Қадимі Мысыр құдайы Хапи

Кіріспе

Ежелгі Мысыр құдайы

Ежелгі Мысыр дінінде Апис немесе Хапис (, ежелгі Мысыр тілінде қайта құрастырылған, соңғы дауыстысы белгісіз > Орта Ежелгі Мысыр тілінде ḥapə), сондай-ақ Хапи анкх деп те жазылады, Мемфис аймағында құлшылық етілген қасиетті бұқа немесе бірнеше қасиетті бұқалар, ежелгі Мысыр пантеонындағы басты құдай Хатордың ұлы ретінде танылған. Алғашқыда оған оның құлшылығында маңызды рөл берілді, оны құрбандыққа шалып, қайта тудыратын. Кейіннен Апис адамдар мен басқа да қуатты құдайлардың (бастапқыда Птах) арасында делдалдық қызмет атқарды.

Ғибадат тарихы

Ежелгі мысырлықтар қасиетті санаған Апис бұқасына табыну Мемфистегі Бірінші династиядан бері белгілі, ал Аписке құдай ретінде табыну, кем дегенде Манетоның Aegyptiaca-сына сәйкес, кейінірек қабылданған сияқты, ол Екінші династияның патшасы Кайехос (мүмкін Небра) тұсында басталған. Апис есімі ертедегі ескерткіштерде кездеседі, бірақ Жаңа патшалықтан бұрын құдайлық жануар туралы аз мәлімет бар. Кейде бұқаның денесі мумияланып, ағаштан жасалған іргетасқа тіреліп, тік тұрғызылған. Жаңа патшалық дәуірінде қасиетті бұқалардың сүйектері Саққара зиратына жерленді. Саққарадағы ең алғашқы жерлеу Аменхотеп III билік құрған кезде оның ұлы Тутмос арқылы жасалған; кейіннен жақын жерде тағы жеті бұқа жерленген. Рамсес II Аписті жерлеуді қазіргі Серапеум деп аталатын жерде бастады, бұл қасиетті бұқалар үшін Саққарадағы жер асты камераларының кешені, ежелгі Египет тарихының қалған бөлігінде Клеопатра билігіне дейін пайдаланылған орын. II Рамсестің діни ұлы Хаемвесет (б.з.д. шамамен 1300 ж.) қабір камераларымен қатар орнатылатын үлкен галерея қазып шығарды; Псамтик I тағы бір осындай галереяны қосты. Кейінгі кезеңдегі жануарлардың жасын мұқият тіркеу, олардың туылған, таққа отырған және қайтыс болған күндері жиырма екінші династиядан бастап хронологияға көп жарық түсірді. Көп жағдайда ана сиырдың аты мен төлдің туған жері жазылады. Саркофагтар өте үлкен, ал жерлеу өте қымбатқа түскен болуы керек. Сондықтан ежелгі діни жетекшілердің Камбис II билігінің төртінші жылы бір жануарды жерлеуге қол жеткізгендері таңғаларлық. Александр қайтыс болғаннан кейін оның қолбасшысы Птолемей I Сотер египет дінін жаңа грек билеушілерінің дінімен біріктіруге тырысты. Птолемейдің саясаты - екі топтың да құрметіне бөленетін құдай табу, мысырлық діни басшылардың бұрынғы шетелдік билеушілердің құдайларына қарсы қарғыстарына қарамастан (яғни гиксостар мадақтаған Сет). Александр Амонды осы мақсатта қолдануға тырысты, бірақ бұл құдай Жоғарғы Мысырда көбірек танымал болды, ал Төменгі Мысырда гректердің ықпалы күшті