Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырдағы шотланд билеушісі
Medieval Scottish ruler
Галлоуэй иелері – жоғарғы орта ғасырларда Шотландияның оңтүстік-батысындағы Галлоуэйді басқарған иелер (немесе патшалар) мен ханымдардың мұрагерлік әулетінен тұратын. Шотландияның көптеген аймақтарында, соның ішінде Галлоуэй мен Морейде, орта ғасырлардағы Ирландиядағы сияқты патшалар немесе кіші патшалар болды. Шотландия монархы жоғары патшаға (гейл тілінде Ard Righ) ұқсас болды. Галлоуэй иелері кейде Шотландия монархына салық төлесе, кейде оны елемейтін. Галлоуэй иелері туралы 12-13 ғасырларда көп мәліметтер сақталған, бірақ басқа уақыттардағы жазбалар толық емес немесе қарама-қайшы. Кейіннен, шотландиялық сарайда олар "лордар" деп, ал өздерінің жерлерінде "патшалар" деп аталды, соңында екеуі де "лордар" атанды. Галлоуэй патшалығының шекаралары нақты белгіленбеген және уақыт өте келе өзгеріп отырды. Көптеген кезеңдерде Галлоуэй қазіргідей шағын болмай, оңтүстік Айрширдің Каррик, Жоғарғы Дугласдейл және Нитсдейл сияқты бөліктерін де қамтыды. Орта ғасырларда бұл аймақ Шотландияның таулы аймағынан оңтүстікке қарай шотландтық гэль мәдениетінің негізгі ошағы болғандай көрінеді.
The lords of Galloway consisted of a dynasty of heirs who were lords (or kings) and ladies who ruled over Galloway in southwest Scotland, mainly during the High Middle Ages. Many regions of Scotland, including Galloway and Moray, periodically had kings or subkings, similar to those in Ireland during the Middle Ages. The Scottish monarch was seen as being similar to a high king (Ard Righ in Gaelic). The lords of Galloway would have either paid tribute to the Scottish monarch, or at other times ignored him. The Lords of Galloway are fairly well recorded in the 12th and 13th centuries, but the records are incomplete or conflicting at other times. Later on, the kings were known as "lords" at the Scottish court, and "kings" at home, finally becoming "lords" in both arenas. The boundaries of the Kingdom of Galloway were ill defined, and varied over time. During many periods Galloway was much larger than it is today, and took in parts of southern Ayrshire, such as Carrick, Upper Douglasdale and Nithsdale. The area appears to have been the main bastion of Scottish Gaelic culture south of the Highlands in the Middle Ages.
Галлоуэй патшалығы
Суйбне мак Синеда (1034 ж.т.) – Галл гхаейилдердің, Галлоуэй халқының, алғашқы жазылған патшасы, алайда, мұрагерлік туралы жазбалар 1138 жылға дейін толыққанды жүргізілмеген. Фергус әулетінің 1234 жылға дейін сақталғаны айтылады, ал Галлоуэй заңдары 1426 жылға дейін күшінде болды. Осы заңдардың бастапқыда Галлоуэй патшаларынан билік алғаны есептеледі. Кейбір кең таралған пікірлерге қарамастан, Галлоуэйдің Стратклайд Корольдігінің құрамында болғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Содан логикалық тұрғыдан, Галлоуэй (кем дегенде, Ните өзенінің батысындағы аймақ) Альба Корольдігінің, Стратклайдтың осы аймақтағы жалғасының, дәстүрлі аймағынан тыс жерде жатқандығы көрінеді. Галлоуэй, көбінесе Клайд өзенінің оңтүстігі мен батысында, Аннан өзенінің батысындағы барлық аймақ ретінде анықталады, саяси тұрғысынан Шотландия патшаларын Ард Ри немесе жоғары патша ретінде мойындады. Фергус өмірінің соңғы жылында Галлоуэйді Шотландия королі Маэль Колюйм IV-ке тапсырды. Британияның солтүстік құрлығының бір бөлігі болғанымен, Галлоуэй Ирландия теңізінің де бір бөлігі болды; Ман аралы, Дублин және Гебридтердің Галл Гейдел лордтарының гиберно-норвегиялық әлемінің бір бөлігі. Дублин мен Манның бұрынғы патшасы Эчмарчах мак Рагнайл 1065 жылы қайтыс болғанда оған Рекс Иннаренн (мүмкін, "Ринн патшасы") деген лақап аттары берілді. Галлоуэйдің батыс бөліктері Мэн аралымен тығыз байланыста болды, ал 10 және 11 ғасырлардағы норвегиялық және гэльдік-норвегиялық елді мекендердің атаулары оңтүстік-батыс "Шотландияның" және солтүстік-батыс "Англияның" жағалаулық аймақтарында кеңінен таралған.
