Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Мысырдың үй шаруашылығының құдайы
Ancient Egyptian deity of households
Бес (/'//b//ɛ//s/; сонымен қатар Бису деп те жазылады), оның әйелдік серігі Бесетпен бірге, ежелгі Мысыр құдайы, ықтимал Кушит/Нубия немесе Нехези С тобы мәдениетінен шыққан. Оған үй шаруашылықтарын, әсіресе аналарды, балаларды және босануды қорғаушы ретінде табынып құлшылық ететін. Кейін Бес жақсылықтың қорғаушысы және барлық жамандықтың жауы деп есептелді. Дональд Маккензидің 1907 жылғы мәлімдемесіне сәйкес, Бес Нубиядан немесе Сомалиден Орта Мемлекеттен әкелінген болуы мүмкін, ал оның культі Жаңа Мемлекет кезеңі басталғанға дейін кеңінен таралмаған. Бірақ соңғы кезде Телл-эль-Фархадан табылған он үш мүсін сияқты, Накада кезеңіне (династиялық Египеттен бұрынғы дәуір) жататын қорлардан Беске ұқсас мүсіндер табылды. Бес құдайына табыну солтүстікке Сирияға дейін, батысқа Испаниядағы Балеар аралдарына (Ибица) дейін, содан кейін Рим және Ахеменид империяларына тарады.
Bes (/'//b//ɛ//s/; also spelled as Bisu, ), together with his feminine counterpart Beset, is an ancient Egyptian deity, likely of Kushite/Nubian or Nehesi C Group culture origin worshipped as a protector of households and, in particular, of mothers, children, and childbirth. Bes later came to be regarded as the defender of everything good and the enemy of all that is bad. According to Donald Mackenzie in 1907, Bes may have been a Middle Kingdom import from Nubia or Somalia, and his cult did not become widespread until the beginning of the New Kingdom, but more recently several Bes like figurines have been found in deposits from the Naqada period of pre dynastic Egypt, like the thirteen figurines found at Tell el Farkha. Worship of Bes spread as far north as the area of Syria and as far west as the Balearic Islands (Ibiza) in Spain, and later into the Roman and Achaemenid Empires.
Шығу тегі
Жоғарғы Египет тұрғындары Төменгі Египет тұрғындарынан бұрын Беске құрмет көрсетуді бастаған. "Бес" сөзі нубия тілінде "мысық" деген мағынаны білдіреді, бұл Бестің нубиялық немесе оңтүстік түбіне ие болу мүмкіндігін көрсетеді. Бес алғаш рет Пирамида мәтіндерінде еске алынған, бірақ Орта Мемлекет кезеңінде ең жақсы танылып, ең көп құлшылық етілген. Беске табынудың белгілі бір дәрежеде дәлелдері копт Египетіне дейін сақталған, соңғы дәлел – 10-шы ғасырда Телл-Эдфудан табылған Бес суреті салынған құмыра.
People in Upper Egypt started venerating Bes long before people in Lower Egypt. The word “bes” means “cat” in Nubian, suggesting a possible Nubian or southern origin of Bes. Bes is first mentioned in the Pyramid Texts, but seems to have been best known and most widely worshiped in the Middle Kingdom. Evidence of Bes worship in some capacity exists into Coptic Egypt, with the latest evidence being a jug depicting Bes found in Tell Edfu dating to the 10th century CE.
