Кіріспе
Израиль еврейлерінің Израильден көшіп кетуі
Ерида (yerida, "түсіп шығу") – Израиль мемлекетінен (немесе діни мәтіндерде Израиль жерінен) яһудилердің көшіп кетуі. Ерида – алияның (עליה, әлде "көтерілу") қарама-қарсысы, яғни яһудилердің Израильге көшіп келуі. Сионистер әдетте ерида әрекетін сынап, бұл терминге кейбір немқұрайлылықпен қарайды. Бұл термин еврей емес израильдіктердің көшіп кетуін қамтымайды. Көшіп кетудің жиі айтылатын себептері – жоғары тұрмыстың құны, араб-израиль қақтығысынан қашу, академиялық немесе кәсіби мақсаттар, сондай-ақ израильдік қоғамға көңілі толмауы.
Тарих
Сионисттік қозғалыстың басталуы мен Израиль мемлекетінің құрылуы арасында Османдық және Мандаттық Палестинадан эмиграциялаған адамдардың санын, немесе елге иммиграциялағандармен салыстырғанда эмигранттардың үлесін бағалау қиын. Палестинадағы алғашқы сионисттік қоныстану кезеңіндегі, бірінші және екінші Алия кезеңдеріндегі эмиграция деңгейі шамамен 40% (Джошуа Каниелдің бағалауынша) барлық иммигранттардан 80-90% дейін болды. Осы кезеңде көптеген еуропалық еврей иммигранттары бірнеше айдан кейін бас тартып, көбінесе аштық пен аурудан зардап шегіп кеткені белгілі. Төртінші Алияның соңғы кезеңінде, 1926-1928 жылдары, Мандаттық билік 17 972 еврей иммигрантын тіркесе, Еврей агенттігі билікте тіркелмеген тағы 1100 адамды санады. Сол кезеңде билік өкілдері 14 607 еврей эмигрантын тіркеді. Жалпы алғанда, 1923 және 1948 жылдар аралығында Палестинадан шамамен 60 мың еврей эмиграциялаған деп есептеледі, ал сионисттік жобаның басталуынан мемлекет құрылғанға дейін эмиграциялаған еврейлердің жалпы саны шамамен 90 мыңға жетті. 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін, ел 1948 жылдан 1951 жылға дейін, негізінен Холокосттан кейінгі Еуропадан және араб және мұсылман елдерінен жаппай иммиграция толқынын бастан кешірді, осы кезеңде 688 000 иммигрант қабылдады. Алайда, осы иммигранттардың шамамен 10% келесі жылдары елден, негізінен Канадаға, Австралияға және Оңтүстік Америкаға кетіп қалды. Аз бөлігі АҚШ-қа барды, ал 1924 жылғы Иммиграциялық заңда белгіленген иммиграциялық шектеулер әлі де күшінде болмаса, АҚШ негізгі бағыт болар еді деп есептелді. 1953 жылы иммиграция толқыны баяулап, эмиграция өсті. Бастапқыда Израильден эмиграциялағандардың көпшілігі сол жердегі өмірге қанағаттанбаған иммигранттардан құралды, бірақ 1970 жылдардың ортасында елден кетіп бара жатқан израильдіктердің саны артты. 1948 жылдан 1961 жылға дейін Израиль азаматтары шетелге уақытша сапарға шығу үшін визамен қатар паспорт та алуға тиіс болды. Бастапқыда бұл мақсат соғысуға тиіс еврейлердің кетуіне жол бермеу болды, сондай-ақ кетіп бара жатқандар ұлттық бірлікке зиян келтіреді деген түсінік те болды. 1980 жылы вице-премьер Сима Эрлих және Еврей агенттігінің директоры Шмуэль Лахис АҚШ-қа эмиграцияны зерттеді. Лахис есебінде АҚШ-та, негізінен Нью-Йорк пен Лос-Анджелесте 300 000-500 000 израильдік тұрады деп есептелді. 