Кіріспе

Америкалық суннит мұсылман Ахмед Омар Әбу Әли (احمد عمر أبو علي; 1981 жылғы наурыз айында туған) – «әл-Қаида» террористік ұйымына материалдық көмек көрсеткені және АҚШ президенті Джордж Бушқа қастандық жасауға қатысқандығы үшін сотталған америкалық азамат. Оның ісі федералды үкімет Алиді құпия түрде ұстау кезінде алынған, азаптау арқылы қол жеткізілген деген дәлелдерді мойындағандықтан сынап-қарысқа түсті.

Өмірбаян

1981 жылы наурызда Техас штатының Хьюстон қаласында дүниеге келіп, Вирджиния штатының Фолс-Черч қаласында өскен Әбу Әли жақын маңдағы Александрия қаласындағы Ислам Сауд Арабия академиясының жоғары мектебінде сыныбының үздігі атанды. Әбу Әли 1999 жылдың күзінде Мэриленд университетіне электротехника мамандығы бойынша қабылданды, Фолс-Черч маңындағы Дар-әл-Хиджра мешітінде намаз оқыды, бірақ 2000 жылдың көктемгі семестрінің ортасында Сауд Арабиясының Медина қаласындағы Медина ислам университетінде ислам теологиясын оқу үшін білімін тоқтатты.

Сауд Арабиясында тұтқындау және қамауға алу

2003 жылғы маусымда Әбу Али Медина Ислам университетінде емтихан тапсырып жатқанда Сауд Арабиясы билігі тарапынан тұтқындалды. Сауд үкіметі оны шамамен 20 ай бойы қандай да бір айып тақпай, адвокатқа жол бермей ұстап тұрды. Сауд Арабиясынан осы іс бойынша ақпараттың аздығына байланысты көптеген адам құқықтары ұйымдары Әбу Алидің жағдайының шын мәнінде ерекше тапсыру (extraordinary rendition) болжанып, оның азаптауларға ұшырауы мүмкін деген күдік тудырды. Бұған қоса, Вирджиния штатының шығыс округінің федералды прокуроры Гордон Кромбергтің айтқан сөздері Әбу Алидің Сауд Арабиясында ұсталғанда және тексерілгенде азаптауларға ұшырағаны туралы алаңдаушылықты күшейтті. 2003 жылы қорғаушы адвокат Кромбергтен Әбу Алиді АҚШ-қа айыптау үшін әкелетін-келмейтінін сұрады. Кромберг адвокат Салим Алидің сотқа ұсынған құжатында келтірілгендей: "Ол бізге мұнда керек емес. Оның тырнақтары жоқ", - деп жауап берді. Сауд үкіметінің тұтқындауына жауап ретінде Әбу Алидің отбасы Мортон Склар және Адам құқықтары жөніндегі әлемдік ұйымның өкілдігімен Колумбия округінің АҚШ округтік сотында АҚШ үкіметіне қарсы азаматтық іс қозғады. Олар соттан Абу Алиді АҚШ-қа қайтару үшін АҚШ үкіметін әрекет етуге мәжбүрлеу үшін habeas corpus бұйрығын беруді сұрады. Үкімет бұл іске қарсы шығып, соттың АҚШ-тың сыртқы саясатына (атқарушылық функция) араласуға немесе Сауд Арабиясын Әбу Алиді босатуға мәжбүрлеуге құқығы жоқ деп мәлімдеді. Сот судьясы Джон Д. Бейтс соттың іс жүзінде құзыретінің бар-жоғын анықтау үшін ішінара тергеп-тексеруді талап ететін бұйрық шығарды.

