Иран әйелдерінің әлеуметтік жағдайына шолу

Кіріспе

Иран әйелдерінің мәртебесіне шолу

Тарих бойы Иран әйелдері ирандық қоғамға сан алуан рөлдер арқылы және түрлі жолдармен үлес қосты. Дәстүр бойынша, әйелдердің үй шаруасын жүргізуі және балаларды тәрбиелеуі үшін үйде болуы қалыптасқан. Пахлави дәуірінде әйелдерді оқшаулауға қарсы күрт әлеуметтік өзгерістер болды, мысалы, хиджапты тыйым салу, дауыс беру құқығы, білім алу құқығы, ерлер мен әйелдерге тең жалақы төлеу және мемлекеттік лауазымдарды атқару құқығы берілді. Әйелдер Ислам революциясына белсенді қатысты. 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін қабылданған Иран конституциясы 20-бабында ерлер мен әйелдердің теңдігін жариялайды, сонымен қатар шариғат заңдарына сәйкес келетін заң кодексін міндеттейді. Конституцияның 21-бабы және парламент қабылдаған бірнеше заң әйелдерге көлік жүргізуге, мемлекеттік қызмет атқаруға және университетте оқуға мүмкіндік береді, бірақ қоғамда хиджапсыз жүру заңмен жазаланады; сондай-ақ, қоғамда жүз бен қолдардан басқа шаш пен терінің барлық бөлігін жабу қажет. Дегенмен, бұл ереже көбінесе сақталмайды; соңғы жылдары ирандық әйелдер үкіметтің қанаушы саясатына қарсы шығып, өздерінің тәуелсіздігі мен құқықтарын қайтару үшін бірнеше ұйым құрды.

Ежелгі Иран

Шахр-э-Сукхтех ("Жарған қала") археологиялық қазбалары Иранның оңтүстік-шығысындағы Систан-Балұшстан провинциясындағы тарихқа дейінгі елді мекенде 4-3 мыңжылдықтардағы әйелдердің жоғары мәртебелі болғанын көрсетті. Мұнда табылған мөрлердің 90%-ы әйелдерге тиесілі болды, олар халықтың 60%-ын құрады. Осы мөрлердің таралуы – экономикалық және әкімшілік бақылауды көрсететін сауда және үкімет құралдары – осы әйелдердің ежелгі қоғамдағы күшті топ болғанын аңғартады. Патша анасының билігінің шектері монархтың өзінен туындады. Тақташаларда "патшалыққа жатпаған және қарапайым жұмысшылар өздері жұмыс істеген топтың немесе шеберхананың дәрежесі бойынша аталады. Олар алған рациондары біліктіліктері мен жұмыс орнындағы жауапкершілік деңгейіне байланысты болды. Мамандықтар жыныс бойынша бөлініп, рацион мөлшеріне сәйкес тізімделді. Кейбір мамандықтарда ерлер де, әйелдер де жұмыс істесе, ал басқаларында тек ерлер немесе әйелдер жұмыс істеді. Аралас шеберханалардағы ерлер мен әйелдер алған рациондарының жоғары болуы және екі жыныс арасындағы айырмашылықтың шамалы болуы олардың жұмыс істегенін көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда әйелдер ерлермен бір санатқа жатса, оларға аз рацион берілген, ал кейде керісінше болды. Әйелдер-менеджерлердің әртүрлі атақтары болды, бұл олардың біліктілік деңгейі мен дәрежесін көрсетеді. Жазбалардағы ең жоғары дәрежелі әйел жұмысшылар "арашшара" (үлкен басшы) деп аталды. Олар мәтіндерде бірнеше рет кездеседі, әртүрлі жерлерде жұмыс істеді және әйелдердің, балалардың және кейде ерлердің үлкен топтарын басқарды. Олар әдетте бөлімдегі барлық жұмысшылардан, соның ішінде еркектерден де көп шарап пен астық алды". Жүкті әйелдер де басқалардан көбірек рацион алды. Жаңа туған баласы бар әйелдерге де бір айға қосымша азық-түлік берілді. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Исламнан он екі ғасыр бұрын, әйелдердің ұяттылығын сақтау үшін киім кию салтын ұстанған – Ұлы Кір болған. Олардың теориясына сәйкес, хиджаб Ахеменидтерден эллиндік Селевкидтерге, одан Византияға өтті. Арабтар оны хиджабқа айналдырып, мұсылман әлемінің кең аумақтарына таратты. Сасанид әміршісінің қызы Пурандохт, Хосров II-нің қызы, Персия империясын шамамен екі жыл басқарғаннан кейін тақтан бас тарды. Сасанидтер дәуірінде римдіктер тұтқынға алған ирандық сарбаздардың көп бөлігі ерлермен бірге соғысқан әйелдер болды. Персиялық әйелдер персиялық миниатюралардың көптеген шедеврлерінде бейнеленген. Бұл көбінесе "ертерек кезеңдердегі әйелдер сәнінің қадамдарын анықтау" үшін қолданылады. 363 жылғы Ктесифон шайқасында жеңіске жеткен римдік сарбаздар жас парсы әйелдерін ұнатқандықтан, оларды соғыс олжасы ретінде алып кетті.

Archaeological excavations at Shahr e Sukhteh ("Burnt City"), a prehistoric settlement in the Sistan Baluchistan province of southeastern Iran, have revealed that women in the region during the 4th to 3rd millennium BC possessed high status. Of the seals discovered in graves there, 90% were in possession of women, who made up over 60% of the population. The distribution of these seals – instruments of trade and government which represented economic and administrative control – revealed these women to have been a powerful group in their prehistoric society. The only limits on the extent of the authority exercised by the king's mother were set by the monarch himself. In the tablets, "non royals and the ordinary workers are mentioned by their rank in the specific workgroup or workshops they were employed. The rations they received are based on skill and the level of responsibility they assumed in the workplace. The professions are divided by gender and listed according to the amount of ration. Records indicate that some professions were undertaken by both sexes while others were restricted to either male or female workers. There are male and female supervisors at the mixed workshops as evident by the higher rations they have received with little difference in the number of rations between the two sexes. There are also occasions where women listed in the same category as men received fewer rations and vice versa. Female managers have different titles presumably reflecting their level of skill and rank. The highest ranking female workers in the texts are called arashshara (great chief). They appear repeatedly in the texts, were employed at different locations, and managed large groups of women, children, and sometimes men working in their units. They usually receive high rations of wine and grains exceeding all the other workers in the unit including the males." Pregnant women also received higher rations than others. Women with newborn children also received extra rations for one month. A few experts say that it was Cyrus the Great who, twelve centuries before Islam, established the custom of covering women to protect their chastity. According to their theory, the veil passed from the Achaemenids to the Hellenistic Seleucids. They, in turn, handed it to the Byzantines, from whom the Arab conquerors turned it into the hijab, transmitting it over the vast reaches of the Muslim world. The Sassanid princess Purandokht, daughter of Khosrau II, ruled the Persian empire for almost two years before resigning. During the Sassanian dynasty, many of the Iranian soldiers who were captured by Romans were women who were fighting along with the men. Persian women are depicted in many masterpieces of Persian miniatures. These are often used as sources to "trace through the sequence of women's fashion from earlier periods". At the Battle of Ctesiphon (363) the victorious Roman soldiers prized young Persian women, seizing them as war booty.

