түркияда билікке келген, орташа демократиялық исламисттік партия. Ирак пен Ливанда саяси партиялардың арасында көптеген діни партиялар бар. "Ислам және демократия: тарихи шолу" кітабында Бернард Льюис демократияның күшеюі мен исламды салыстырады. Бұл жақында 2022 жылғы Ирандағы наразылықтарда көрінді, олар кейде Махса Амини наразылықтары деп аталады, бұл елдегі экстремистік ислам заңдарына қарсылық, сөз бостандығының шектелуі және әйелдер құқықтарының бұзылуынан туындады. Наразылықтар Махса Аминидің мемлекет тарапынан өлім жазасына кесілуінен басталды және 2022 жылғы әлем чемпионатында кейбір ислам елдері мен ирандық кәсіби футболшылардың арасында бірлік байқалды, олар наразылықтарға назар аудару үшін ұлттық әнұранын орындаудан бас тартты.

Саяси жүйелердің тарихы

Тарихи тұрғыдан Иран халқы бірнеше мың жыл бойы абсолюттік монархиямен биленді, кем дегенде Ахеменид империясының (б.з.д. 550 ж.) заманынан бастап, 20 ғасырдың басындағы Конституциялық революцияға дейін. 1906 жылғы Конституциялық революция абсолюттік монархияны конституциялық монархиямен алмастырды. Конституция келесі онжылдықтарда бірнеше рет қайта қарастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иран бейтарап болды, бірақ 1941 жылы одақтастар (КСРО және Ұлыбритания) Иранға басып кірді және Иранның шаһы Реза Пахлавиді (немісшіл деп саналған) оның ұлы Мұхаммед Реза Пахлавимен алмастырды, ирандық мұнайға қол жеткізуді қорғау және Совет Одағына батыстың әскери көмегін жеткізу жолдарын қамтамасыз ету үшін. Иранның премьер-министрі Мохаммед Мосаддық басқаратын парламенттік үкіметі 1953 жылы ЦРУ және MI6 қолдаған және қаржылаған роялистік күштердің төңкерісімен құлатылды, себебі Мохаммед Мосаддық ирандық мұнайды мемлекеттік меншікке алған болатын. Шах Мохаммад Реза Пахлави Ирандағы ең басты көшбасшы болды және әскери Fazlollah Zahediді жаңа премьер-министр етіп тағайындады. АҚШ Шахты жақын одақтас, ал Иранды Таяу Шығыстағы негізгі базасы деп санады. Шах Иран экономикасын жаңғыртуға және Иран мәдениетін батыстандандыруға тырысты. Осы және басқа да саясаттар ұлтшылдарды, солшылдарды және діни топтарды наразылыққа итермеледі. 1979 жылы Иран төңкерісі монархияны құлатты. Сол жылы Рухолла Хомейни «Ислам Республикасы» болуы керек пе, жоқ па деген сұраққа қатысты референдум өткізді. 1979 жылғы референдумда (Ислам Республикасы жағында) дауыс бергендердің 98% қолдау көрсетті. Конституция Францияның 1958 жылғы Бесінші Республикасының конституциясының үлгісімен жасалды, Конституциялық сарапшылар ассамблеясы (тікелей халықтық дауыс беру арқылы сайланған) осы конституцияны жасады және Хомейни өзін Иранның жаңа Жоғарғы көшбасшысы етіп тағайындады. Конституция тағы бір 1979 жылғы референдумда 99% -дан астам қолдауға ие болды. Хомейнидің қайтысынан кейін сарапшылар ассамблеясы (тікелей дауыс беру арқылы сайланған ислам ғалымдарынан тұрады) Әли Хаменеиді жаңа Жоғарғы көшбасшы етіп тағайындады. Конституцияға 1989 жылы референдум арқылы өзгерістер енгізілді, ол Аятолла Рухолла Хомейни қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын 97% қолдау тапты, Жоғарғы көшбасшының өкілеттіктерін арттырды. Иран президенттікке, парламент мүшелеріне, сарапшылар ассамблеясына, қалалық және ауылдық кеңестерге сайлау өткізеді, онда саяси партиялар үміткерлерді қолдайды, барлық азаматтар үшін (жасы, дініне, жынысына қарамастан, сайлауға қабілетті) жалпыға бірдей сайлау құқығымен.

