Кіріспе
Ыбырайым дініндегі Құдай есімінің қысқартылған түрі – Ях немесе Ях (Yāh) – ежелгі израильдіктер қолданған тетраграмматон יהוה (YHWH), Құдайдың жеке есімі Яхве. Дәстүрлі христиан ағылшын тілінде Ях /dʒ//ɑː/ деп айтылады, тіпті мұндағы J әрпі желпіш дыбысын (иврит тілінде י Yodh) транслитерацияласа да. Yah орфографиясы ағылшын тіліндегі контекстте '/j//ɑː/' дыбысын нақты көрсету үшін жасалған (ивриттің латын әрпіне көшіруін де қараңыз), әсіресе дұға мен зерттеу кезінде еврей тілін үнемі қолданбайтын христиандар үшін. Бұл есімнің қысқартылған түрі Еврей Библиясының мәтінінде 50 рет кездеседі, оның ішінде 24 рет "Аллилуйя" сөзінің құрамында болады, бұл фраза еврейлер мен христиандар тарапынан Яхвеге мадақ айту үшін қолданыла береді. 1611 жылғы христиандардың "Кинг Джеймс" нұсқасында 68-Забурдың 4-тармағында бір рет "JAH" (үлкен әріптермен) кездеседі. 1939 жылғы American Translation және 1982 жылғы New King James Version "NKJV" осы тармақта KJV-ге сәйкес Yah-ды қолданады. Яһудилерге тетраграмматонды айтуға тыйым салынған, бірақ "Ях"/"Ях" деп айтуға рұқсат етіледі, бірақ көбінесе дұға мен зерттеумен шектеледі. Растафари дінінің жақтастары Құдайды атау үшін жиі Ях есімін қолданады.
Jah or Yah (, Yāh) is a short form of the tetragrammaton יהוה (YHWH), the personal name of God: Yahweh, which the ancient Israelites used. The conventional Christian English pronunciation of Jah is '/dʒ//ɑː/, even though the letter J here transliterates the palatal approximant (Hebrew י Yodh). The spelling Yah is designed to make the pronunciation '/j//ɑː/ explicit in an English language context (see also romanization of Hebrew), especially for Christians who may not use Hebrew regularly during prayer and study. This short form of the name occurs 50 times in the text of the Hebrew Bible, of which 24 form part of the phrase "Hallelujah", a phrase that continues to be employed by Jews and Christians to give praise to Yahweh. In the Christian King James Version (1611) there is a single instance of JAH (capitalized), in Psalm 68:4. An American Translation (1939) and the New King James Version "NKJV" (1982) follows KJV in using Yah in this verse. While pronouncing the tetragrammaton is forbidden for Jews, articulating "Jah"/"Yah" is allowed, but is usually confined to prayer and study. The name Jah is frequently employed by adherents of Rastafari to refer to God.
Этимология
Еврей жазбаларында Израиль (Самария) және Яһуда патшалықтарының ұлттық құдайының есімі יהוה (YHWH) деп жазылған, қазіргі заманғы ғалымдары оны көбінесе Яхве деп көрсетеді. Ях/Ях деген қысқаша түрі Мысырдан шығу кітабының 15:2 және 17:16, Забур 89:9, (болжам бойынша, түзетулермен) Ән-күйлер 8:6 аяттарында, сондай-ақ "Аллилуйя" тіркесінде кездеседі. Яхве есімі бірнеше теофориялық есімдерге енгізілген, бірақ еврей есімдерінің көпшілігінде yāhū, емес yāh түрі қолданылады. Бұл, мысалы, Ілияс (ʾĒlīyyāhū) немесе Езекия (H̱īzəqīyyahū) сияқты yāhū есімдерін аудармауға немесе yāh түрін қолданатын Едидиях, Малхия және Адония сияқты еврей есімдерінің болуына кедересіздік жасамайды. Бұл есім Яхве Забурларда 43 рет, Мысырдан шығу кітабының 15:2; 17:16; Ишая кітабының 12:2; 26:4 аяттарында, сондай-ақ Ишая 38:11 аятында екі рет кездеседі.
Христиандық Жаңа Келісімде
Аян 19:1-6-да, Жах "аллилуя" (тибериялық halləlûyāh) сөзінің ішінде кездеседі, бұл иврит тілінде "Жахқа мақтау болсын" дегенді білдіретін сөз. "hallelouia" (Ἁλληλουιά) сөз тіркесіндегі "IA" (Yah немесе Жах (יה)) қысқартылған түрі грек тілінде ia деп жазылған.