Қажар әулеті

Қажар дәуірінде әйелдер резервтік жұмыс күшінің рөлін атқарды, бұл экономика үшін маңызды болды. Олардың еңбегі әрқашан отбасыға, кәсіп иелеріне және мемлекетке пайда келтірді. Ауылдық және төменгі топтағы әйелдер көбінесе кілем тоқу, кестелеу, киім, мата, май, жеміс-жидек және шай өндірумен айналысты. Олар сондай-ақ жібек, мақта және басқа да қолөнер өндірісінде жұмыс істеді. Әйелдер мәйітханаларда, қоғамдық моншаларда, ал тұрмысы жақсы үйлерде қызметшілер, бала күтушілер және емшектейтін әйелдер ретінде жұмыс істеді. Халық тығыз қоныстанған қалаларда әйелдер ойын-сауықпен, бимен немесе жезөкшелікпен айналысты. Әйелдерге көп жұмыс мүмкіндіктері болғанымен, олардың жалақысы төмен болды. Осы кезеңде тоқыма өндірісінде жұмыс істеген әйелдердің табысы ерлерге қарағанда шамамен үштен бір бөлігін құрады. Әйелдерге жалақы алуға мүмкіндік берілсе де, олардың құқықтары жеткіліксіз болды, тіпті ауылдық қыздардың отбасы басшылары тарапынан сатылуы да мүмкін еді. Бұл кезең, әсіресе 1905-1911 жылдар аралығында, Парсыда әйелдердің «оянуының» бастауы болды. Бұл оянуды әйелдер қозғалысы және феминизм деп атауға болады. Әйелдер қоғамдық өмірге белсенді қатыса бастады, ал Насир әл-Дин Шахтың гаремі 1891 жылғы темекі қарсылығына қатысты. Бірақ бұл тек бай әйелдерге ғана емес, қарапайым әйелдерге де қатысты. Киім жуушылар жинаған ақшаларын, сондай-ақ бай әйелдердің әшекейлерін ұлттық банкті қаржыландыруға жұмсады. Әйелдерді «нашар жаратылыстар» деп есептеуге бағытталған шабуылдар. Қажар әулеті тұсында (1789–1925), Мәлік Жәхан Ханум ана патшайым ретінде 1848 жылдан бастап, 1873 жылы қайтыс болғанға дейін ұлының билігі кезінде маңызды саяси ықпалға ие болды.

Пахлави әулеті

Пахлави шаһы 1925-1979 жылдар аралығында Иранның билеушілері болды және олар әйелдер құқықтарына қатысты көптеген реформалар енгізді. Реза шаһ енгізген ерте реформаның мысалы – «кәшф е хиджаб», яғни «1936 жылдың 8 қаңтарындағы арнайы жарлықпен әйелдердің хиджаптарын күшпен алып тастау». Бұл, аталымы айтқандай, полиция күшінің тіпті діншіл әйелдерден де хиджапты күшпен алып тастауына әкелді. Әйелдердің қоғамға қатысуы жалпы алғанда артты. Ирандық әйелдер экономикаға, білім беру саласына және еңбек нарығына белсенді қатысты. Сауаттылық деңгейі де жақсарды. Мысалдар: әйелдер министрлер, суретшілер, судьялар, ғалымдар, спортшылар сияқты жоғары лауазымдарға ие болды. Реза шаһтың мұрагері Мұхаммед Реза шаһ тұсында көптеген маңызды реформалар жүзеге асырылды. Мысалы, 1963 жылы шаһ әйелдерге сайлау құқығын берді, одан кейін әйелдер Мәжіліске (парламент) және жоғарғы палатаға сайланды, сондай-ақ министрліктерде судьялар мен министрлер болып тағайындалды. Пахлави кезеңі бойында әйелдердің білім алу және еңбек ету саласындағы жетістіктері айтарлықтай болды. 1965-1966 жылдары сауатсыз әйелдердің саны 11%-ға төмендеді. Алайда, сауатсыздықтың төмендеуі көбінесе қалаларда байқалды, онда көрсеткіш 20%-ға төмендесе, ал ауылдық жерлерде – 3%-ға төмендеді. Бұл, негізінен, осы кезеңде Тегеран мен Абадан сияқты Иран қалаларында білім беру орталықтары мен университеттердің көбеюіне байланысты болды. Әйелдердің білім деңгейінің артуы 1956-1966 жылдары олардың түрлі еңбек салаларына қатысуының өсуіне әкелді. Әйелдер биология, ауыл шаруашылығы, медицина, оқыту, құқық және экономика сияқты салаларға енді, бұл оларға саяси билікке ие болуға мүмкіндік берді. Қалалық орталықтарда Абадан, Тәбриз және Эсфахан қалаларында әйелдердің жұмыспен қамтылуы артты, соңғы екеуінде әйелдер еңбегінің айтарлықтай өсуі байқалды. Бірақ осы кезеңде Тегеранда әйелдердің жұмыспен қамтылуы аздап төмендеді. 1996 жылы Ислам кеңестік мәжілісіне 14 әйел сайланды. Аятолла Хомейнидің басшылығы әйелдер үшін көптеген қайшылықтарға әкелді. Әйелдер белгілі бір салаларда үлкен ықпалға ие болды, бірақ ерлермен теңдікке жетуде көптеген саяси кедергілерге тап болды. Мысалы, әйелдер әскери қызметке, көбінесе жарымәскери топтарда қатысуға рұқсат алды, бірақ мектепте көптеген оқу салаларында шектеулер сақталды. Иран-Ирак соғысы басталғаннан кейін әйелдер саяси билікке ие болуды жалғастырды. Олар майданға да, үйге де жұмылдырылды. Олар негізгі жаяу әскер рөлдерін атқарды, сондай-ақ барлау бағдарламаларына және саяси науқандарға қатысты. Иран-Ирак соғысының қызу кезеңінде әйелдер үйдегі жұмыс күшінің көп бөлігін құрады, соғысқа барған, жарақат алған немесе қаза тапқан еркектерді алмастырды. Хомейни билікті алғаннан кейін әйелдер мәселесіне ризашылығын білдірді. 1979 жылдың мамырында Хомейни өзінің тыңдаушыларына сөйлеп, Фатима туралы былай деді: «Әкесінің қайтысынан кейін Фатима (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) жетпіс бес күн өмір сүрді. Ол қайғы-қасірет пен күйзеліске толы болды. Періште Жәбірейіл оны көруге келіп, оны жұбатты және болашақта болатын оқиғаларды айтты». Осы дәстүрге сәйкес, Жәбірейіл онымен байланыста болған жетпіс бес күн ішінде көп рет келіп-кетіп, оның ата-аналарына болашақта болатын нәрселерді айтқан. Менің ойымша, ұлы пайғамбарлардан басқа ешкім де жетпіс бес күн бойы Жәбірейілдің келіп, кетіп, болашақта болатын нәрселерді айтқан тәжірибесін бастан өткермеген. Аятолла Фатиманы әйелдерге үлгі ретінде жоғары бағалады. Ол оған Жәбірейіл келгенімен, оны ерекше ететін нәрсе емес екенін айтты. Оның пікірінше, оның екі қасиеті бар еді: оның ерекше рухани мәртебесі мен керемет адамгершілік қасиеттері. Ол Фатиманың осы рухани мәртебемен туылғаны немесе ерекше мистикалық тәжірибеден өткені мүмкін екенін түсіндірді. Сондықтан да аятолла оның идеалды әйел үлгісі екеніне сенді. Фатиманың адамгершілік қасиеттері өзара байланысты үш іс-әрекетте байқалады: күрес, еркектерге шабыт беру және азап шегу. Фатима күйеуіне құлшынысты мұсылман болуды үйретті. Хомейни осы шабытты Иран әйелдерімен салыстырып, олардың Фатима сияқты діни бағыт-бағдарларын ұстанғандары жөн. Революция кезінде хиджапты міндетті ету туралы әңгімелер қозғалғанда көптеген әйелдер алаңдады, өйткені мұрынды киюге тыйым салынған және бұл наразылық белгісі ретінде қарастырылды. Бұл 1979 жылы Тегерандағы Халықаралық әйелдер күні митингісіне әкелді. Аятолла Хомейнидің «әйелдердің қарапайым ислами киімдерін кигенін көруді қалаймын» деген сөзі осы мәселені одан әрі ширықтырды. 1980-жылдардың басында әйелдерге судья болып жұмыс істеуге тыйым салынды және адвокат болудан бас тартылды. Ислам үкіметі 1967 және 1973 жылдарғы Отбасыны қорғау заңдарын жойды, бұл полигамияны шектеді, әйелдерге ажырасу құқығын берді және некеге тұрудың ең төменгі жасын көтерді. Режим контрацепцияға тыйым салды және қыздардың некеге тұру жасын 15-тен 9-ға төмендетті. Олар сондай-ақ әйелдерге түрлі оқу салалары мен мамандықтарға тыйым салды. Аятолла Хомейни қайтыс болғаннан кейін әйелдерге қатысты көптеген шектеулер алынды. Үкімет халықтың өсуін тұрақтандыру үшін контрацепцияны көбінесе тегін тарату арқылы қолдады. Бұл әйелдерге шаққандағы бала саны 3,2-ден 2,3-ке төмендеді, бұл Орта Шығыстағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болды. Хомейни қайтыс болғаннан кейін президент Рафсанджани әйелдер үшін көптеген практикалық реформалар жасады. Рафсанджани Исламда «әйелдердің кез келген сала бойынша білім алуына ешқандай кедергі жоқ» деп мәлімдеді. Рафсанджани назар аударған үш маңызды сала білім беру, отбасылық жоспарлау, денсаулық сақтау және неке болды. 1986/87 жылдарға қатысты статистика көрсетіп тұрғандай, тіс дәрігерлері, есіту мамандары, статистика мамандары, оптометрия, радиология және радиология мектептеріне түскен әйелдердің саны еркектермен шамалас болды. Діни-саяси көшбасшылардың пікірінше, Ирандағы әйелдер бір уақытта дәстүрлі де, заманауи да бола алады, бұл олар алатын білімде бекітілген. Яғни, әйелдің басты рөлі – балаларға, отбасына және үй шаруасына қарайтын үй болуы, сонымен бірге қоғамдық өмірге шығып, жеке өмірін құруы, бірақ отбасының әлеуметтік беделін төмендетпеуі керек. Үйдің шектелуі әйел үшін дәстүрлі жеке кеңістік құрайды, ал шығу еркіндігі заманауи әлеуметтік қатысу құрайды. Ислам Республикасы әйелді үйіне қамауға және оның әйелдік және аналық міндеттерін орындауын талап етуді мақсат еткен емес, бірақ бұл республиканың діни ерекшелігінде орын алды. Ислам әйелдердің қоғамдық өміріне тыйым салмайды, бірақ Иранның саяси және мәдени ахуалы әйелдерді жеке тұрмысты ұстануға ынталандырады. Көптеген мектептер қазірде жас қыздарды ертеңгі күнді күтіп қалуға, ана және әйел ретінде, сондай-ақ қоғамдық және саяси істерге белсенді қатысушы ретінде дайындауға шақырып отыр. Алайда, Ислам Республикасының Білім беру жоспарының ұлдар мен қыздарға берілетін білім арасында айқын айырмашылық бар екені анық көрінеді. Бұл отбасы үшін жауапкершілік рөлін, сондай-ақ некедегі еркектер мен әйелдердің рөлін қосады. Бірақ қыздарға өздері қалаған білім саласына түсуге сенімділік беріледі, сонымен бірге жеке отбасылық өмірді ескереді. Білім беруден басқа, Рафсанджани Иран бойынша отбасылық жоспарлау және денсаулық сақтауға үлкен назар аударды, онда әйелдер орталық рөл атқарды. Иран халқы 1980-жылдары Иран-Ирак соғысына қарамастан өсті, туылу көрсеткіші 1983 жылы 3,9-ға жетті, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. Әйелдерге арналған денсаулық сақтау орталықтары елінің барлық аймақтарында құрылды; 1994 жылға қарай олардың саны ...