Historically Iranians were ruled by an absolute monarchy for several thousand years, at least since the time of the Achaemenid Empire (550 B. C. E.) until the Constitutional Revolution in the early 20th century. The Constitutional Revolution in 1906 replaced the absolute monarchy with a constitutional monarchy. The constitution went under several revisions during the following decades. During World War II Iran stayed neutral but in 1941 the Allies (the USSR and Great Britain) invaded Iran and replaced Iran's Shah Reza Pahlavi (who was perceived as being pro German) with his son Mohammad Reza Pahlavi to protect their access to Iranian oil, and to secure routes to ship western military aid to the Soviet Union. Iran's parliamentary government led by Prime Minister Mohammed Mosaddeq was toppled in a 1953 coup d'état by royalist forces supported and funded by CIA and MI6 after Mohammed Mosaddeq nationalized Iranian oil. Shah Mohammad Reza Pahlavi became the preeminent leader in Iran, and instated Fazlollah Zahedi from the military as the new Prime Minister. United States has considered the Shah as a close ally and Iran as its main base in the Middle East. The Shah also tried to modernize Iran's economy and westernize Iran's culture. These and other policies contributed to alienating nationalists, leftists, and religious groups. The monarchy was overthrown in 1979 by the Iranian Revolution. In the same year a referendum was held by Ruhollah Khomeini, that asked whether there should be an 'Islamic Republic' or not. The 1979 referendum (in favor of an Islamic Republic) got 98% support of those who voted. The constitution was modeled on the 1958 constitution of the French Fifth Republic by the Assembly of Experts for Constitution (who were elected by direct popular vote) and Khomeini made himself the new Supreme Leader of Iran. The constitution received above 99% support in another 1979 referendum. After Khomeini's death, the Assembly of Experts (which is made of Islamic scholars elected by direct vote) appointed Ali Khamenei as the new Supreme Leader. The constitution was also amended through a referendum in 1989 with 97% support a few months before Ayatollah Ruhollah Khomeini died increasing the powers of Supreme Leader. Iran holds regular national elections by universal suffrage for all citizens (regardless of race, religion, or sex, who are of voting age) for electing the President, members of Parliament, Assembly of Experts, City and Village Councils where political parties support candidates.

