Кіріспе

Оңтүстік Сібірдің түркі тілді жергілікті этносы: 5711: 182: 98: 138: 24: 12: 6 210,000 аймақ2 халық2 аймақ3 "Татар" немесе "Тадар" сөзі кейбір жақын туысқан Сібір этностарының, атап айтқанда алтайлықтар, чулымдар, хакастар мен шорлардың өзін-өзі атауы болып табылады. 2010 жылғы санақ бойынша, Сібірде 500 000-нан астам адам өздерін "татар" деп анықтады. Бірақ олардың тек 6779-ы ғана өзін "сібір татарлары" деп атады. Өздерін "сібір татарлары" деп санағандардың қаншасы жеке этнос екенін, ал қаншасы татар халқының бір бөлігі санайтыны толыққанды белгісіз, себебі санақта сібір татарлары татар этносының кіші тобы ретінде есептелді. Олардың 1926 жылы қазіргі Тюмен облысы аумағында 70 000, 1959 жылы 72 306, 1970 жылы 102 859, 1979 жылы 136 749, 1989 жылы 227 423, ал 2002 жылы 242 325 адамды құрады. 2002 жылғы Ресей халық санағының нәтижесінде аталған облыстарда 385 949 татар тұрды. (Олардың жері шамамен Сібір хандығының тарихи аумағымен сәйкес келеді). Олардың ішінде тек 9289-ы сібір татарлары деп көрсетілді. 2002 жылғы Ресей халық санағы бойынша Ресейде барлығы 9611 сібір татары тіркелді. Кейбір жарияланымдарда олардың саны 190 000 – 210 000-ға жуық деп бағаланған. Мұндай үлкен айырмашылықтың себебі – орыстардың "татар" деп атаған басқа этностардан келген көшпенділер де санаққа енгендігінде, бірақ олардың көпшілігі волга татарлары болды. Сібір татарлары Шығыс және Батыс Еуразияға тән белгілердің үйлесімін көрсетеді.

Шығуы мен этногенезі

Сібір татарлары деген термин үш жергілікті топты қамтиды, олардың барлығы оңтүстік Сібірде орналасқан Ханафи мазхабының сүнни мұсылмандары. Сібір татарлары 6 ғасырдан бері Батыс Сібірде өмір сүріп келеді. Олар 1582 жылы Ресей басып алған Сібір хандығының қалдықтары. Географиялық тұрғыдан алғанда, сібір татарлары үш негізгі топқа бөлінеді, олардың әрқайсысы өз диалектісінде сөйлейді.

Сібір татар тілі

Сібір татар тілі орта ғасырлардағы қыпшақтану процестерінің нәтижесінде, көбінесе қыпшақ тілдерінің қыпшақ-ноғай тобына жатқызылады. Жоғары Алтай тілдер тобына жатқызылатын элементтер де шамамен осы көлемде. Жалпы алғанда, Тобол-Ертіс диалектісі қыпшақ тілдерінің қыпшақ-ноғай тобына, ал Бараба және Том диалектілері қыпшақ тілдерінің қырғыз тобына жатқызылады. 12 ғасырдан бастап Сібір татар тіліне қарлұқ тілінен де ықпал түсті. Ресейлік отарлаудан кейін, этникалық құрамы әртүрлі ауылдарда, көбінесе волгалық татарлар қоныстанған жерлерде тұратын сібір татарларына қыпшақ-болгар тілінің де әсері тиді. Сібір татар тілінде әр түрлі диалектілер кездеседі. Сібір татарларының дәстүрлі тағамдарына арпа, каттама, бортсог, лапша, пермеш, сондай-ақ қаймақ және құрут сияқты сүт тағамдары жатады. Сібір татарлары сунниттік ислам дінін ұстанады. Исламды қабылдағанға дейін сібір татарлары шамандықпен айналысқан. Шамандық әсері кейбір жерлеу және рухани ғұрыптарда әлі де көрініс береді. Аймақта исламның таралуы алғаш рет 14 ғасырда басталды. Сібір татарлары арасында исламды қабылдау 15 ғасырдың басында жүрді. Соңғы қауымдардың толық айналуы 18 ғасырдың соңында аяқталды. Сібірлік бұхарлармен, кейін волгалық татарлармен болған байланыс сібір татарларының исламды қабылдауына көмектесті. Том татарларының гендік қоры мен самоидтік халықтардың гендік қоры арасында әзірге ешқандай байланыс табылған жоқ. Тек Солтүстік Алтайлықтар, Бахат телеуттері және қазақтармен ғана генетикалық байланыс анықталды. Том татарлары арасында кең таралған R1a Z93, алдеқанда Алтай немесе Саян тегінен шыққан болуы мүмкін. Қалмақ татарларының басым көпшілігі N1c1 Y16311 гаплогруппасына жатады, ол N1c1 F4205-тен туындаған. Бұл гаплогруппа Бахат телеуттері мен Оңтүстік Алтайлықтарда жоқ, олар тарихшылар мен этнографтардың мәліметінше, кейінгі орта ғасырлық телеуттердің (Ақ Калмықтардың) ұрпақтары. Том татарларына ең жақын монғолдар мен калмықтар. Қалмақ татарлары қара калмықтар деп аталатын топтармен бірге, сондай-ақ Тюмен татарлары мен Ялутор татарларының (Тобол-Ертіс татарларының) кейбір топтарының ұрпақтары болуы мүмкін. Заболотный татарларының 89,5% еркектері Y ДНК гаплогруппасы N M231-ді алып жүреді, бұл гаплогруппаның ең жоғары концентрациясының бірі, тек ңганасандардан кейін ғана.

Сібірлік бухаран

Бұхарлықтар, сөзбе-сөз "Бухара қаласынан келгендер" – Батыс Кавказдан 15-16 ғасырлардағы тері саудагерлік колонияларының ұрпақтары. Бұл қоныс аударушылар қазір Сібір татарларымен толыққан толық бірігіп кеткен.