The Pahlavi Shahs were the rulers of Iran between 1925 and 1979 and they introduced many reforms concerning women's rights. An example of an early reform introduced by Reza Shah was the Kashf e hijab, the "forced unveiling of women by a special decree on January 8, 1936, which, as the name suggests, involved the police force pulling the hijab away even from religious women, by force." Women's involvement in society in general increased. Iranian women increasingly participated in the economy, the education sector, and in the workforce. Levels of literacy were also improved. Examples of women's involvement: women acquired high official positions, such as ministers, artists, judges, scientists, athletes, etc. Under Reza Shah's successor Mohammad Reza Shah many more significant reforms were introduced. For example, in 1963, the Shah granted female suffrage, and soon after women were elected to the Majlis (the parliament) and the upper house, and appointed as judges and ministers in the cabinet. Throughout the Pahlavi period, female advancements in education and labor were significant. From 1965 to 1966, the percentage of illiterate women dropped by 11%. However, this decrease in illiteracy had mainly taken place in the urban areas, which saw a decrease of 20% in illiteracy, while rural areas, by contrast, saw a decrease of 3%. This is most likely due to the increase of educational centers and universities across Iranian cities, mainly in Tehran and Abadan, during this time period. The increase in education among females led to an increase in female participation in various labor fields throughout the 1956–1966 period. Women began entering fields such as biology, agricultural studies, medicine, teaching, law, and economics among other fields, giving them more significant political power. In urban centers, the employment of women in Abadan, Tabriz, and Esfahan increased, with the latter two seeing significant increases in female labor. Interestingly during this period, female employment in Tehran dropped slightly. and, in 1996, 14 women were elected to the Islamic Consultative Assembly. The leadership of Ayatollah Khomeini led to many paradoxical issues for women. Women gained much influence in certain areas, but still faced many political obstacles to equality with men. For example, women were allowed to serve in the military, often in paramilitary groups, but were restricted in many fields of study in school. After the breakout of the Iran–Iraq War, women continued to gain political power. Women were mobilized both on the front lines and at home in the workplace. They participated in basic infantry roles, but also in intelligence programs and political campaigning. During the height of the Iran Iraq War, women made up a large portion of the domestic workforce, replacing men who were fighting, injured, or dead. Khomeini often expressed appreciation for women's issues after he took power. In May 1979, Khomeini addressed his audience and spoke about Fatimah: "After the death of her father, Fatimah (peace be upon her), lived for seventy five days. She was in this world, overcome with sadness and grief. Gabriel, the Trusted Spirit, came to visit and console her and tell her of future events." So, according to this tradition, in these seventy five days that she had contact with Gabriel, he came and went many times. I do not believe that anyone else except the great prophets has had such an experience, in which for seventy five days Gabriel, the Trusted Spirit, came and went and spoke of things that would take place in the future, that would happen to her ancestors in the future." The Ayatollah spoke fondly of Fatimah as a role model for women. He said that even though she was visited by the Angel Gabriel, this is not what made her special. To him, her admirable qualities were twofold and supposedly represented by the visits from Gabriel: her special spiritual status and her excellent moral character. He continued to explain that Fatimah could have been born with this spiritual status or Fatimah could have gone through a kind of unique mystical experience. This is why the Ayatollah believed she represented the ideal female role model. Fatimah's moral excellence is observed in three interconnected activities: struggle, inspiring men, and suffering. Fatimah inspired her husband as a devout Muslim. Khomeini draws parallels to this inspiration with women of Iran and how they should strive to follow their religious calling like Fatimah. While during the revolution, the veil was worn and seen as a symbol of protest many women were alarmed when talk of the hijab being compulsory was discussed. This resulted in the International Women's Day Protests in Tehran, 1979 against compulsory hijab. The topic was inflated when Ayatollah Khomeini was quoted to say that he preferred to see women in modest Islamic clothing. In the early 1980s women were banned from acting as judges and were discouraged from becoming lawyers. The Islamic government repealed the Family Protection Laws of 1967 and 1973, which restricted polygamy, allowed women the right to divorce, and raised the minimum age for marriage. The regime banned contraception and lowered the marriage age of girls from 15 to 9. They also banned women from various fields of study and professions. After the death of Ayatollah Khomeini, many of the restrictions on women were lifted. The government tried to stabilize population growth by distributing contraceptives often for free of charge. This caused the fertility rate to decline from 3.2 to 2.3 children per woman, which was one of the lowest rates in the Middle East. After the death of Khomeini, more practical reforms under President Rafsanjani for women began. Rafsanjani asserted that in Islam, "There are no barriers to the education of women in any field." The three major fields which Rafsanjani focused on were education, family planning, health, and marriage. Statistics from the 1986/87 years show that female admissions into schools of dentistry, audiology, statistics, optometry, radiology, and radiotherapy were on par with men. According to the religious political leaders, it is believed that a woman in Iran can be both traditional and modern at the same time, this is instilled in the education they receive. Meaning that a woman's central role is in the home, taking care of children, their family and house duties, while also being able to go out into the social world and create a public life but not deteriorating any social standing of her family. The restriction of the home creates a traditional private realm for the woman while the freedom of going out creates a modern social presence. The Islamic Republic had never intended to purposely bind a woman to her home and have her fulfill wifely and motherly duties, however, it is in the religious aspect of the republic that this was done. Islam does not prohibit women from public life however it is the political and cultural climate of Iran that encourages women to practice a private domestic life. Many schools are now inspiring young girls to prepare for tomorrow, as a mother and a wife and as active figures in the involvement of social and political affairs. However, it is evident that the Education Plan of the Islamic Republic has a clear divide between the education taught to boys and girls. This includes introducing the role of responsibility for a family as well as the roles of males and females in marital life. But girls are given the confidence to put themselves out into the education fields that they desire to be in while keeping a personal family life in mind. Aside from education, Rafsanjani greatly focused on family planning and health across Iran, with women playing the central role. Iran's population throughout the 1980s soared despite the Iran–Iraq War, with the birthrate reaching 3.9 in 1983, double the world average. Health clinics for women were established nation wide; by 1994, there were more than 10,000 health centers in Iran, and once banned contraceptives were made available to women. In 1986, the Majlis voted to introduce a 12 article law which allowed many marriage rights to women. These rights included prenuptial agreements, a divorced woman's right to a share of the property, and increased alimony rights. In 1992, the Council of Expediency passed a law allowing women who were "unjustly and unfairly" divorced to collect payment from the former husband for services she had performed during the course of the marriage. Late 1970sComparison Early 2010s 42.33% Literacy (15 24) 97.70% 24.42% Literacy (>15) 2,191,409 122,753 Graduates 5,023,992 2.4% Graduates (%) 23.4
By 1999, Iran had 140 female publishers, enough to hold an exhibition of books and magazines published by women. As of 2005, 65 percent of Iran's university students and 43 percent of its salaried workers were women. As of early 2007, nearly 70 percent of Iran's science and engineering students are women. 27.1% female ministers in government put Iran among first 23 countries in early 2000s, 2.8–4.9% female parliamentarians in past 15 years put it among least 25 countries. In 2009 Fatemeh Bodaghi became vice president for Legal Affairs and a top advisor to President Mahmoud Ahmedinejad. Maryam Mojtahidzadeh who runs the women's ministry was also selected as an advisor to the president. At least one observer (Robert D. Kaplan) has commented on the less traditional attitude of many women in Iran compared to other Middle Eastern countries. "In Iran, you could point a camera at a woman and she would smile" in contrast to other more conservative places where women may mind this. There are also women in the Iranian police who deal with crimes committed by women and children. According to opinion of Supreme Leader of Iran, Ali Khamenei, giving opportunity for develop woman's talents in the family and society is respecting to the woman. On May 14, 2019, the Iranian Islamic Consultative Assembly approved an amendment to their nationality law, in which women married to men with a foreign nationality should request to confer nationality on children under age 18, while children and spouses of Iranian men are granted nationality automatically. However, the Guardian Council should approve the amendment. On October 2, 2019, the Guardian Council agreed to sign the bill into a law, taking into account the background checks on foreign fathers. In August 2019, the FFIRI lifted the ban on Iranian women's entry to football stadiums for the first time in 40 years. On September 8, 2019, Sahar Khodayari self immolated after being arrested for trying to enter a stadium. Following that incident, FIFA assured that Iranian women are able to attend stadiums starting from October 2019. On October 10, 2019, more than 3,500 women attended the Azadi Stadium for a World Cup qualifier against Cambodia.