Дін
Бес – ежелгі Мысыр тарихында жыландарды өлтіру, зұлым рухтармен күресу, балаларды күзету және әйелдерге босануда көмектесу сияқты түрлі міндеттерге жауапты үйдің қорғаушысы болған. Ол зұлым рухтарды қуып, босану кезінде Тауэретпен бірге болып, әйелдерге көмектескен. Бұл қасиеттің бейнесі басқа құдайлардың бейнесінен мүлдем өзгеше болғандықтан, олар үйлерде сақталған. Мысыр құдайлары көбінесе профильде бейнеленген, ал Бес толық бетпен, итифалдық және кейде әскер киімімен көрсетілген, осылайша кез келген зұлымдыққа шабуыл жасауға дайын тұрғандай көрінетін. Ол үйден зұлым рухтарды қорқытып қуатындықтан, оның мүсіні қорғаныш ретінде қойылған. Кейін, Египет тарихының Птолемей дәуірінде, Саккарада Бес пен оның әйел серігі Бесеттің суреттерімен боялған бөлмелер салынды. Египтологтардың пікірінше, бұл бөлмелер сүексіздік проблемаларын емдеу немесе жалпы емдеу рәсімдерін жүргізу үшін пайдаланылған. Б.з.д. VI ғасырдың соңында Бес бейнелері Египет кірген Ахеменид империясының ішінде тарала бастады. Бес бейнелері парсы астанасы Сузада және тіпті Орталық Азияда да табылған. Уақыт өте келе Бес бейнесі парсы стиліне жақындады, парсы киімдері мен бас киімдерін киіп бейнеленді. Үшінші аралық кезеңнен кейін Бес жиһаз, тұрмыстық заттар, нәрестелерге арналған тамақтандыру бөтелкелері, ойын құралдары және тағы да басқа тұрмыстық заттардың үстінен табылған. Орталық Мемлекет дәуірінен бастап оның бейнесі кеңінен таралды.
Bes was a household protector, becoming responsible– throughout ancient Egyptian history– for such varied tasks as killing snakes, fighting off evil spirits, watching after children, and aiding women in labour by fighting off evil spirits, and thus present with Taweret at births. Images of the deity, quite different from those of the other gods, were kept in homes. Normally Egyptian gods were shown in profile, but instead Bes appeared in full face portrait, ithyphallic, and sometimes in a soldier's tunic, so as to appear ready to launch an attack on any approaching evil. He scared away demons from houses, so his statue was put up as a protector. Later, in the Ptolemaic period of Egyptian history, chambers were constructed at Saqqara, painted with images of Bes and his female counterpart Beset, thought by Egyptologists to have been for the purpose of curing fertility problems or general healing rituals. At the end of the 6th century BC, images of Bes began to spread across the Achaemenid Empire, which Egypt belonged to at the time. Images of Bes have been found at the Persian capital of Susa, and as far away as central Asia. Over time, the image of Bes became more Persian in style, as he was depicted wearing Persian clothes and headdress. After the Third Intermediate Period, Bes can be found on a variety of household objects including furniture, toiletries, infant feeding bottles, game pieces, and more beginning in the Middle Kingdom.
Татуировка
Жоғарыда айтылғандай, Бес татуировкаларда да бейнеленген. Деир-Эль-Медина жұмысшылар ауылынан табылған 19-шы династияға жататын қабырға суретінде музыка аспабын ойнап жатқан әйел музыканттың жамбасында билеп тұрған Бестің татуировкасы көрсетілген.
As mentioned above, Bes is also seen depicted in tattoos. Wall art from the 19th Dynasty found at the workman's village of Deir El Medina depicts a tattoo of a dancing Bes on the thigh of a female musician playing her instrument.
Қазандар
Бес иконасы бар қыш ыдыстардың көп бөлігін құмыралар, вазалар және басқа да сақтау контейнерлері құрайды. Құмыралардағы антропоморфтық бас суреті көбінесе Батыс Азия керамикасында кездесетін стиль, бұл Сиро-Палестина аймағынан ықпал болуы мүмкін екенін көрсетеді. Батыс Азиялық ықпал мүмкіндігін одан әрі растайтын нәрсе – Седмент қаласының жанындағы Майя зиратының 1300 қабірі, ол Екінші аралық кезеңге жатады. Онда Бес бейнеленген вазалар және бес кішкентай фаянс құмыра табылды, олардың палестиналық шығу тегі бар екеніне көз жеткізіледі. Бұл, сондай-ақ басқа Батыс Азиядан келген заттар да, қабірдегі адамның Палестинамен байланыста болғанын көрсетеді, сондықтан Батыс Азия стиліндегі Бес құмырасы сол жерде жасалған болуы мүмкін. Бес суреті салынған сақтау ыдыстары 18-ші династияның соңына жататын Амарна қаласынан, сондай-ақ Дейр-эль-Мединадан көптеген ыдыстармен бірге табылған. Бұл ыдыстардан және жоғарыда аталған жатын бөлмесіндегі заттардан басқа, Эль-Лишттен фаянс сәби бөтелкелері де табылды, бұл Бес балаларды қорғаушы ретінде танылатынын көрсетеді.