Қазіргі саяси жүйемен байланысты мәселелер

Қазіргі Ирандағы саяси жүйе ирандықтарға билік тарапынан қысымға ұшырамай, өз болашағын өздері шешуге мүмкіндік беру үшін жасалды, бірақ іс жүзінде демократияның шектеулі болуына мүмкіндік береді. Иран жүйесінің басты проблемаларының бірі - сарапшылар жиналысы өмір бойы сайлайтын Жоғарғы көшбасшының қолына биліктің тым көп шоғырлануы (егер сарапшылар жиналысы оны алып тастау туралы шешім қабылдамаса, бұл ешқашан болған емес). Иран конституциясына сәйкес Жоғарғы көшбасшының билігі іс жүзінде шексіз және шексіз. Бұл, кейбір діни топтардың Құдай өкілі екендігіне сенуі, қауіпсіздік және қарулы күштердің басшысы болуы, сондай-ақ ресми мемлекеттік БАҚ-ты (радио мен теледидар мемлекеттік радио мен теледидарға ғана шектелген) бақылауы, оны кез келген сынға қарсы және сынға алынбайтындай етеді. Жүйені немесе Жоғарғы көшбасшыны сынға алғандар қатаң жазаланады. Сыншыл газеттер мен саяси партиялар жабылып, әлеуметтік және саяси белсенділер – жазушылар, журналистер, адам құқықтары үшін күресушілер, университет студенттері, кәсіподақ басшылары, заңгерлер және саясаткерлер Жоғарғы көшбасшыға, Ислам Республикасы жүйесіне, ислам мен шиит ілімдеріне, үкіметке және басқа да лауазымды тұлғаларға қарапайым сын айтқандары үшін ұзақ мерзімге қамауға алынады. Тіпті оларға өлім жазасы да берілген (бірақ соңғы жылдары барлық осындай үкімдер жоғары соттарда күшін жойған), ал кейбіреулері бұрын Ақпарат министрлігі мен жақын әскерлік топтар тарапынан өлтірілген (соңғы жылдары мұндай оқиғалар туралы хабарламалар түскен жоқ). Тағы бір маңызды проблема – сайлау жүйесіндегі жабық цикл. Сарапшылар жиналысы Жоғарғы көшбасшыны сайлайды, сондықтан теориялық тұрғыдан ол халықтың тікелей емес дауысымен сайланады. Бірақ іс жүзінде жүйе еркін сайлау критерийлерін қанағаттандырмайды, себебі Жоғарғы көшбасшы Күзетші кеңесінің мүшелерін тағайындайды, ал кеңес өз кезегінде барлық сайлауға, соның ішінде сарапшылар жиналысына кандидаттарды іріктейді. Бұл цикл кандидаттарды Жоғарғы көшбасшының көзқарастарымен келісетін адамдармен шектейді және ол барлық маңызды мәселелерде соңғы шешімді қабылдайды. Сонымен қатар, конституцияның төртінші өзгермейтін бабында, егер олар ислам шариятына қайшы келсе, конституцияның барлық басқа баптары мен заңдары күшін жойғандығы айтылған. Ал Қорғаушылар кеңесіне конституцияны түсіндіру және парламент қабылдаған заңдардың ислам шариятына сәйкес келетінін тексеру міндеті жүктелген. Конституцияның саяси бостандықтар мен азшылықтардың құқықтарына қатысты көптеген баптары (мысалы, тілдік азшылықтар үшін ана тілінде білім беру) мүлдем қолданылмайды. Басқа да проблемалар бар: нәсілдік және діни азшылықтардың құқықтары, қарулы күштердің, әсіресе Ислам революциялық гвардиясы мен Басидждің саяси қызметке араласуы, билеуші элитадағы сыбайлас жемқорлық, полиция және Ансар-и Хезболла сияқты жақын әскерлік топтардың қызметтеріндегі мәселелер, сондай-ақ сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық.

The current political system in Iran was designed to allow Iranians to decide their future by themselves without being oppressed by authorities, but in practice only allows a limited democracy. One of the main problems of Iran's system is the consolidation of too much power in the hands of the Supreme Leader who is elected by the Assembly of Experts for life (unless the Assembly of Experts decides to remove him, which has never happened). The power of the Supreme Leader under Iran's constitution is almost unlimited and unrestricted in practice. This combined with the view that he is the representative of God held by some religious groups, being the head of the security and armed forces, and controlling the official state media (the radio and television are restricted to state radio and television) makes him immune from any kind of criticism and unchallengeable. Critics of the system or the Supreme Leader are punished severely. Critical newspapers and political parties are closed, social and political activists like writers, journalists, human right activists, university students, union leaders, lawyers, and politicians are jailed for unreasonably long periods for making simple criticism against the Supreme Leader, the Islamic Republic system, Islam and Shia doctrines, the government, and other officials. They have been even threatened by death sentence (though all such verdict in recent years have been dropped in higher courts in recent years) and some have been assassinated by the Ministry of Intelligence and militias in the past (no such case has been reported in recent years). Another main problem is the closed loop in the electoral system, the elected Assembly of Experts elects the Supreme Leader, so in theory he is elected indirectly by popular vote, but in practice the system does not satisfy the criteria for a free election since the Supreme Leader appoints the members of the Guardian Council who in turn vet the candidates for all elections including the elections for Assembly of Experts. This loop limits the possible candidates to those agreeing with the views held by Supreme Leader and he has the final say over all important issues. Also, the fourth unchangeable article of constitution states that all other articles of the constitution and all other laws are void if they violate Islamic rules, and the Guardian Council is given the duty of interpreting the constitution and verifying that all laws passed the parliament are not against Islamic laws. Many articles of constitution about political freedoms and minority rights (e. g. education in mother language for language minorities) have not been applied at all. Other problems include the issues with the rights of racial and religious minorities, influence and involvement of armed forces especially the Islamic Revolutionary Guard Corps and Basij in political activities, widespread corruption in the ruling elite, problems with security forces like police and militias like Ansar e Hezbollah, and corruption in Judiciary.