Әйелдер мен Иранның үкіметті қарсылық акциялары

Халықаралық «Рақымдылық» ұйымы Иран түрмелерінде әйелдер мен еркектерді зорлаудың бірнеше жағдайы туралы хабарлама алғанын мәлімдеді. 2020 жылдың 17 қаңтарында «Рақымдылық» ұйымының Иран жөніндегі арнайы баяндамашысы Раха Бахрейн Украинаның жолаушылар ұшағы атып түсірілгеннен кейін Тегеранда наразылықтар кезінде ұсталған ирандық әйелге қатысты сексуалдық шабуылдың бір жағдайын жариялады.

Білім

Ирандық әйелдер үшін білім берудің маңыздылығы білім берудің тікелей немесе жанама түрде олардың гендерлік теңсіздіктің алшақтығын толтыруға қажетті сана мен дағдыларға ие болуына көмектесуінің басты рөлімен сипатталады. Сондай-ақ, олардың әділетсіздік себептерін түсіну және әйелдердің маргиналды әлеуметтік жағдайларын жақсарту үшін білім беру пайдалы. Білім беру Иран қоғамында маңызды рөл атқарды, әсіресе, ел 20 ғасырдың басында Реза Шах Пахлави билігімен жаңғыру кезеңін бастаған кезде әйелдер мектептерінің саны артуға бағытталды. Ирандағы әйелдер үшін ресми білім беру 1907 жылы қыздарға арналған алғашқы бастауыш мектеп ашылуымен басталды. 20 ғасырдың ортасына қарай, әйелдерге сайлау құқығын беру және некеге тұрудың ең төменгі жасын көтеру сияқты заңдық реформалар әйелдерге үйден тыс білім алуға жаңа мүмкіндіктер ұсынды. 1989 жылы жоғары оқу орындарына емтихан тапсыруда әйелдер басымдық танытты. Әйелдердің білімге қатысуы, білім беру саласындағы әйелдердің үстемдігіне шектеулер қоюға жасалған күш-жігерге қарамастан, баяулаған жоқ. Әйелдер біліміндегі өзгерістер, әйелдерге қолжетімді мүмкіндіктерді кеңінен пайдалану мен үстемдік етуге, сондай-ақ білім берудегі олардың рөлін реттейтін қатаң талаптарға, оның ішінде жыныс бойынша бөлінген сыныптарға, ислами киім талаптарына және әйелдерді белгілі бір мансаптарға бағыттауға әкелді, бұл олардың кейбір мамандықтарды таңдауына кедергі келтірді. Ирандық әйелдердің сауаттылығы 46 пайыздан 83 пайызға дейін өсті. ЮНЕСКО-ның 2012 жылғы мәліметтеріне сәйкес, Иран инженерлік мамандықтарында басқа елдерге қарағанда көбірек әйел студенттер оқиды. Бұл 13 жыл ішінде 22,8 пайыздық өсімді білдіреді. Иран халқының жартысынан астамын әйелдер құрайды, бірақ олар жұмыс күшінің шағын бөлігін ғана құрайды. Халық санағы бюросының ресми статистикасы әйелдердің жұмысқа қатысу деңгейінің салыстырмалы түрде төмен екенін көрсетеді. 2004 жылы Иранда 18 миллион адам жұмыс істеді, олардың ішінде әйелдер жұмыс істейтін халықтың 12,9 пайызын (шамамен 2,160,000) құрады. Ал ерлер 64 пайызды (шамамен 11,520,000) құрады. Алайда, ХЕҰ деректері соңғы жылдары әйелдердің жұмыссыздығы деңгейінің ерлерден жоғары екенін көрсетеді (Олмстед). Әйелдер көбінесе оқыту және күтіммен айналысатын дәстүрлі әйелдерге тән жұмыстарға шоғырланған. Мемлекеттік қызметкерлердің 82,7 пайызы оқыту және білім беру саласында жұмыс істейді, одан кейін әкімшілік, қаржы, кеңсе жұмысы, денсаулық сақтау және медицина салалары келеді. Әйелдердің жұмысқа қатысуына қатысты зерттеулер әртүрлі. Бұл өлшемдер арасындағы айырмашылыққа байланысты. Ирандық санақ жұмыс күшіне қатысуды бір өлшеммен, ал Еңбек күші сараптамасы басқа өлшеммен бағалайды. Дүниежүзілік банк пен Халықаралық еңбек ұйымының соңғы уақыттағы әйелдердің жұмыспен қамтылуы туралы деректерінде айырмашылық бар; ХЕҰ мәліметінше, жұмыспен қамту деңгейі 17,1 пайызды құрайды, бұл Дүниежүзілік банк көрсеткен көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Жұмыс берушілер әйелдерді ерлерге қарағанда жұмыс күшінде сенімсіз деп санайды. Алайда, Ислам революциясы бұл көзқарасты өзгертуге белсенді ықпал етті. Секуляр феминистер мен элита революцияға наразы болды, ал Роксана Бахрамиташ сияқты басқа феминистер революция әйелдерді қоғамдық өмірге қатыстырды деп санайды. Карими пікірінше, революциядан кейін әйелдердің жұмысқа тең құқығы қағаз жүзінде мойындалғанмен, бұл іс жүзінде көрінбеді. Революцияға дейінгі және революциядан кейінгі кезеңді салыстыра келгенде, 1976 және 1986 жылдар аралығында әйелдердің жұмысқа қатысуы 12,9 пайыздан 8,2 пайызға дейін күрт төмендеді. 1996 жылы өнеркәсіптегі әйелдердің 91 пайызы текстиль өнеркәсібінде жұмыс істеді, оның көп бөлігі кілем тоқудан тұрды.

