Кіріспе
Ағаш (жаңғақ) түрлері – Juglans regia, парсы жаңғағы, ағылшын жаңғағы, Карпат жаңғағы, Мадейра жаңғағы немесе, әсіресе Ұлыбританияда, жалпы жаңғақ. Анатолиядағы Галатияның галл аймағы ағаш табиғи таралуының батыс шетіндегі биік жерлерде орналасқан. Ағылшын және басқа да герман тілдеріндегі сөздің этимологиясы мен мағынасы үшін "walnut" деген бетті қараңыз. "Жаңғақ" атауы оны басқа Juglans түрлерінен айырмайды. Басқа атаулар: Ұлыбританияда – жалпы жаңғақ; Оңтүстік Африкада және Австралияда – парсы жаңғағы; Солтүстік Америкада және Ұлыбританияда, Жаңа Зеландияда және Австралияда – ағылшын жаңғағы. Вальтер Фокс Аллен 1912 жылғы "Сізге осы ең дәмді жаңғақты отырғызу, өсіру және жинау туралы не білу қажет" атты еңбегінде былай деді: "Америкада ол әдетте ағылшын жаңғағы деп белгілі, біздің жергілікті түрлерімізден айыру үшін". Қытай тілінде жеуге жарамды, өсірілетін жаңғақ 胡桃 (hú táo қазіргі стандартты қытай тілінде) деп аталады, бұл сөзбе-сөз "Ху персигі" дегенді білдіреді, бұл ежелгі қытайлықтардың ағаштың Шығыс Азияға Қытайдың солтүстік және солтүстік-батысындағы Ху тайпаларымен енгізілгенін көрсетеді. Мексикада оны nogal de Castilla деп атайды, бұл мексикалықтардың ағашты Мексикаға Кастилиядан келген испандықтармен (Солтүстік Америкада өсетін қара жаңғақтарға қарағанда) енгізгенін білдіреді. Ежелгі ағылшын тіліндегі wealhhnutu термині – кешкі кітап атауы (Ежелгі ағылшын сөздіктері, Райт және Вулкер), сондықтан англосаксондықтар жаңғақ ағашын римдіктерден мұра еткен деген пікір осы атаудан туындамайды. Ежелгі ағылшын тілінде: walhhnutu – wealh (шетелдік) + hnutu (жаңғақ). "Оксфорд ағылшын сөздігі" бойынша, этимологиялық тұрғыдан алғанда, бұл сөз "жергілікті жемістен (көк шөптен) ерекшеленетін Рим жерлерінің (Галлия мен Италияның) жаңғағын білдіреді".
Juglans regia, the Persian walnut, English walnut, Carpathian walnut, Madeira walnut, or, especially in Great Britain, common walnut, the Gaulish region of Galatia in Anatolia lies in highlands at the western end of the tree's presumed natural distribution. For the etymology and meaning of the word in English and other Germanic languages, see "walnut". "Walnut" does not distinguish the tree from other species of Juglans. Other names include common walnut in Britain; Persian walnut in South Africa and Australia; and English walnut in North America and Great Britain, New Zealand, and Australia, Alternatively, Walter Fox Allen stated in his 1912 treatise What You Need to Know About Planting, Cultivating and Harvesting this Most Delicious of Nuts: "In America, it has commonly been known as English walnut to distinguish it from our native species." In the Chinese language, the edible, cultivated walnut is called 胡桃 (hú táo in modern standard Chinese), which means literally "Hu peach", suggesting the ancient Chinese associated the introduction of the tree into East Asia with the Hu barbarians of the regions north and northwest of China. In Mexico, it is called nogal de Castilla, suggesting the Mexicans associated the introduction of the tree into Mexico with Spaniards from Castile (as opposed to the black walnuts native to North America). The Old English term wealhhnutu is a late book name (Old English Vocabularies, Wright & Wulker), so the remark that the Anglo Saxons inherited the walnut tree from the Romans does not follow from this name. Old English: walhhnutu is wealh (foreign) + hnutu (nut). Etymologically it "meant the nut of the Roman lands (Gaul and Italy) as distinguished from the native hazel" according to the Oxford English Dictionary.