АҚШ қылмыстық соты

Вашингтон округінің соты бұл мәселе бойынша шешім қабылдауға мүмкіндік алмады. 2005 жылдың ақпан айында Әбу Әли Вирджиния штатының Шығыс округіндегі үлкен қазылар алқасының 2005 жылдың 3 ақпанындағы қылмыстық айыптамасы бойынша АҚШ-тың күзетіне берілді. Айыптамада Әбу Әлиге террористерге материалдық көмек көрсетудің екі баптары, террористік ұйымға (Әл-Қаида) материалдық көмек көрсетудің екі баптары, Әл-Қаидаға тауарлар мен қызметтер берудің бір бабы және Әл-Қаидадан қызмет алудың бір бабы қойылды. Кейіннен айыптамаға АҚШ Президентіне қастандық жасау, ұшақтарды қақпақтап алу және ұшақтарды жою бойынша сөз байласу айыптары қосылды. Айыптамада Әбу Әлидің Әл-Қаиданың жетекші мүшелері Әли әл-Фақаси мен Зубайр әл-Рими басқаратын Мединадағы террористік ұяға қосылғаны, олардың жоспарларында АҚШ Президентіне қастандық жасау және АҚШ арқылы транзиттен өтетін ұшақтарды пайдаланып 11 қыркүйек сияқты шабуылдар жасау болғаны айтылды. Қылмыстық іс АҚШ прокурорларының көмекшілері Дэвид Х. Лауфман мен Стивен М. Кэмпбелл және АҚШ Әділет министрлігінің сот адвокаты Джерри Р. ДеМайо тарапынан қозғалды.

Сотқа дейінгі тыңдаулар

Әбу Али 2005 жылдың күзінде сотқа тартылды. Үкімет ұсынған дәлелдер Әбу Алидің Сауд Арабиясының күзетімен ұсталғанда берген егжей-тегейлі мойындауына негізделді. Әбу Али мойындаудың қабылдануын жоққа шығарып, мынадай талаптар айтты: (1) Сауд Арабиясының қызметкерлерінен көрген деген азаптауларына байланысты мойындау ерікті болмады; және (2) оған Конституциялық қорғау құқықтары (Миранда ескертулері сияқты) берілуі керек еді, себебі тергеу ФБР мен Сауд Арабиясы билігінің бірлескен әрекеті болғандықтан, таза саудтық тергеу емес, және ол АҚШ Конституциясы бойынша бірдей қатаң тексеруге жата қоймас еді. Сотқа дейінгі ұзақ тыңдау барысында, Әбу Алидің өзі куәлік бергеннен кейін, іс бойынша төрағалық еткен судья Джеральд Брюс Ли, Әбу Алидің Сауд Арабиясы агенттеріне берген мойындауын қабылдауға болатыны туралы шешім қабылдады.

Әбу Алидің азаптау туралы куәлігі

Әбу Али куәлік бергендей, бірінші күні тергеушілер одан белгілі бір адамдарды тани ма, Риядтағы жарылыстар туралы білетінін сұрады. Бір сәтте оның көзін байлап тастады. Әбу Али сол кезде бөлме есігінің терезесінен көкшеңдеген беті бар бір адамды көргенін айтты. Ол адамнан Әбу Алиді тани ма деп сұрады, ол бас шайқап, жоқ деді, сосын оны алып кетті. Әбу Алиге сол күні тамақ берілмеді. Сауд арабтары оны ұрып, шапалақтап, қарнына тепті, шашы мен құлағын, сақалын жұлып алды. Әбу Али намазға дайындалып жуынбақ болғанда да, оған дәретханаға баруға рұқсат берілмеді. Келесі күні сауд арабтары оны ұруын жалғастырды. Бір кезде оны отырған креслодан тұрғызып, қолына кигізілген кісендерін едендегі тізбекке немесе басқа кісендерге байлады, оны тізелерін кеудесіне жиып, басын иіп, қолымен жауып, аяқтарын шынжырлады. Сосын біреу оның арқасын ұрып, "мойында!" деп айқайлай бастады. Әбу Али көзі байлаулы болғанымен, бөлмеде төрт түрлі дауыс естігенін және оған тек бір адам шабуыл жасады деп ойлағанын айтты. Әбу Али бұл "өте қатты" екенін және "алғаш рет мұндай күшті ауырсынуды сезіндім" деді. Оның арқасын ұрып жатқанда, бөлмедегі адамдар оған "мойындауын" талап етті. Ол ұрылған кезде, ол тек іш киімі мен ұзын шалбар киген еді. Бір сәтте оның іш киімі жыртылып, жалаңаш арқасына ұрылды. Ақыры Әбу Али олармен ынтымақтасатынын айтты. Ұру тоқтатылып, ол қайта түрмеге қамалды.