The importance of education for Iranian Women is characterized by the main role of what the education can provide directly or indirectly helping them to gain consciousness and skills to fill the gap of gender inequality. It can also be useful to understand the reasons of their injustice and how women can make better their marginal social positions. Education held an important role in Iranian society, especially as the nation began a period of modernization under the authority of Reza Shah Pahlavi in the early 20th century when the number of women's schools began to grow. Formal education for women in Iran began in 1907 with the establishment of the first primary school for girls. By mid century, legal reforms granting women the right to vote and raising the minimum age for marriage offered more opportunities for women to pursue education outside the home. By 1989, women dominated the entrance examinations for college attendance. Women's participation in education has not slowed despite efforts to impose restrictions on the increasingly female dominated educational sphere. The changes in women's education have split into increased usage and dominance of the opportunities available to women, and the imposition of strict requirements governing their role in education, including gender segregated classes, Islamic dress, and the channeling of women into "feminine" majors that prevent the pursuit of certain careers. Iranian female education went from a 46 percent literacy rate, to 83 percent. According to UNESCO data from 2012, Iran has more female students in engineering fields than any other country in the world. That is a 22.8 percent increase in 13 years. Women make up over half of the Iranian population, yet they only make up a small percentage of the workforce. Official statistics reported by the Census Bureau suggest that women's labor force participation remains quite low. In 2004, there were 18 million people employed in Iran, Women made up only 12.9 percent (or roughly 2,160,000) of the employed population. Men, on the other hand, made up 64 percent, or roughly 11,520,000. The ILO data, however, suggest that female unemployment has been consistently higher than men's in recent years (Olmsted). Women are concentrated in the typically female jobs of teaching and caring. 82.7 percent of female civil servants work in teaching and education followed by administrative, financial, clerical, health, and medical professions. Studies concerning female labor force participation vary. One factor to this is the difference between measurements. The Iranian Census provides one measurement for labor force participation, and the Labor Force survey provides another. The World Bank and International Labour Organization have different data on recent female employment; the ILO reports an employment rate of 17.1 percent which is considerably higher than that of the World Bank. Employers depict women as less reliable in the workforce as opposed to men. However, the Islamic Revolution had some influence in changing this perception. Secular feminists and the elite were not happy with the revolution, while other feminists such as Roksana Bahramitash argue that the revolution did bring women into the public sphere. In Karimi's viewpoint, after the revolution, even though it had been accepted on paper that women had an equal right to employment, she believed that this did not show in practice. Comparing the pre revolution and post revolution era, between 1976 and 1986, the labor force participation of women had declined immensely from 12.9 percent down to 8.2 percent. In 1996, over 91 percent of the female industrial employees were in the textile industry which consisted largely of carpet weaving.

Проституция және секс индустриясы

Ирандық әйелдер кейде көрші елдерге жұмыс істеуге барады. 1990 жылдардан бастап Дубай Біріккен Араб Әмірліктерінде ирандық әйелдердің секс-саудасы үшін танымал орынға айналды, бірақ 2000 жылдардың соңынан бастап Иранмен шектес Түркия, Грузия және Ирактың Курдистан сияқты елдерде ирандық әйелдердің көп саны жезөкшелікпен айналысты. Осыдан кейін ирандық әйелдер бүкіл аймақта жезөкшелікпен танымал болды. Ирандық әйелдердің көрші елдердегі жезөкшеліктен түсетін табысы жоғары, бірақ тәуекелді деп есептеледі. Иранда жұмыс істейтін жезөкшелердің нақты саны белгісіз, бірақ 2017 жылы Иранда 228 700 әйел жезөкше бар екені және олардың саны артып келе жатқаны болжамдалды. Ирандық жезөкшелер көбінесе findom үшін және ер адамдарды жақсырақ бақылау үшін былғары етік киеді. Ирандық ерлер етікті әйелдердің күшінің символы ретінде қабылдады. 2020 жылғы есепте көрсетілгендей, көптеген ер адамдар өз табыстарының үлкен бөлігін етік киген ирандық қыздарға сыйлады. 2021 жылғы тағы бір есепте Ирандағы жезөкшелік интернет арқылы кеңіректе тарала бастады және кейбір сайттарда Иранның барлық аймандарынан миллиондаған әйелдер тіркелген.