болды. Гректер жануарлардың басын иеленетін құдайларды құрметтемегендіктен, грек мүсіні құдай ретінде жасалып, өте танымал Апистің антропоморфтық баламасы ретінде жарияланды. Ол Асер хапи (яғни Озирис Апис) деп аталды, ол Сераписке айналды, кейіннен ол Озиристің Ка емес, толық бейнелейді деп айтылды. Серапис туралы ең алғашқы сөз Александрдың өлімінің шын көрінісінде, патшалық күнделіктерде кездеседі. Бұл жерде Серапистің Вавилондағы ғибадатханасы бар, және ол соншалықты маңызды, өйткені ол өлтіруші Александрдың атынан кеңес алу үшін ғана аталған. Бұл ғибадатхананың Бабылда болуы осы дәуірдің мифологиясына қатысты түсініктерді түбегейлі өзгертті, дегенмен байланысты емес Вавилонның Иа құдайы Серапси, яғни тереңдіктің патшасы деп аталды және күнделіктерде Серапсиге емес, Сераписке сілтеме жасалды. Алайда, Александрдың өліміне қатысы болғандықтан, осы Серапсидің грек санасындағы маңызы, сонымен қатар, Озирис Аписті ежелгі Мысырды басып алған кезде Птолемейдің басты құдайы ретінде таңдауға ықпал еткен болуы мүмкін. Плутархтың айтуынша, Птолемей мүсінді Синопадан ұрлап алды, оны белгісіз құдай түсінде Александрияға әкелуді бұйырды, онда екі діни сарапшы мүсінді "Серапис" деп жариялады. Бұл сарапшылардың арасында Еумолпидтерден бір адам болды, ежелгі отбасы, оның ішінде Елеусиан құпияларының иерофанты дәстүрлі түрде тарихи жазбалардан бұрын таңдалған. Екінші маман деп саналатын ғалым египеттік діни қызметкер Манетон болды, бұл египеттіктер мен гректердің қабылдауын арттырды. Алайда Плутархтың сөзі дұрыс болмауы мүмкін, өйткені кейбір египтологтар Плутархтың баяндамасындағы Синопе - бұл Мемфистегі Серапеумның орнына берілген Синопейон төбесі. Сондай-ақ, Тациттің айтуынша, Серапис (яғни Апис толықтай Озирис ретінде анықталды) кенеттен "Александрияның" ұлы астанасына дейін кеңейместен бұрын, Ракотис ауылының қамқоршы құдайы болған. Гректермен таныстырылғандықтан, мүсінде Грек жер асты әлемінің патшалары Хадис немесе Плутонға ұқсайтын толықтай адам бейнесі бейнеленген. Бұл фигураның басына "модиус" - себет немесе астық өлшемі - қойылып, ол өлгендердің жерін білдіретін грек символы ретінде таққа отырғызылды. Оның қолында билікті білдіретін тақтасы бар еді. Сондай-ақ, оның табанында есімде есімде егістірліктердің символы - уреус - бар есімді жылан тұрған. Өзінің (яғни Озиристің) әйелі Изида және ұлы (осы тарихта) Хорус (Харпократ түрінде) Серапис грек әлемінде маңызды орын алды, Ежелгі Римге жетті, Анубис Цербер ретінде танылды. Кұлшыныс 385 жылға дейін сақталды, сол кезде христиандар Александриядағы Серапеумды қиратты, содан кейін, Тессалоника жарлығымен культ тыйым салынды.