Яһуди және христиандық Киелі кітаптар
"Кинг Джеймс" нұсқасындағы Киелі кітапта еврейше יהּ тек бір рет "ЯХ" (үлкен әріптермен) деп жазылған: "Құдайға ән шырқа, Оның есімін мақта, көктегілерге мініп жүрген Оны есімімен – ЯХ арқылы дәріпте және Оның алдында қуан". Американдық аудармада осы өлеңдегі еврей сөзі "Ях" деп берілген. 1885 жылғы "Revised Version" және оның түсіндірмелі зерттеу басылымы "The Modern Reader's Bible" (Жаңа заманғы оқырманға арналған Киелі кітап) Забур 89:8-де "ЯХ" деп жазады: "Әй, әскерлердің Иесі, Сен сияқты күшті кім бар, әй, ЯХ? Сенің адалдығың сенді қоршап тұр". Реформация дәуірінде тетраграмматонды қайта құру кең таралды. Тиндалдың аудармасы ағылшын тіліндегі қайта құрылған нұсқаны алғаш рет қолданды. Қазіргі "J" әрпінің ағылшын тіліндегі жаңаша айтылуы шамамен 500 жыл бұрын қалыптасқан. Ежелгі еврей тілінде тетраграмматонның бірінші дауыссыз әрпі әрқашан "Y" дыбысын білдіреді. Ротерхамның "Күшейтілген" аудармасында "Жах" есімі 49 рет қолданылған. "Киелі жазбалардың Бетел нұсқасы", "Иерусалимдік Киелі кітап" және 1998 жылға дейінгі "Жаңа Иерусалимдік Киелі кітап" кітаптарында "YHWH" және оның қысқартылған түрі "Ях" кездеседі. "Жаңа дүние аудармасы" (Ехоба куәгерлері көбінесе қолданады) Еврей жазбаларында "Ях" есімін пайдаланады және Грек жазбаларында "Аллилуйя" сөзін "Жахты мақта" деп аударады. "Құдай есімі" (King James Bible) кітабының екінші басылымындағы "Құдай есімі" конкордансына сәйкес, Ескі өсиетте "ЯХ" есімі 50 рет кездеседі. Испан тіліндегі "Реина Валера" Киелі кітабында "Ньюэва Конкордэнция Стронг Экхаустива" аудармасы бойынша Ескі өсиетте "ЯХ" есімі 21 рет кездеседі. Дарбидің аудармасы, Янгтың әдеби аудармасы, "Юбилейлік Киелі кітап 2000", "Лексам ағылшынша Киелі кітап", "Толық еврей Киелі кітабы", "Құдайдың есімдері Киелі кітабы", "Қалпына келтіру нұсқасы", Гриннің әдеби аудармасы, "Жаңа еврей баспа қоғамы" (NJPS Танах) және "Дүниежүзілік ағылшынша Киелі кітап" Ескі өсиетте (сондай-ақ, христиандық және мессиандық еврейлік Киелі кітаптарындағы Жаңа өсиетте немесе Жаңа келісімде) "Ях" (Лексам ағылшынша Киелі кітабында, Толық еврей Киелі кітабында, NJPS Танах және Дүниежүзілік ағылшынша Киелі кітабында) "Аллилуйя!" немесе "Алилуйя!" (екеуі де "Жахты немесе Яхты мақта") ретінде көптеген рет қолданылады. "Аллилуйя!" немесе "Алилуйя!" сөздері басқа Киелі кітап аудармаларында да қолданылады, мысалы, "Құдай есімі" (King James Bible), "American Standard Version", "Recovery Version", "The Tree of Life Version", "Amplified Bible", "God's Word Translation", "Holman Christian Standard Bible", "International Standard Version", "The Message", "New American Bible Revised Edition", "The Jerusalem Bible", "The New Jerusalem Bible", "NJPS Tanakh", "The first JPS translation", "The Living Bible", "The Bible in Living English", "Young's Literal Translation", "King James Version", "The Spanish language Reina Valera" және тіпті Құдай есімін әдетте қолданбайтын аудармаларда да, мысалы, "New King James Version", "English Standard Version", "J. B. Phillips New Testament", "New International Version", "Douay Rheims Version", "God's Word Translation", "Revised Standard Version", "New Revised Standard Version", "The Jubilee Bible 2000", "New American Standard Bible", "New Century Version", "New International Reader's Version" және басқа да ағылшын және басқа тілдердегі бірнеше нұсқалар, аудармалар және/немесе басылымдар, Киелі кітап нұсқасына байланысты бірден бірнеше рет өзгеріп отырады, әсіресе христиандық және мессиандық еврейлік Киелі кітаптарындағы Аянның 19-тарауында.