Иран әйелдер қозғалысы

Ирандағы әйелдер құқығы үшін күрес қозғалысы елдің саяси тарихы шеңберінде ерекше күрделі. Әйелдер қоғамдық нормалардың шекарасын үнемі кеңейтіп, саяси және экономикалық құқықтарды тұрақты түрде арттырып келді. Әйелдер революцияның барлық деңгейлеріне белсенді қатысты. Рухолла Хомейни ислам республикасын құрғаннан кейін бірнеше айдың ішінде маңызды құқықтардың көп бөлігі жойылды, бірақ 1980 жылдардың ортасында олардың орнына әлдеқайда қорғаушы заңдар енгізілді. 1905-1906 жылдардағы конституциялық революциядан кейін, Қажар әулетінің құлауымен және Пахлави әулетінің билікке келуімен ирандық әйелдер мемлекеттік феминизмді сынап көруге бейімделді. Жаңа монарх Түркия президенті Ататүрік сияқты қағидаларды ұстанғысы келгенін мәлімдеді: әйелдерге хиджап киюді күшпен тоқтату және университеттерге қол жеткізуді жеңілдету. Реза Шах Пахлавидің билігі тұсында феминистік қозғалыс күшейді, бірақ олар жалпыға бірдей сайлау құқығы сияқты басты мақсатына жете алмады. 2005 жылы президент Хатаминың орнына консерватор Махмуд Ахмадинежад келді. Президент қайта сайланды, бұл әйелдердің жағдайына көңіл бөлмеуге алып келеді. Сайлау қорытындысы жарияланған күні әйелдер наразылық білдірді, және олардың бірі – Неда Аға Солтан, әйелдер құқығы үшін күрес қозғалысының символына айналды. Ирандағы университет студенттерінің жалпы санының 49,8 пайызы – әйелдер. 2005 жылы Махмуд Ахмадинежадтың президенттікке сайлануымен батыстың бұқаралық ақпарат құралдары әйелдер құқықтарының төмендегенін хабарлады. Ахмадинежадтың 2009 жылы қайта сайланғаннан кейін, алғашқы әйел министр тағайындалды. 2022 жылы «Жасыл қозғалыс» толыққанды саяси күшке айналып, маңызды ұғымдарды түсінуге көмектесетін жаңа символиканы құру арқылы жетекші позицияға ие болды. Ежелгі парсылар былғарыдан жасалған биік өкшелі етік киетін. Парсы әйелдері де, ерлер де әртүрлі «ұзын» етік таңдауларына ие болды. Қазіргі заманда етік ирандық әйелдер арасында кең таралған және танымал аяқ киімге айналды, бұл ирандық сән индустриясына әсер етті. 2000 жылдардағы бір есепте Иранда әйелдердің етігінің сатылымы ерлердің етігінен он есе көп болды. Ирандық әйелдер сәнінің ерекшеліктерінің бірі – биік өкшелі етік кию. Революция кезінде оппозицияның символы ретінде хиджап киген консервативті емес әйелдер хиджап киюдің міндетті болатынын күтпеген еді, ал 1979 жылдың ақпанында хиджап міндетті болған кезде либералды және солшыл әйелдер наразылық білдірді. Наразылықтар хиджап кию міндеттілігін уақытша тоқтатуға әкелді. Көшеде хиджапсыз әйелдерге революционерлер шабуыл жасады, революцияның екі ұраны: «Хиджап киіңдер, әйтпесе басыңдарды ұрамыз» және «Хиджапсыз әйелдерге өлім!». 1981 жылдың шілдесінде хиджап киюдің міндеттілігі туралы жарлық қабылданды, ал 1983 жылы Ислам жазасы туралы заң қабылданды, онда хиджапсыз әйелдерге 74 қамшы жазасы қарастырылды. Революциядан кейінгі ирандық әйелдер сәнінде ирандық әйелдер исламдық ұстамдылық кодексінің шеңберінде жұмыс істеуге тырысты, дәстүрлі киім қара шаданнан басқа түсті киім элементтерімен үйлесім тапқан розариге (жеңіл бас киімге) айналды. 2010 жылы Иранның тоғыз провинциясындағы 531 жас әйел (15-29 жас аралығы) қатысқан зерттеу нәтижесінде, 77 пайызы қатаң киімді, 19 пайызы еркін киімді қалайтынын, ал тек 4 пайызы хиджап киюге қарсы екенін көрсетті. Батыс киім үлгісіне бейімділік киім талаптарына сәйкес келмеудің 66 пайызымен байланысты болды.

The movement for women's rights in Iran is particularly complex within the scope of the political history of the country. Women have consistently pushed the boundaries of societal norms and were continually gaining more political and economic rights. Women heavily participated at every level of the revolution. Within months of the formation of the Islamic republic by Ruhollah Khomeini many important rights were repealed, but in mid 1980s replaced by a far more protective laws. After the constitutional Revolution (1905 1906), the fall of the Qajar dynasty and the ascension to the throne of the Pahlavi dynasty, Iranian women decided to experiment with state feminism. The new sovereign decided that he would have followed the same principles as the Turkish president Atatürk; forcefully eliminating the obligation to wear the veil and opening the access to universities for women. During Reza Shah Pahlavi's reign the feminist movement grew stronger. Though they never achieved their main goal, universal suffrage. In 2005 president Khatami was replaced by the conservative Mahmud Ahmadinejad. The president was re elected and this meant that women's conditions were going to be overlooked. The day of the result of the elections women protested and in particular one of these became the symbol of women's right movement; this woman was Neda Agha Soltan. In total 49.8 percent of the university students in Iran are women. With the 2005 election of President Mahmoud Ahmadinejad, Western media said that women's rights declined. After Ahmadinejad's re election in 2009, the first female minister was appointed. In 2022 the Green Movement became fully political and achieved a frontal position creating a new symbology able to help comprehend important definitions. Ancient Persians used to wear leather high heeled boots. Both Persian women and men wore varieties of "tall" boots. In modern era, boot became a main and common footwear among Iranian women, and this influenced the Iranian fashion industry. The sale of women's boots in Iran was reported ten times more than men's boots in a report in the 2000s. One of the main features of Iranian women's fashion is wearing high heeled boots. The non conservative women, who had worn the veil as a symbol of opposition during the revolution, had not expected veiling to become mandatory, and when the veil was first made mandatory in February 1979 it was met with protests and demonstrations by liberal and leftist women, The protests resulted in the temporary retraction of mandatory veiling. On the streets, unveiled women were attacked by revolutionaries, and two slogans of the revolution were: "Wear a veil, or we will punch your head" and "Death to the unveiled". In July 1981, an edict of mandatory veiling in public was introduced, which was followed in 1983 by an Islamic Punishment Law, introducing a punishment of 74 lashes on unveiled women. post revolutionary Iranian women's fashion has seen Iranian women attempt to work within the narrow confines of the Islamic modesty code, with the typical attire gradually evolving from the standard black chador to a rousari (simple headscarf) combined with other colorful elements of clothing. In 2010, 531 young females (aged 15–29) from different cities in nine provinces of Iran participated in a study the results of which showed that 77 percent prefer stricter covering, 19 percent loose covering, and only 4 percent do not believe in veiling at all. A tendency towards Western dress correlated with 66 percent of the latest non compliance with the dress code.