Әбу Алидің арқасында іздер бар

Әбу Алидің арқасында бірнеше іздер болған, қорғау тарапы оларды Әбу Алиге жасалған азаптаудың физикалық дәлелі ретінде ұсынды. Ал прокуратура бұл іздердің азаптау нәтижесі емес, жай ғана "пигменттің түс өзгерісі" екенін мәлімдеді.

Қорғау тарапынан шақырылған сарапшы – доктор Аллен Келлер, «Беллевиу»/Нью-Йорк университетінің азап көргендерге көмектесу бағдарламасының директоры болды. Доктор Келлер Әбу Алиді қарап тексеріп, оның арқасында шамамен жеті-он із көргенін айтты. Бұл іздер Әбу Алидің Мәдинадағы тергеу кезінде алған қамшы салмақтарынан қалған іздер екенін көрсетеді. Үкімет тарапынан шақырылған сарапшы – дерматолог доктор Роберт Кац болды. Ол Әбу Алиді жеке қарап тексермеді, бірақ сот түсірген фотосуреттерді қарады. Доктор Кацтың пікірінше, фотосуреттегі Әбу Алидің арқасындағы іздер жара емес, "пигменттің түс өзгерісі" болған.

Сот прокуратура тарапын қолдады. 2006 жылдың 29 наурызында Али жасаған қылмысы үшін 30 жылға бас бостандығынан айырылды. Прокурорлар өмір бойына бас бостандығынан айыруды сұрағанмен, судья Джеральд Брюс Ли (салыстырмалы түрде) жеңіл жазаның тағайындалуын былай түсіндірді: «Әбу Алидің әрекеттерінен бірде-бір нақты құрбан болған жоқ. Бұл факт ескерілуі керек». Апелляциялық сотта АҚШ-тың төртінші апелляциялық округі сот шешімін күшінде қалдырды, бірақ бұрынғы соттың федералдық жазалау ережелерінен ауытққандығына байланысты үкімді жоққа шығарды, аталған ережелер өмір бойына бас бостандығынан айыруды талап етеді. Судья Ли Алиге өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын қайта тағайындады. Әли мырза ADX Флоренциядағы аса қауіпті режимдегі түрмеде қамауда отыр. 2008 жылдың тамызында ол Барак Обаманың «Атамнан алған арман» және «Үмітпен батыл қадам» атты екі кітабын алуға рұқсат сұрады. Түрме басшылығы кітаптардың құрамында «ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіруі мүмкін» материалдар бар деген негізбен рұқсат беруден бас тартты.

Amnesty International сот процесін сынға алды

Халықаралық рақымшылық ұйымы 2005 жылдың 7-10 қараша аралығындағы бақылаулары негізінде Әбу Алидің сот процесін әділетсіз деп бағалады. Олар мынадай қорытындыға келді:

Халықаралық рақымшылық ұйымы Ахмед Әбу Алидің ісі АҚШ соттарында шетелдік үкіметтің адам құқықтары жөніндегі мәлімдемелерін, оның ішінде азаптау және қатыгездікпен алынған жауаптарды дәлел ретінде қабылдауға толыққанды қолдау көрсету прецедентін қалыптастыруы мүмкін деген үлкен алаңдаушылық білдіреді. Атап айтқанда, Сауд Арабиясының шенеуніктерінің, кеңінен таралған азаптау мен қатыгездік фактілері бар мемлекеттің, мұндай тәжірибелердің жоқ екенін күйдірген мәлімдемелері, ешқандай күдіксіз қабылданып, олардың дұрыстығын тексеруге тырысқан жоқ.