Ирандықтардың 2011-2012 жылдардағы саяси жүйеге қатысты қоғамдық пікірі

2011 және 2012 жылдары Иранда бірқатар беделді батыс сауалнама ұйымдары жүргізген сауалнамалар ирандықтардың көпшілігі жүйені, оның ішінде діни институттарды қолдайтынын және жүйенің сайлауларды басқаруына (соның ішінде 2009 жылғы даулы президенттік сайлауды қоса) сенетінін көрсетті. Бірқатар ирандықтар мен саяси белсенділер бұл сауалнамалардың нәтижелеріне күмән келтіріп, олардың дұрыс еместігін айтады, себебі адамдар өздерінің нақты пікірлерін білдіруден қорқады, ал ақпарат ағынына қойылған шектеулер мемлекетке елдің дәстүрлі аймақтарында тұратын адамдардың пікірін бақылауға мүмкіндік береді. Бұл талаптарға жауап ретінде кейбір сауалнама ұйымдары өз нәтижелерін ирандықтардың қазіргі көзқарасын дұрыс бейнелейтінін қорғады. Сауалнамалар сонымен қатар Тегеран сияқты ірі, қазіргі заманғы қалаларда тұратын халық пен елдің басқа да дәстүрлі және консервативті аймақтарындағы, мысалы, ауылдық жерлер мен шағын қалалардағы тұрғындар арасындағы айырмашылықты көрсетті.

Ливан

Ливан дәстүрлі түрде конфессиялық демократиялық жүйеге ие болған. 1926 жылы түзетілген Ливан конституциясы француз конституциясына негізделген және барлық азаматтарына бостандық пен теңдікке кепілдік берген. Ливанда өте әртүрлі идеологияларға ие көптеген саяси партиялар белсенді, бірақ олардың көпшілігі ұқсас мүдделері бар басқа топтармен саяси одақтар құрады. Үкіметтегі белгілі бір жоғары лауазымдар мен парламенттегі орындар нақты ағымдарға бөлінгенмен, саяси партиялар мен кандидаттар арасында қарқынды бәсекелестік күтіледі. 2015 жылдың қаңтар айында Economist Intelligence Unit басылымы Ливанның 2014 жылғы Демократия индексінде Таяу Шығыста 2-ші, ал әлемдегі 167 елдің ішінде 98-ші орынға ие екенін жариялады. Бұл индекс елдерді сайлау процестері, көп түрлілік, үкіметтік функциялар, саяси қатысу, саяси мәдениет және негізгі бостандықтар бойынша бағалайды.

Израиль

Израиль – көптеген партиялар өкілдік ететін парламенттік демократия, онда нәсіліне, дініне, жынысына немесе сексуалдық бағдарына қарамастан, сайлау жасына жеткен барлық азаматтарға жалпы сайлау құқығы кепілденген. Арабия және Таяу Шығыстағы жалғыз толыққанды демократия ретінде танылған Израиль 1948 жылдан бері сайланатын үкімет және Бен-Гурион сияқты алғашқы премьер-министрі мен қазіргі Бенджамин Нетаньяху басшылығымен дамып келеді.

Палестина

Израиль азаматтарының бұл аймаққа жаппай көшіп келуінен және екі мемлекеттік шешімге дейін Палестина деп аталатын жерде ешқандай ресми үкімет немесе билік болған жоқ. Қоғам демократиясыз, монархиясыз немесе диктатурасыз өмір сүрді; ол тек тайпалар, рулар, ауылдар мен қауымдастықтардың жиынтығы еді, олар "Шейхтер" деп аталатын таңдаулы бірнеше ақсақалдар басқарды (Шейх, Шейіх, Шайх, Шайк, Чейх, Шек, Шайк, Шейх деп те жазылады). Екі мемлекеттік шешім бұл жағдайды күрт өзгертті және көптеген палестиналықтарды қоныстан шығарды. Осының нәтижесінде жартылай саяси ұйым – Палестина Азат ету Ұйымы (ПАҰ) құрылды. Ясир Арафат 1969 жылдан 2004 жылға дейін Палестина Азат ету Ұйымының төрағасы болды және ең беделді палестиналық көшбасшылардың бірі саналады. Палестинада өткен соңғы сыртқы сайлау 2006 жылы болды.