Suibne mac Cináeda (d.1034) is the first recorded king of the Gall ghàidhil, the people of Galloway, although it is not until about 1138 that the succession is properly recorded. The Dynasty of Fergus appears to have continued until 1234 and the Laws of Galloway remained in force until 1426. It is thought that these laws originally derived their authority from the kings of Galloway. Contrary to some popular conceptions, there is no evidence that Galloway was ever part of the Kingdom of Strathclyde. It does not logically follow from that that Galloway (west of the Nith at least) lay outside the traditional area claimed by the Kingdom of Alba, Strathclyde's successor state in the area. Galloway, often defined as all of the area to the south and west of the Clyde and west of the River Annan, acknowledged the kings of Scotland as Ard Rí or over king when politic. The year before his death, Fergus resigned Galloway into the hands of King Mael Coluim IV of Scotland. Though it formed part of the northern mainland of Britain, Galloway was just as much a part of the Irish Sea; part of that Hiberno Norse world of the Gall Gaidhel lords of the Isle of Man, Dublin and the Hebrides. The ex King of Dublin and Man, Echmarcach mac Ragnaill, had the title Rex Innarenn (possibly "King of the Rhinns") attributed to him on his death in 1065. The western sections of Galloway had been firmly aligned with the Isle of Man, and Norse and Gaelic Norse settlement names from the 10th and 11th centuries are spread all along the coastal lands of south western "Scotland" and north western "England".
Магнус III
XI ғасырдың аяғында Норвегия королі Магнус III Беррфетт ("Ялаңаяқ") Ирландия теңізі аймағында бағындыру науқанын жүргізді. 1097 жылы ол өзінің вассалы Ингимундрді Аралдар Корольдігін басқаруға жіберді. Бірақ, ол кісі өлтірілген соң, Магнус өзінің екі жорығының біріншісін бастады – 1098-1099 және 1102-1103 жылдардағы науқандар. Бірінші жорықта ол Шотландияның Батыс аралдарын бағындырып, Ман королі Лагманды тақтан түсірді. (Айта кетейік, бұл жорық оны Уэльске де жеткізді, онда ол Гвинед князімен соғысқан Честер графы мен Шрусбери графынан құтылды.) Осы жорықта Магнус Галлоуэйді де өзінің билігіне бағындырған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Магнус бұл жеңістерін сол кездегі Альба королі Этгаир мак Майл Колуимнан мойындады. Екінші жорығында Магнус Манға барды, зор флотымен Дублинге шабуыл жасап, Мюнстердің Уи Бриан әулетінен Мюрсертак мак Тоиррделбахтың бағынуын міндеттеуге тырысты. Бұл жорық екі корольдің одақтасуына және Магнустың ұлы Сигурдтың Мюрчертактың қызы Бьядмунжоға үйленуіне әкелді. Бұл одақ Аилек королі Домнал Уа Локланның қаупін азайтып, Ирландия теңізіне тұрақтылық пен Магнустың жаңа Ирландия теңізі "Империясына" қауіпсіздік сыйлады. Алайда, Магнус Норвегияға қайтып келе жатқанда, Ольстердегі шағын шабуыл кезінде қаза тапқандықтан, барлығы дұрыс болмады. Магнустың көптеген еңбектері қирады.
In the late 11th century, the Norwegian King Magnus III Berrføtt ("Barefoot") led a campaign of subjugation in the Irish Sea area. In 1097, he sent his vassal, Ingimundr, to take control of the Kingdom of the Isles. However, when this man was killed, Magnus himself launched the first of his two invasions, the campaigns of 1098 1099 and of 1102 1103. In the former campaign, he took control of the Western Isles of Scotland, and deposed King Lagmann of Man. (Incidentally, this campaign also brought him to Wales, where he killed the Earl of Chester and the Earl of Shrewsbury, who were at war with the Prince of Gwynedd.) In this campaign, Magnus almost certainly brought Galloway under his suzerainty too. Magnus, moreover, gained the recognition of these conquests from the then king of Alba, Etgair mac Maíl Coluim. On his second campaign, Magnus went to Man, and with a huge fleet attacked Dublin and attempted to force the submission of Muircertach mac Toirrdelbach, the Uí Briain King of Munster. The campaign resulted in an alliance between the two kings, and the arranged marriage of Magnus' son Siguðr to Muircertach's daughter Bjaðmunjo. The alliance mitigated the threat of Domnall Ua Lochlainn, King of Ailech, bringing stability to the Irish Sea world, and security to Magnus' new Irish Sea "Empire." However, it all went wrong when Magnus was killed on his way back to Norway on a minor raid in Ulster. Much of Magnus' work lay in ruins.