Бастапқы мекен
Иран – Juglans regia-ның шығу тегі мен түрлердің алуандығының орталықтарының бірі. Дегенмен, басқа ескі және кең таралған егістік өсімдіктері сияқты, оның бастапқы таралуын қайта құру және бұрынғы табиғи ареалдардың шекараларын анықтау қиын. J. regia-ның ең ерте қазба жаңғақтары мен гүл тозаңдары туралы көптеген хабарламалар бар, ал әртүрлі авторлардың жасаған қорытындылары кейде қайшы келеді. Осы табыстарды жиынтық қарастырғанда, J. regia соңғы мұз басу кезеңдерін бірнеше паналық аймақтарда өткерген болуы мүмкін, себебі жиналған мәліметтер оңтүстік Еуропа, Таяу Шығыс, Қытай және Гималайда болғандығын көрсетеді. Ең ірі ормандар Қырғызстанда орналасқан, атап айтқанда Жалал-Абад облысындағы Арсланбобта кең алқаптарда ағаштар өседі.
Әлемде таныстыру
Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда Александр Македонский бұл "парсы жаңғағын" (Теофрасттың καρυα ή Περσική) Иран мен Орталық Азиядан келген бүйірлік жеміс беретін ежелгі грек ата-бабаларының түрлеріне Македонияда енгізді. Олар үлкен жеміс беретін бүйірлік арқаулы ағаштар алу үшін терминалдық арқаулы түрлермен будандасты. Римдіктер осы бүйірлік жеміс беретін ағаштарды Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африкаға таратты. Жерорта теңізі бассейніндегі жаңғақ популяциясын зерттеу нәтижесінде осы типтегі қызықты ағаштар таңдалып алынды. Орта ғасырларда Жібек жолымен саяхаттайтын саудагерлер бүйірлік арқау белгісін Оңтүстік Түркияға қайтадан енгізді. Қытайдағы J. regia тұқымдық материалы шамамен 2000 жыл бұрын Орталық Азиядан әкелінген деп саналады және кейбір аймақтарда табиғи түрге айналды. Егістік J. regia Рим дәуірінде немесе одан ертерек Батыс және Солтүстік Еуропаға, ал 17 ғасырда ағылшын отаршылдары арқылы Америкаға әкелінді. Маңызды жаңғақ өсіру аймақтары: АҚШ-тағы Калифорния, Еуропадағы Франция, Сербия, Грекия, Болгария, Румыния және Венгрия, Азиядағы Қытай, Мексикадағы Баха Калифорния және Коахуила, Латын Америкасындағы Чили. Соңғы кезде өсіру Жаңа Зеландия және Австралияның оңтүстік-шығысына дейін тарады. Ол Солтүстік жарты шарда 30° және 50° арасындағы, ал Оңтүстік жарты шарда 30° және 40° арасындағы ендіктерде кеңінен өсіріледі. Оның жоғары сапалы жемістері жаңа немесе майын алу үшін қолданылады, ол өте дәмді. Ірі жаңғақтар мен жұқа қыртысты жаңғақтар алу үшін көптеген сорттар таңдалып алынған.
Экология
Ол тығыз орман жағдайында биік және тар бойлы өседі. Бұл жарыққа мұқтаж түр, жақсы өсуі үшін толық күн сәулесі қажет. Juglans regia Rhagoletis juglandis деген зиянды жәндікке шалдығады, ол жаңғақтың қабығына жұмыртқа салады. Басқа өсімдіктер көбінесе жаңғақ ағаштарының астында өспейді, себебі түскен жапырақтары мен қабықшаларында жугалон деген зат бар, ол табиғи гербицид ретінде әрекет етеді. Жаңғақ жапырағын жеген жылқыда қабылдауы ауруы (ламинит) дамуы мүмкін.
Өсіру
Жаңғақ өндірісі (қабықтан тазартылған) – 2019 жыл, ел (млн тонна) 2.52 0.59 0.32 0.23 0.17 Әлем 4.50 Дерек көзі: Біріккен Ұлттар Ұйымының FAOSTAT дерекқоры
Жаңғақ ағаштары бай, терең топырақта, толық күн сәулесімен және ұзақ жаздары бар жерлерде, мысалы Калифорнияның орталық аңғарында жақсы өседі. Juglans hindsii және J. hindsii × J. regia көбінесе J. regia үшін тамырға екпе үшін қолданылады. Есейген ағаштардың биіктігі мен ені 15 метрге жетеді, 200 жылдан астам өмір сүреді және 2 метрден қалыңдығы бар массивті діңдерге ие болады.