Араб көктемі

2010 жылдың 18 желтоқсанында басталған Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы наразылықтар, көтерілістер мен төңкерістер Тунис пен Мысыр үкіметтерін құлатты. Ливияда 6 айлық азаматтық соғыс болды, нәтижесінде Каддафидің 41 жылдық билігі аяқталды. Бахрейн мен Йеменде көтерілістер орын алды. Сириядағы көтеріліс толыққанды азаматтық соғысқа әкеп соқты. Тунис пен Мысырда бақылаушылар әділ деп санаған сайлаулар өтті. Мұхаммед Мурси 2012 жылдың 30 маусымында сайлау арқылы билікке келген Мысырдың алғашқы президенті болып ант берді. Бірақ, 2013 жылдың маусымында оған қарсы наразылықтардан кейін, сондай-ақ Мысыр қарулы күштерінің наразылықшылардың талаптарына жауап беруге 48 сағаттық мерзім бергеніне және ол оған бағынбағанына байланысты, Мурси 2013 жылдың шілдесінде қызметтен алынды. Мурсидің қорғаныс министрі, сол кезде Мысыр қарулы күштерінде генерал болған Абдель Фаттах әл-Сиси мемлекеттік телеарнадан төңкерілгенін жариялады. Аймақтағы көптеген басқа елдер де демократия мен бостандық талап етуде, олардың ішінде: Алжир, Армения, Әзірбайжан, Джибути, Иран, Ирак, Иордания, Оман, Йемен, Кувейт, Мавритания, Марокко, Сауд Арабиясы, Судан және Түркия. Зерттеулер исламдық қоғамдардағы адамдардың көбі демократияны қолдайтынын көрсетеді.

Секуляризм

Таяу Шығыста секуляризмді алғаш рет Мұстафа Кемал Ататүрк енгізді. Өзінің кейбір авторитарлық бейімділіктері болғанымен, ол Түркияда алғашқы заманауи Таяу Шығыс секулярлық демократиясын құруға көмектесті. Араб социализмі де секуляризмді дамытты, бірақ кейде бұл демократиялық емес жағдайларда болды. Секуляризм дін бостандығымен бірдей емес, және зайырлы үкіметтер кейде исламистер мен басқа да діни партиялардың құқықтарын шектеді. Міне, осы себепті Мұстафа Кемал Ататүрк түрік халқы арасында екіге бөлінген тұлға болды. Ол ислам дінінде болғанымен, секуляризм атынан қабылдаған авторитарлық шешімдері ислам дәстүрінен алшақтады. Соның салдарынан, Түркияда дін бостандығын кең қолдайтын либералды секуляризм бағыты қалыптасты, ал кейбір араб социалистік мемлекеттер секуляризмнен белгілі бір дәрежеде алшақтап, дінді көбірек қабылдауға бет бұрды, бірақ көптеген адамдар діни партиялардың құқықтарын күшейтпегенін айтады.