Worship of an Apis bull, experienced by ancient Egyptians as holy, has been known since the First Dynasty in Memphis, while worship of the Apis as a proper god, at least according to Manetho's Aegyptiaca, seems to be a later adoption, purportedly started during the reign of king Kaiechos (possibly Nebra) of the Second Dynasty. Apis is named on very early monuments, but little is known of the divine animal before the New Kingdom. Sometimes the body of the bull was mummified and fixed in a standing position on a foundation made of wooden planks. By the New Kingdom period, the remains of the sacred bulls were interred at the cemetery of Saqqara. The earliest known burial in Saqqara was performed in the reign of Amenhotep III by his son Thutmose; afterward, seven more bulls were buried nearby. Ramesses II initiated Apis burials in what now is known as the Serapeum, an underground complex of burial chambers at Saqqara for the sacred bulls, a site used throughout the rest of Ancient Egyptian history into the reign of Cleopatra. Khaemweset, the priestly son of Ramesses II (c. 1300 BCE), excavated a great gallery to be lined with the tomb chambers; another similar gallery was added by Psamtik I. The careful documentation of the ages of the animals in the later instances, with the regnal dates for their birth, enthronement, and death have thrown much light on the chronology from the Twenty second Dynasty onward. The name of the mother cow and the place of the calf's birth are often recorded. The sarcophagi are of immense size and the burial must have entailed enormous expense. It is remarkable, therefore, that the ancient religious leaders contrived to bury one of the animals in the fourth year of Cambyses II. After Alexander's death, his general Ptolemy I Soter made efforts to integrate Egyptian religion with that of the new Hellenic rulers. Ptolemy's policy was to find a deity that might win the reverence of both groups, despite the curses of the Egyptian religious leaders against the deities of the previous foreign rulers (i. e. Set, lauded by the Hyksos). Without success, Alexander had attempted to use Amun for this purpose, but that deity was more prominent in Upper Egypt and not for those in Lower Egypt, where the Greeks had stronger influence. Since the Greeks had little respect for animal headed deities, a Greek statue was created as an idol and proclaimed as an anthropomorphic equivalent of the highly popular Apis. It was named Aser hapi (i. e. Osiris Apis), which became Serapis, and later was said to represent Osiris fully, rather than just his Ka. The earliest mention of a Serapis is in the authentic death scene of Alexander, from the royal diaries. Here, Serapis has a temple at Babylon, and is of such importance that he alone is named as being consulted on behalf of the dying Alexander. The presence of this temple in Babylon radically altered perceptions of the mythologies of this era, although it has been discovered that the unconnected Babylonian deity Ea was entitled Serapsi, meaning king of the deep, and it is Serapsi who is referred to in the diaries, not Serapis. The significance of this Serapsi in the Hellenic psyche, however, due to its involvement in Alexander's death, also may have contributed to the choice of Osiris Apis as the chief Ptolemaic deity during their occupation of Ancient Egypt. According to Plutarch, Ptolemy stole the statue from Sinope, having been instructed in a dream by the Unknown God to bring the statue to Alexandria, where the statue was pronounced to be "Serapis" by two religious experts. Among those experts was one of the Eumolpidae, the ancient family from which the hierophant of the Eleusinian Mysteries traditionally had been chosen since before any historical records. The other expert supposedly was the scholarly Egyptian priest Manetho, which increased acceptability from both the Egyptians and the Greeks. Plutarch may not be correct, however, as some Egyptologists assert that the Sinope in Plutarch's report is the hill of Sinopeion, a name given to the site of an existing Serapeum at Memphis. Also, according to Tacitus, Serapis (i. e. Apis explicitly identified as Osiris in full) had been the tutelary deity of the village of Rhacotis, before it suddenly expanded into the great capital of "Alexandria". Being introduced by the Greeks, understandably, the statue depicted a fully human figure resembling Hades or Pluto, both being kings of the Greek underworld. The figure was enthroned with the modius, which is a basket or a grain measure, on his head, a Greek symbol for the land of the dead. He also held a sceptre, indicating rulership, and Cerberus, gatekeeper of the underworld, rested at his feet. It also had what appeared to be a serpent at its base, fitting the Egyptian symbol of sovereignty, the uraeus. With his (i. e., Osiris') wife, Isis, and their son (at this point in history) Horus (in the form of Harpocrates), Serapis won an important place in the Greek world, reaching Ancient Rome, with Anubis being identified as Cerberus. The cult survived until 385, when Christians destroyed the Serapeum of Alexandria, and subsequently, the cult was forbidden by the Edict of Thessalonica.

Қазіргі заманғы қолданысы

Фармацевтикалық компания Novo Nordisk өзінің логотипі ретінде Апис бейнесін пайдаланады. Қазіргі Египетте Александрия қаласының тұтас бір ауданы Апис бұқасының құрметіне аталған.