Зиянкестер
Ж. regia-ның кейбір сорттары жаңғақ қабығының жұмсақтығының немесе қалыңдығының айырмашылығына байланысты R. juglandis-пен басқаларына қарағанда көп зақымдануы мүмкін. 'Eureka', 'Klondike', 'Payne', 'Franquette' және 'Ehrhardt' сорттары жұқтыруға ең осал сорттардың қатарында.
Өндіріс
2019 жылы әлемде қабығынан тазартылған жаңғақ өндірісі 4,5 миллион тоннаны құрады, оның 56 пайызын Қытай өндірді (кестеде көрсетілген). АҚШ және Иран екінші ірі өндірушілер болды.
Аллергия
Жаңғақтар және басқа да ағаш жаңғақтары – кейбір адамдарда өмірге қауіпті, IgE-мен байланысты аллергиялық реакцияларды тудыруға мүмкіндігі бар тағамдық аллергендердің көзі болып табылады.
Тамақ
Жаңғақ ядроларында 4% су, 65% май, 15% белок және 14% көмірсу бар. 100 граммдық эталондық мөлшерде 654 калорияны қамтамасыз ететін ядролар, "мол" мөлшерде (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп бөлігі, DV) бірнеше қоректік заттарды қамтиды, оның ішінде диеталық минералдар – марганец (162% DV), фосфор (49% DV), магний (45% DV), мырыш (33% DV) және темір (22% DV) және басқалары; B витаминдері – B6 (42% DV), тиамин (30% DV) және фолат (25% DV); сондай-ақ диеталық талшық. Түркиядағы J. regia-ның әртүрлі сорттарын зерттеу нәтижесінде май қышқылдарының құрамында шамамен 6% пальмитин қышқылы, 3% стеарин қышқылы, 30% олеин қышқылы, 50% линол қышқылы және 9% линолен қышқылы бар екені анықталды (омега-3 альфа-линолен қышқылы мен омега-6 гамма-линолен қышқылының арақатынасы көрсетілмеген).
Ағаш
Жаңғақтың өзегі - ауыр, қатты, ашық талшықты қатты ағаш. Жаңадан кесілген жаңа өсімдік Дижон горчицасының түсіне жуық болуы мүмкін, бірақ бірнеше күн ішінде қоңыр түске қарайды. Кептірілген ағаш шоколадты қоңырдан қара түске дейін, ал қабықшасы - кремді немесе күйдірілген қоңыр түсті болуы мүмкін, сонымен қатар "толқынды", "араның қанаты", "құстың көзі" және "егеуқұйрық" сияқты ерекше өрнектерге ие болуы мүмкін. Ол шебер ағаш өңдеушілердің беріктігі, жылтырлығы және жібілдеуі үшін бағалы, сонымен қатар жоғары сапалы еден, гитара, жиһаз, шпон, түйреуіштер мен тұтқаларға, сондай-ақ мылтық саптарына қолданылады.
Басқа қолданыстар
Американың түпкілікті Навахо тайпасы жаңғақтың қабықтарын қоңыр түс жасау үшін пайдаланғаны жазылған.
Мәдениет
Эгей теңізіндегі Грекияның Скопелос аралындағы жергілікті аңыз бойынша, жаңғақ ағашын отырған адам, ағаш теңізді "көре" бастағанда қайтыс болады. Егістікті көбінесе дала тышқандары (Murinae тұқымдасы) жасайды. Фландрияда халық арасында: «Ағаш үлкен болғанда, оны отырған адам сөзсіз өледі» деген мақал бар. (Boompje groot, plantertje dood). Бұл мақалдар ағаштың салыстырмалы түрде баяу өсуімен және кеш жеміс беруімен байланысты. Италияның оңтүстігіндегі Беневенто қаласы ежелгі стрегонерия дәстүрінің отаны. Беневенто сиқыршылары бүкіл Италиядан Беневентоның қасиетті жаңғақ ағашының астында жиналып, құрбандық шалу рәсімдерін өткізгені айтылады. 1526 жылы судья Паоло Грилланди Беневентодағы сиқыршылардың ескі жаңғақ ағашының орнында бір құдайға табынғанын жазды. Бұл аңыз көптеген мәдени туындыларға шабыттандырды, соның ішінде 1812 жылы Сальваторе Вигано мен Франц Ксавер Сюссмайрдың «Иль Ноче ди Беневенто» балетіне, ал оның тақырыбы Никколо Паганинидің «Ле Стреге» атты скрипкалық пьесасына бейімделді. Беневентодағы Strega ликерінің этикеткасында әйгілі жаңғақ ағашы және оның астында билейтін сиқыршылар бейнеленген.