Мемлекет, демократия және Таяу Шығыс

Таяу Шығыста демократияның қалыптаспауының себептерін Альбрехт Шнабель сияқты сарапшылар қарастырады. Олардың пікірінше, мықты азаматтық қоғам көшбасшыларды даярлап, халықты демократиялық міндеттерге біріктіруі керек. Бірақ мұндай азаматтық қоғамның гүлденуі үшін, ең алдымен, сөз бостандығы мен тәртіпті қамтамасыз ететін демократиялық орта мен процестер қажет. Осы теория демократияны орнатуда АҚШ сияқты сыртқы күштердің араласуын қолдайды. "Отандық әлеует жеткіліксіз болса, сыртқы қолдау қажет болуы мүмкін. Сыртқы қолдаумен құрылған әлсіз, бірақ белгілі бір деңгейде жұмыс істейтін институттар азаматтық қоғамның дамуын қозғауға арналған, қажетті импульс беруге бағытталған. Ол бірнеше жыл консолидация мен қақтығыстан кейінгі тұрақтылықтан кейін толығымен іштен құрылған алғашқы үкіметті құрады. Осы кезде сыртқы араласу, егер ол әлі де қажет болса, тоқтатылуы мүмкін". Шнабель Таяу Шығыста демократияландырудың төменнен де, жоғарыдан да жүзеге асуы керек екенін айтады, себебі саяси басшылық реформаға қарсы болса, төменнен қысым көрсету нәтижесіз болады, ал жоғарыдан реформалар (Таяу Шығыстағы қалыпты жағдай) қоғамдағы саяси мәдениет жетілмесе, тиімді болмайды. Басқа сарапшылар мүлдем басқа тұжырымдарға келеді. Алексис де Токвиль мен Роберт Путнамның еңбектеріне сүйене отырып, олар тәуелсіз, үкіметтік емес ұйымдардың басқаруға қатысушылық формасын дамытуға көмектесетінін көрсетеді. Олар аймақтағы авторитаризмнің сақталуына себеп – көлденең ерікті бірлестіктердің жетіспеушілігі дейді. Тағы бір топ сарапшылар көптеген Таяу Шығыс елдерінде нарықтық экономиканың болмауы демократияны дамытуға көмектесетін жеке тәуелсіздік пен билікті қалыптастыру қабілетін әлсіретеді деп санайды. Сондықтан мемлекет пен азаматтық қоғамның қарым-қатынасы – нақты бір елде демократияның даму мүмкіндігінің маңызды көрсеткіші. Кедейлік, теңсіздік және сауаттылықтың төмен деңгейі де адамдардың демократиялық реформаларға деген ұмтылысын әлсіретеді, себебі өмір сүру басымдыққа шығады. Кейбір сарапшылар МЕНА аймағының исламмен толығуын аймақтың демократияландырудағы сәтсіздігінің себебі деп көрсетеді. Бірақ, осы теорияларды сынаушылар Таяу Шығыстан және Солтүстік Африкадан тыс елдер, демократияны тежейтін ұқсас факторларға қарамастан, демократияға жетуде сәттілікке қол жеткізеді.

The reasons for the lack of democratization in the Middle East are outlined by analysts such as Albrecht Schnabel, who says that a strong civil society is required to produce leaders and mobilize the public around democratic duties, but in order for such a civil society to flourish, a democratic environment and process allowing freedom of expression and order is required in the first place. This theory, therefore, supports the intervention of outside countries, such as the U. S., in establishing democracy. "If domestic capacities are lacking, external support may be required. Externally supported creation of fragile, yet somewhat functioning institutions is meant to trigger the momentum needed to encourage the evolution of a functioning civil society. The latter will, after a few years of consolidation and post conflict stability, produce the first wholly internally crafted government. At that time, external involvement, if still provided at that point, can cede." Schnabel argues that democratization in the Middle East must come from both below and above, given that pressure from below will be pointless if the political leadership is opposed to reform, while top down reform (which has been the norm in the Middle East) is not a fruitful endeavor if the political culture in society is not developed. Other analysts draw different conclusions. Drawing from the work of Alexis de Tocqueville and Robert Putnam, these researchers suggest that independent, nongovernmental associations help foster a participatory form of governance. They cite the lack of horizontal voluntary association as a reason for the persistence of authoritarianism in the region. Other analysts believe that the lack of a market driven economy in many Middle Eastern countries undermines the capacity to build the kind of individual autonomy and power that helps promote democracy. Therefore, the relationship of the state to civil society is one of the most important indicators of the chances of democracy evolving in a particular country. Poverty, inequality, and low literacy rates also compromise people's commitment to democratic reforms since survival becomes a higher priority. Some analysts point to MENA's saturation with Islam as an explanation for the region's failure to democratize. Belin

However, critics of these theories observe that countries outside the Middle East and North Africa that experience similar democracy inhibiting factors are more successful in their quest for democratization.