Jugs, vases, and other storage containers represent the majority of pottery containing Bes iconography. The depiction of an anthropomorphic head on jugs is a style predominately found in West Asian pottery, suggesting that there may be influence from the Syro Palestinian region. Further supporting the possibility of West Asian influence is tomb 1300 of the Mayana cemetery near Sedment dating from the Second Intermediate Period that contains both vases depicting Bes and five small faience jugs almost certainly of Palestinian origin. This, along with other objects likely of West Asian origin indicates that the occupant likely maintained contact with Palestine, and as such the West Asian style Bes jug may have been manufactured there. Painted storage jars depicting Bes have also been found in the site of Amarna dating to the late 18th Dynasty, in addition to a multitude of jars found in Deir el Medina. In addition to these jars as well as aforementioned depictions on bedroom paraphernalia, faience baby bottles have been found in el Lisht, further showing Bes as a protector of children.
Танымал мәдениет
Бес Нил Гейманның "Сандмен: Тұман маусымы" (1990 жылдың желтоқсаны – 1991 жылдың шілдесі) туындысында, Египет құдайларының делегациясының бір бөлігі ретінде көрінеді. Бес "Мумиялар тірі" (1997) анимациялық сериалында арамза ретінде пайда болады. Бес Тад Уильямстың "Басқа ел: Қара шыны тауы" (1999) кітабының 3-томындағы кейіпкер ретінде көрінеді. Оның сыртқы келбеті дәстүрлі иконографияға сай келеді. Бес Эрик Флинт пен Дейв Фрирдің "Пирамидалық схема" (2001) кітабындағы батырлардың досы және көмекшісі болып табылады. Бес Мысыр фильмі "Секрет қызметтің күйеуі" (Aris min geha amneya) (2004) фильмінде махаббат құдайы ретінде пайда болады. Бес Рик Риорданның "Кейн тарихнамасы" (2010–2012) кітаптарының маңызды кейіпкері. Бес "Адамдар патшалығы" (2011) бейне ойынында "Ежелгілер қабірі" деп аталатын египеттік стильдегі лабиринттің бастығы ретінде, Нат пен Гебпен бірге көрінеді. Бес Энки Билалдың "Никополь трилогиясында" (1980–1992) бірнеше ежелгі Египет құдайларымен бірге, антиутопиялық Париж және әлем үстінде пайда болады.
Bes appears, as part of the delegation of Egyptian gods, in The Sandman: Season of Mists (December 1990 – July 1991), by Neil Gaiman. Bes appears as a trickster in Mummies Alive! (1997) animated series. Bes appears as a character in Otherland: volume 3 Mountain of Black Glass (1999) by Tad Williams. His physical description reflects traditional iconography. Bes is a friend and helper to the heroes in Pyramid Scheme (2001) by Eric Flint and Dave Freer. Bes appears, as a god of love in the Egyptian movie Secret Service Suitor (Aris min geha amneya) (2004). Bes is an important character in the books of the saga The Kane Chronicles (2010–2012) by Rick Riordan. Bes appears in the video game Realm of the Mad God (2011) as a boss of an Egyptian themed dungeon known as the "Tomb of the Ancients", alongside Nut and Geb. Bes appears in “the Nikopol Trilogy” (1980 1992), by Enki Bilal, alongside several of the ancient gods of Egypt, hovering over a dystopian Paris and world.