Хиджаб киюге қарсы наразылық

Революциядан кейінгі жылдары Иран қоғамында көптеген өзгерістер болды, оларды көбінесе "ұрпақтар арасындағы алшақтық" деп атайды. Бұл алшақтық кең ауқымды және өмір салты, отбасылық қарым-қатынастар, саясат және дін сияқты мәселелерге әсер етеді. Көптеген жас әйелдер үшін маңызды тақырып – парда мәселесі. 1979 жылғы революциядан кейін хиджаб міндетті болды, сондай-ақ ұстамдылық талаптары енгізілді: кең киімдер және шаштарын жабатын русари (бас орамал). "Бэдди жаб" деп аталатын құбылыс та көбейді, яғни заң талаптарына сай киетін, бірақ оларды толық орындамайтын қыздар, көбінесе шаштарының көп бөлігі көрінеді. Көптеген жас ирандық әйелдер өзінің дәстүрлі емес болып бара жатқанын айтады. Көптегендер киім таңдауын жеке таңдау деп санайды, соның ішінде хиджап киюді де. Хиджапқа қарсы мәселелер мен наразылықтар ислам режиміне қарсы тұрудың символына айналды. 2015 жылы Масих Алинежад "My Stealthy Freedom" жобасын бастады, ол ирандық әйелдерді хиджабсыз суреттерін жариялауға шақырды. Желтоқсаннан кейін Тегеранда ғана 35-тен астам наразылық білдіруші ұсталды. Үкімет тарапынан қатаң шаралар қолданылды. Полиция хиджабты міндетті түрде киюге қарсы демонстрацияларға қатысқан әйелдерге 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Сәуір айында "Гашт-э Эршад" (әдеп полициясы) қызметкерінің шапанды шешіп киген әйелді ұрып соққан видеосы таралып, жағдай шиеленісті. Бұл оқиға халықаралық қауымның назарын ирандық әйелдердің проблемаларына аударды. "Гашт-э Эршад" (Бағытталған патруль) – Иранның исламдық діни полициясының бөлігі, оның міндеті Иранның бас киім және киім-кешек заңдарын орындау. Олар киімдері "ұстамдылыққа" сай келмейтін әйелдерді сөккенімен және тіпті тұтқындауымен құқылы. Хиджапқа қарсы наразылық білдірген әйелдер жалғыз камерада ұсталып, азаптау мен ұрып-соғуға ұшырайтынын айтады. Хиджапты міндетті түрде киюге қарсы наразылық акциялары жалғасып, наразылықтардың саны артты. 2017 жылдың желтоқсаны мен 2018 жылдың қаңтарында бірнеше әйел наразылық білдіру үшін бас киімдерін шешті. Бұл әйелдер "Революция көшесінің қыздары" деп аталды. "Революция көшесінің қыздарының" бірі Вида Мовахед қоғамдық моральға қарсы қылмыс жасағаны үшін, жемқорлық пен жезөкшелікті насихаттағаны үшін тұтқындалып, бір жылға бас бостандығынан айырылды. Жазалау тек наразылық білдіргендерге ғана емес, оларды қорғағандарға да қолданылады. Ирандық адам құқықтары жөніндегі заңгер Насрин Сотуде, хиджап киюге қарсы наразылық білдірген әйелдерді қорғағаны үшін 38 жылға бас бостандығынан айырылды және 148 қамшымен соқты. Оған ұлттық қауіпсіздікке қарсы жиналыс және келісім жасау, мемлекетке қарсы үгіт-насихат, түрлі адам құқықтары жөніндегі топтарға мүшелік, сыбайлас жемқорлық пен жезөкшелікті насихаттау, исламдық хиджабсыз сотқа келу, қоғамдық тыныштық пен тәртіпті бұзу, қоғамдық пікірді дүрліктіру мақсатымен жалған ақпарат тарату сияқты айыптар тағылды. 2019 жылдың 13 мамырында Тегеран университетінің кампусында студенттер бейбіт түрде наразылық білдірді, бірақ оларға "Студенттер өлуі мүмкін, бірақ біз қорлыққа төзбейміз" деп айқайлаған наразылық білдірушілер шабуыл жасады. Бұл наразылықтың мақсаты – ирандықтарды біріктіру, үкіметке деген наразылықтарын көрсету және ұзақ уақыттан бері күтілген өзгерістерді қабылдауға тырысу болды. Ирандық офицерлер араласып кірген кезде наразылық күшейді. 2018 жылдың маусым айында бас киімін шешкені үшін тұтқындалған әйелдерді қорғаған ирандық адам құқықтары жөніндегі адвокат Насрин Сотуде ұлттық қауіпсіздікке қатысты қылмыстар үшін тұтқындалып, 38 жылға бас бостандығынан айырылды және 148 қамшымен соқты. Ол 2018 жылы Иранда тұтқындалған жеті адам құқықтары жөніндегі заңгерлердің бірі. 2022 жылдың 16 қыркүйегінде 22 жасар ирандық Махса Амини бас киімін дұрыс кимегені үшін тұтқындалды. Кейін ол куәгерлердің айтуынша, діни мораль полиция қызметкерлері қатты ұрып-соққаннан кейін қайтыс болды. Әминидің өлімі бүкіл әлемнің назарын аударып, Иран Ислам Республикасы кезінде әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың символына айналды, бұл бүкіл әлемде хиджабты міндетті түрде киюге қарсы наразылықтардың сериясын тудырды. 2023 жылдың 9 қаңтарына дейін кем дегенде 481 наразылық білдіруші, оның ішінде 64 кәмелетке толмаған адам қаза тапты (Иранның адам құқықтары). Наразылықтар "ел бойынша, әлеуметтік топтар, университеттер, көшелер [және] мектептер" арасында таралып, 1979 жылғы Ислам революциясынан бергі Иран үкіметіне қарсы "ең үлкен сын" деп аталды. Наразылықтар жақын арада "Әйелдер, өмір, бостандық" қозғалысын құрады, оның көрнекті наразылық білдірушілері – Ника Шакарами, Сарина Эсмаилзаде, Хадис Нажафи, Ходанур Ложей және Киан Пирфалак.

There have been many changes in Iran's society in the years since the revolution, often referred to as the "generation gap". This gap is overreaching and affects issues such as lifestyle, familial relationships, politics, and religion. For many of the young women one topic gaining popularity is the issue of the veil. After the 1979 revolution, the Hijab became compulsory as well as modesty requirements; loose fitting clothing as well as a Rusari (headscarf) that covers all the hair. There has also been a rise in baddhi jab, or girls who wear the legal requirements but not to the letter of the law, often having the majority of their hair showing. Many young urban Iranian women claimed that they are becoming less traditional. Many view their clothing style as a personal choice include the choice to veil. Issues and protests against the veil became symbolic as resistance against the Islamic regime. Masih Alinejad in 2015 launched My Stealthy Freedom, which encouraged Iranian women to post pictures without their hijab. After December more than 35 protesters were arrested in just Tehran. The reaction from the government has been severe; police have stated that any women that participate in demonstrations against compulsory hijab could face up to 10 years in prison. The situation had become more tense in April after a video was shared showing a woman being slapped by a female member of Gast e Ersade (morality police) for wearing a loose headscarf. This incident also drew international attention to the issues Iranian women were facing. The Gasht E Ershaad (also known as the Guidance Patrol) is a part of Iranian Islamic religious police, which is tasked with enforcing Iran's headscarf and dress code laws. They have the authority to chastise and even arrest women who do not conform to dress "modesty tests". Women who are arrested for demonstrating against compulsory hijab claim that they are held in solitary confinement and subjected to torture and beatings. Protests against compulsory hijab continued with the response becoming larger. In December 2017 and January 2018, several women took off their headscarves to protest. These women became known as "the Girls of Revolution Street". One of "the Girls of Revolution Street", Vida Movahedi, was arrested for crimes against public morals, encouraging corruption and prostitution, and was sentenced to a year in prison. Punishment is given out to not only those who protest but also those who defend them; Nasrin Sotoudeh, an Iranian human rights lawyer who defended women who were being prosecuted for protesting compulsory hijab, was sentenced to 38 years in prison and 148 lashes. She was tried on the charges of assembly and collusion against national security, propaganda against the state, membership in various human rights groups, encouraging corruption and prostitution, appearing at the judiciary without Islamic hijab, disturbing public peace and order, and publishing falsehoods with the intent to disturb public opinion. Protests have continued to occur where on May 13, 2019, there was a vast peaceful protest of both male and female students on the campus of Tehran University, but they were assaulted by other protesters who were chanting "Students may die, but we will not tolerate indignity". This protest was created to bring together Iranians in order to show their frustration with the government and an effort to receive change that has been sought for a long time. The protest turned violent when Iranian officers became involved. In June 2018, Iranian human rights lawyer Nasrin Sotoudeh, who represented women arrested for removing their headscarves, was arrested and sentenced to 38 years in prison and 148 lashes for national security related offenses. She is one of the seven human rights lawyers arrested in Iran in 2018. On 16 September 2022, a 22 year old Iranian woman named Mahsa Amini was arrested for alleged wearing her Hijab improperly and later died after according to eyewitnesses, she had been severely beaten by religious morality police officers. Amini's death received global attention and became a symbol of violence against women under the Islamic Republic of Iran, sparking a series of anti compulsory hijab protests across the world. At least 481 protesters including 64 minors killed (Iran Human Rights) as of January 9, 2023. The protests have been "nationwide, spread across social classes, universities, the streets [and] schools", and called the "biggest challenge" to the government of Iran since the Islamic Revolution in 1979. The protests soon shaped the "Women, Life, Freedom" movement, with notable protesters such as Nika Shakarami, Sarina Esmailzadeh, Hadis Najafi, Khodanur Lojei and Kian Pirfalak being the well known faces of the movement.

