Кіріспе

Собек (Собек немесе Собки деп те аталады) – күрделі және өзгергіш тарихы мен мәнері бар ежелгі Мысыр құдайы. Ол Нил крокодилімен немесе Батыс Африка крокодилімен байланысты және оның денесі түрінде немесе крокодил басы бар адам түрінде бейнеленеді. Собек сонымен қатар фараондық билік, құнарлылық және әскери қабілеттермен байланысты болды, бірақ Нил өзенінен туындайтын қауіптерден қорғау үшін шақырылатын, қорғау қасиеттері бар құдай ретінде де танымал болды. Собекті алғашқы әйел фараон, Небти есімі Сат Сехем Небет Тауи Собекнеферумен құрметтегені мәлім, оның есімі Собекнеферу (Собектің сұлулығы) және преномені Касобекре (Собек Раның Ка) атауларында көрінеді.

Тарих

Собек ежелгі Мысыр пантеонында Ежелгі Мысыр патшалығынан (шамамен б.з.д. 2686–2181) Рим дәуіріне дейін ұзақ жылдар бойы болды. Ол алғаш рет Ежелгі патшалықтың бірнеше Пирамидалық мәтіндерінен, әсіресе PT 317 сиқырлы сөзінен белгілі. Фараонды крокодил құдайдың тірі бейнесі ретінде мадақтайтын сиқырлы сөз былай деді:

Оның есімі, мысыр тілінде Sbk, ғалымдар арасында пікірталас тудырады, бірақ көптегендер оның "ұрықтандыру" етістігінің себептік түрінен шыққан деп санайды. Собекке Ескі патшалық кезінде табыну болғанмен, ол Орта патшалықта, әсіресе Он екінші династияның перғауыны Аменемхат III тұсында айқын даңққа ие болды. Аменемхат III Мысырдың Файюм аймағына ерекше қызығушылық танытты, ол аймақ Собекпен тығыз байланысты болды. Аменемхат III және оның көптеген әулеттік замандастары Собекті дамыту үшін құрылыс жобаларына қатысты, бұл жобалар көбінесе Файюмда жүзеге асырылды. Осы кезеңде Собек маңызды өзгеріске ұшырады: ол жиі құдайлық патшалықтың құдайы Хоруспен біріктірілді. Бұл Собекті Мысыр патшаларымен одан да жақын байланысқа әкеліп, оған Мысыр пантеонында жоғарырақ орын берді. Бұл бірігу құдайдың мәніне күрделілік қосты, өйткені ол Хорус пен оның екі ата-анасынан – Озирис пен Изистен құралған құдайлар үштігіне қабылданды. Собек алғаш рет Хорусқа байланысы арқылы күн құдайы рөлін алды, бірақ бұл кейінгі кезеңдерде Собек Раның пайда болуымен, Собек пен Мысырдың басты күн құдайы Раның бірігуімен күшейтілді. Собек Хорус Жаңа патшалықта (1550–1069) маңызды тұлға болып сақталды, бірақ Собек Ра Мысырдың соңғы династияларында ғана кең танылды. Бұл құдайды түсіну Птолемей және Рим Мысырында, Мысырдың соңғы туған династиясы құлағаннан кейін де сақталды. Осы кезеңде Собек пен Собек Раның беделі сақталды және оған көрсетілген құрметтер, оның арнайы культтік орындарын кеңейту және оны діни доктринаның тақырыбына айналдыруға бағытталған ғылыми күш-жігер арқылы үлкен мәнге ие болды.

Дін орталықтары

Бүкіл Файюм аймағы – мысыр тілінде "Көлдің елі" (мұнда Моэрис көлі айтылады) – Собектің құлшылық орталығы болды. Файюм қалаларының көпшілігі құдайдың жергілікті нұсқаларын жасады, мысалы Тебтунистегі Сокнебтунис, Бакиастағы Соконноконни және аймақтағы белгісіз жердегі Суксей. Каранис қаласында екі құдайға: Пнеферос пен Петсухосқа табынып келді. Мұнда мумияланған қолтыраулар Петсухосқа арналған құлшылық мүсіндері ретінде қолданылды. Собек Шедетти, Файюмның орталықта орналасқан астанасы Крокодилополис (немесе египеттік "Шедет") қамқоршысы, құдайдың ең танымал түрі болды. Шедетте Собекке арналған кең ауқымды құрылыс жобалары жүзеге асырылды, себебі ол бүкіл Арсинойт номесінің астанасы болғандықтан, аймақтағы ең маңызды қала еді. Собектің басты ғибадатханасын кеңейтуді Птолемей II бастаған деп саналады. Шедеттегі басты ғибадатханадағы арнайы дін қызметкерлері тек Собекке қызмет ету үшін жұмыс істеді, олар "қолтыраулар құдайларының пайғамбары" және "Көлдің еліндегі қолтыраулар құдайларының денелерін жерлейтін" сияқты лауазымдарға ие болды. Грек-рим дәуірінде Файюмның шетіндегі Бакхия, Нармутис, Сокнопаиу Несос, Тебтунис және Теодельфия елді мекендері Собектің ғибадатханалары мен дін қызметкерлері және оның жергілікті бейнелері туралы көптеген папирустарды, остракаларды және жазуларды ұсынады: Осы бес елді мекеннен алынған деректер Рим үкімдігі кезінде діни қызметкерлер отбасыларының құлшылық ету тәсілдерін, ғибадатхана экономикасын және әлеуметтік байланыстарын зерттеу үшін өте маңызды. Файюмнан тыс, Оңтүстік Мысырдағы Ком-Омбо, әсіресе Птолемей және Рим дәуірлерінде Собектің ең ірі құлшылық орталығы болды. Ком-Омбо Асваннан солтүстікке қарай шамамен 48 шақырым қашықтықта орналасқан және грек-рим дәуірінде (б.з.д. 332 – б.з. 395) салынған. Бұл жердегі ғибадатхана "Собек үйі" деген мағына беретін "Пер Собек" деп аталды.

Кейіпкер және оны қоршаған мифологиялар

Собек – ең бастысы, өзінің қамқоршысы – үлкен және қатыгез Нил крокодилі / Батыс Африка крокодилі – агрессивті және жануарларға тән құдай, ол өзінің қатыгез репутациясына сай келеді. Оның көптеген белгілі есімдері осы сипатты айқын көрсетеді, олардың ең танымалдары: "тонауды ұнататын", "жұптасқанда жейтін" және "ұшты тісті". Дегенмен, ол бірнеше маңызды мифтерде зор мейірімділікті де көрсетеді. Хоруспен байланысқаннан кейін және Орталық Мемлекет кезеңінде Озирис, Изис және Хорус үштігіне енгеннен кейін, Собек Изиспен бірге қайтыс болған Озиристі емдеуші ретінде танылды (Озирис мифінде Сеттің зорлықпен өлтіруінен кейін). Шындығында, көптеген ғалымдар Собектің аты, Sbk, "жасылдандыру" деген мағына беретін s bAk сөзінен шыққан деп санайды, ал басқалары оны sbq етістігінің қатыстық түрі деп есептейді.

Осы кітаптың көптеген көшірмелері сақталған және көптеген ғалымдар оның ежелгі заманда "бестселлер" ретінде көптеп шығарылғанын айтады. Бұл мәтін Файюм мен Собек арасындағы тығыз байланысты көрсетеді, ал оның кең таралған ықпалы Файюмнан тыс жерлерде де байқалады; кітаптың бір бөлігі Жоғарғы Египеттің (яғни Оңтүстік Египеттің) Ком-Омбо ғибадатханасына көшірілген.