Фергус әулеті
Фергус Галлоуэй 1110 және 1120 жылдар аралығында Галлоуэй тағына отырды. 1161 жылы, Холируд хроникасына сәйкес, Холирудта каноникалық уақытты қабылдағаннан кейін қайтыс болғанда, ол Галлоуэйді Шотландия королі Маэль Колюйм IV-ке қалдырды. Галлоуэй оның екі ұлына, Ухтред пен Гил Бригтеге (Гилберт) тиесілі болды. 1174 жылы Ухтред ағасы Гил Бригте мен Гил Бригтенің ұлы Маэль Колюйм (Малькольм) жасаған қатыгездікпен соқыр етіліп, мүшесі кесілді. Бірнеше жылдан кейін Гилла Бригте қайтыс болғанда, Шотландия мен Англия патшаларының және Ухтред пен Гил Бригтенің екі ұлының кездесуінде Ухтредтің ұлы Лохланның (Роланд) Галлоуэйдің оңтүстік бөлігін иеленуіне келісім берілді. Гилла Бригтенің аман қалған ұлы Дончадқа (Дункан) солтүстік бөлігі берілді, ол Карриктің 1-ші графы/мормері аталды. Локлан Шотландияның констеблі Ричард де Моревилдің қызы Хеленге үйленді және әкесінің лауазымын мұралады. Олардың ұлы Алан Галлоуэй, феодалдардың ішіндегі ең күштісі болды және 1234 жылы қайтыс болғаннан кейін оның иеліктері үш қызы мен олардың күйеулері арасында бөлісті. Бірақ Галлоуэйде Аланның заңсыз ұлы Томасқа билік беруге тырысылды, бірақ Шотландия королі Александр II заңсыз баланың билікті иеленуіне қатысты талапты қабылдамай, бұл әрекетке тосқауыл қойды. Осыған жауап ретінде Гилл Руад Александрға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Галлоуэй Аланның үш тірі қызы арасында бөлінді, олар англо-нормандарға үйленді: Роджер де Куинси (Элаға үйленген), Джон де Баллиол (Дерборгайлға үйленген) және Уильям де Форц (Кайристионаға үйленген). Галлоуэйдің тәуелсіз саяси бірлік ретіндегі кезеңі Джон де Баллиол Лорд ретінде тағайындалғанда аяқталды.
Fergus of Galloway took the throne of Galloway some time between 1110 and 1120. When he died in 1161 the year after taking canonical habit in Holyrood, according to the Chronicle of Holyrood, and resigning Galloway to Scotland’s King Mael Coluim IV, Galloway was left to his two sons, Uchtred and Gille Brigte (Gilbert). In 1174 Uchtred died after being brutally blinded and mutilated by his brother Gille Brigte and Gille Brigte's son, Máel Coluim (Malcolm). When Gilla Brigte died a few years later, in a meeting between the kings of Scotland and England and the two sons of Uchtred and Gille Brigte, it was agreed that Uchtred's son Lochlann (Roland) would take possession of the southern part of Galloway. Gilla Brigte's surviving son Donnchad (Duncan) was given the northern part, being made 1st Earl/Mormaer of Carrick. Lochlann married Helen, the daughter of Richard de Moreville, Constable of Scotland, and inherited his father in law's title. Their son Alan of Galloway was the most powerful of the lords and upon his death in 1234, his holdings were divided between his three daughters and their husbands. However, an attempt was made, within Galloway, to establish Alan's illegitimate son Thomas as ruler, but this failed when King Alexander II of Scotland broke the line of rejected such claim for an illegitimate son to take over. In response, Gille Ruadh led a revolt against Alexander. The attempt failed resulting in Galloway being divided amongst Alan's three living daughters who were married to Anglo Normans, Roger de Quincy (married to Ela), John de Balliol (married to Derborgaill) and William de Forz (married to Cairistiona). Galloway's period as an independent political entity eventually came to an end with John de Balliol delegated as Lord.
Галлоуэй иелерінің тізімі
Билеушілер Французша аты Өкімет мерзімі ?Suibne 1034 ж. қайтыс болды ?Echmarcach 1065 ж. қайтыс болды Fergus 1161 ж. қайтыс болды Uchtred 1161–1174 жж. Gille Brigte Gilbert 1174–1185 жж. Lochlann Roland 1185–1200 жж. Alan 1200–1234 жж.
Rulers French name Reigns ?Suibne d. 1034 ?Echmarcach d. 1065 Fergus d. 1161 Uchtred 1161–1174 Gille Brigte Gilbert 1174–1185 Lochlann Roland 1185–1200 Alan 1200–1234