Парсы әдебиеті

Соңғы екі ғасырда парсы әдебиетінде әйелдер маңызды рөл атқарды, алайда ол көбінесе ерлерге бағытталған болып келді. Әйелдердің әдеби еңбектері көп жылдар бойы басылып, тіпті олардан айырылды. Заманауи ирандық ақындар Симин Бехбахани, Форух Фаррохзад, Парвин Этесами және Мина Ассади Иран әдебиетіне әйелдердің енуіне көмектесті. Симин Бехбахани барлық адамдарға деген аналық сезіммен толы, құштарлыққа толы махаббат өлеңдері мен повестьтер жазды. Ол, әркімнің жынысына, әлеуметтік жағдайына немесе дініне қарамастан, жеке құқықтарды қорғаушы болды. Сонымен қатар, Бехбахани өзінің әдебиетінде бәсекелеспейді, керісінше, ерлер мен әйелдерді де қолдайды және оларды күшейтеді. Бехбахани Иран Жазушылар қауымдастығының президенті және 1997 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болды. Заманауи авторлардың қатарында Симин Данешвар, Махшид Амиршахи, Шахрнош Парсипур, Мониру Раванипур және Зоя Пирзад бар. Данешвардың шығармалары революцияға дейінгі және революциядан кейінгі иран әдебиетін қамтиды. Оның алғашқы әңгімелер жинағы «Аташ е хамуш» (Сөнген от) 1948 жылы жарық көрді. Бұл Иранда әйел жазған алғашқы әңгімелер жинағы болды. 1969 жылы ол «Савушун» (Сиявуштың жоқтаулары) атты роман жариялады, ол 20 ғасырдағы Иранның модернизация тәжірибесін көрсетеді. Бұл Иранда әйел жазған алғашқы роман болды. Данешвар Иран Жазушылар қауымдастығының алғашқы президенті болды. Шахрнош Парсипур 1980-ші жылдары өзінің әңгімелері жарық көргеннен кейін танымал болды. Оның 1990 жылғы «Zanân bedûn e Mardân» (Ерлерсіз әйелдер) романы сексуалдық және жеке бастың мәселелерін қозғайды. Көптеген адамдар оның еңбегін тым ашық деп сынады, өйткені ол сексуалдық зорлық-зомбылық, тазалық және сексуалдық қатынас сияқты көптеген дәстүрлі көзқарастарға қарсы шықты. Осының салдарынан, Ислам Республикасы оны тыйым салды. Мониру Раванипурдың шығармаларына «Канизу» (Құл қыз) әңгімелер жинағы және «Ахл е gharq» (Гарқ халқы) романы кіреді. Раванипур жағалау өмірінің салты мен дәстүрлеріне назар аударуымен белгілі.

Over the past two centuries, women have played a prominent role in Persian literature, however, it mostly remained predominantly male focused. The literary work of women was repressed for many years and even denied to them. Contemporary Iranian poets such as Simin Behbahani, Forough Farrokhzad, Parvin Etesami and Mina Assadi have helped in the inclusion of woman literature in Iran. Simin Behbahani has written passionate love poems as well as narrative poetry enriched by a motherly affection for all humans. She has been an advocate for individual rights regardless of anyone's gender, class or religion. In addition, Behbani does not compete in her literature but instead writes and empowers both man and woman. Behbahani is president of The Iranian Writers' Association and was nominated for the Nobel Prize in literature in 1997. Contemporary authors include Simin Daneshvar, Mahshid Amirshahi, Shahrnush Pârsipur, Moniru Ravânipur and Zoya Pirzad to name a few. Daneshvar's work spans pre Revolutionary and post Revolutionary Iranian literature. Her first collection of short stories, Âtash e khâmush (Fire Quenched), was published in 1948. It was the first collection of short stories published by a woman in Iran. In 1969, she published Savushun (Mourners of Siyâvash), a novel that reflected the Iranian experience of modernity during the 20th century. It was the first novel published by a woman in Iran. Daneshvar was the first president of the Iranian Writers' Association. Shahrnush Pârsipur became popular in the 1980s following the publication of her short stories. Her 1990 novel, Zanân bedûn e Mardân (Women Without Men), addressed issues of sexuality and identity. Many people criticized her work for being too outspoken and because she challenged many traditional views such as sexual oppression, virginity, and sexuality. As a result, it was ultimately banned by the Islamic Republic. Moniru Ravânipur's work includes a collection of short stories, Kanizu (The Female Slave), and her novel Ahl e gharq (The People of Gharq). Ravânipur is known for her focus on rituals, customs, and traditions of coastal life.

Иран музыкасы

Қамар ол Молук Вазири, парсы музыкасының жаңа стилін енгізген, мүмкін, алғашқы әйел шебер болған және замандас парсы музыка шеберлерінен мақтау алған. Бірнеше жыл өткен соң Махмуд Карими Арфа Атрай, Сусан Матлуби, Фатеме Ваэзи, Масуме Мехр Али және Сусан Аслани сияқты әйел студенттерді тәрбиеледі, олар кейіннен парсы дәстүрлі музыкасының шеберлеріне айналды. Содабех Салем мен Сима Бина, сәйкесінше, иран балалар музыкасын және иран халық музыкасын дамытты. Ирандық әйелдердің жаңалықтары парсы музыкасымен ғана шектелмейді. Мысалы, Лили Афшар парсы және батыс классикалық музыкасын біріктіру жұмыстарын жүргізіп жатыр. Гугуш – ең танымал ирандық әншілердің бірі. Оның есімі Ирандағы революцияға дейінгі кезеңге дейін барып жетеді, онда оның Ирандағы даңқы Элвис Пресли мен Барбра Стрейзандқа тең болды. 1979 жылғы Иран революциясынан кейін 20 жылдан астам уақыт бойы ешкімге белгісіз болған кезінде ол танымал болды. 2000 жылы ол Ираннан халықаралық гастрольдік сапармен шықты.

Қазіргі заманғы өнер

Ирандық әйелдер иран өнерінің, әсіресе иран киносының халықаралық деңгейде танылуына маңызды үлес қосты. Ирандық парсы киносының жаңа толқынының пайда болуынан бері Иран рекордтық санда киномектеп түлектерін даярлады; әр жылы 20-дан астам жаңа режиссер, олардың көпшілігі әйелдер, дебюттік фильмдерін жасайды. Соңғы екі онжылдықта ирандық әйел режиссерлердің үлесі батыстық елдердегі әйел режиссерлердің көрсеткіштерін асып түсті. Пионер-режиссер Рахшан Бани Этемадтың жетістіктері ирандық көптеген әйел режиссерлер режиссер Самира Махмалбафтан бұрын-ақ фильмдер үстінде тығырықпен жұмыс істегенін көрсетеді. Парсы әйелдер киносындағы халықаралық деңгейде танымал тұлғалар: Тахмине Милани, Рахшан Бани Этемад, Захра Доулатабади, Ники Карими, Самира Махмалбаф, Махин Оскуей, Пари Сабери, Хана Махмалбаф, Пуран Рахшандех, Ширин Нешат, Сепиде Фарси, Марьям Кешаварз, Яссамин Малекнаср және Сара Растегар. Ирандық жазушы-режиссер Рахшан Бани Этемад – Иранның ең танымал және сөзсіз ең өнімді әйел режиссері. Ол иран киносының тәжірибелі қайраткері ретінде әлеуметтік патология туралы деректі фильмдер мен көркем фильмдермен танылды. Бүгінде еліміздегі ең танымал әйел режиссерлердің бірі – Самира Махмалбаф, ол өзінің алғашқы фильмін, "Ер алманы" 17 жасында түсірген. Самира Махмалбаф 2000 жылы Канн кинофестивалінің жюри сыйлығын "Қара тақталар" фильмімен жеңіп алды, бұл фильм Курдистандағы екі саяхатшы мұғалімнің сотталуы туралы айтады. Парсы әдебиетінде исламнан бұрынғы дәуірден бастап әйелдер туралы деректер кездеседі. Классикалық өлең мен прозаның көптеген авторлары да әйелдер болған. Осы топта Қатран Табризи, Рабия Балхи, Тахира, Симин Бехбахани, Симин Данешвар, Парвин Этесами, Форух Фаррохзад, Махсати және Мина Ассади сияқты тоғыз тұлғаны атауға болады.