1982 жылы Ериданы алдын алу жөніндегі жұмысты басқаруға тағайындалған министрдің орынбасары Дов Шиланский 1948 жылдан бері шамамен 300 000 израильдік эмиграциялағанын атап өтті және сол кездегі израильдік эмиграцияның негізгі себептері ретінде тұрғын үй тапшылығы мен жоғары жұмыссыздық деңгейін көрсетті. Ерида 1980-ші жылдардың ортасында 1982 жылғы Ливан соғысының салдарынан, израильдік туристердің басқа мәдениеттермен және басқа батыс елдеріндегі жаңа мүмкіндіктермен танысуынан және 1983 жылғы банк акциялары дағдарысынан туындаған экономикалық дағдарыстан күрт өсті. 1984 және 1985 жылдары Израильге иммиграциялағандарға қарағанда, одан көбі эмиграциялады. Сол кезде Израиль үкіметі эмиграцияның көптігіне алаңдады, саясаткерлер мен үкіметтік органдар жүздеген мың израильдіктер шетелде тұрып жатыр деген статистиканы жиі келтірді. Алайда, бұл статистика дәл болмауы мүмкін; осы кезде демограф Пини Герман Израиль үкіметінің эмиграция туралы мәліметтерді жинаумен айналысатын статистикалық қызметкерімен сұхбаттасты. Германның айтуынша, мәліметтер 1948 жылдан бері 400 мыңнан аз израильдік шетелге көшіп, қайтып оралмағанын көрсеткен. Басқа мемлекеттік органдардың неліктен үнемі жоғары сандарды айтатыны туралы сұрағанда, статистикалық қызметкер өзінің бюросы ешқашан кеңес алмайтынын айтты. 2008 жылдың сәуір айында Иммиграция және сіңіру министрлігі 700 000 израильдік шетелде тұрғанын есептеді; олардың 450 000-ы АҚШ пен Канадада, ал 50 000-70 000-ы Ұлыбританияда тұрады. 2012 жылы Pew Research Center құрастырған жаңа Global Religion and Migration Database (Глобалды дін және көші-қон дерекқоры) Израильде туған 330 000 израильдік, оның ішінде 230 000 еврей шетелде тұрғанын көрсетті, бұл Израильдің еврей халқының шамамен 4% құрайды. Сол жылы Ерида 40 жылдық ең төменгі деңгейге жетті, ал шетелден оралған израильдіктердің саны артты.
Демография
1948-1958 жылдар аралығында 100 мыңнан астам еврей Израильден эмиграция жасады. Израильдің халықаралық көші-қон балансы және 1948 мен 1994 жылдар аралығындағы жалпы иммиграция 80 пайызды құрады, бұл иммигранттар мен эмигранттар арақатынасының 20 пайызды құрайтынын көрсетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Израильдің ұзақ мерзімді көшіп келушілерді сақтап қалу көрсеткіші 80 пайызды құрайды, бұл АҚШ, Аргентина, Бразилия, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты үлкен иммиграция ағынын қабылдаған басқа елдерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Серджо ДелаПергола Израильдің эмиграцияны сақтап қалу деңгейінің салыстырмалы түрде жоғары болуын екі байланысты факторға байланыстырады. Алияның отбасылық сипаты, яғни әйелдер, балалар және қарт адамдарды қоса алғанда, бүкіл шаңыраудың көшірілуі, туған жерді тастауды білдіреді. Екінші фактор – дискриминация немесе қысым сезілген елдерге оралу мүмкін болмауы, бұл елден кетуге ынталандырды. 2012 жылы Pew Research Center Global Religion and Migration Database мәліметтері бойынша, Израильден шыққан еврейлердің халықаралық көшіп келушілердің жалпы саны 230 000-ға жетті. Ресейде 100 мыңнан астам Израиль азаматы тұрады деп есептеледі. Ресейдегі ізраильдік-ресейлік қауымдастығы үшін көптеген Израиль мәдени шаралары өткізіледі, ал көптеген адамдар жылдың бір бөлігін Израильде өткізеді. (Ресейдегі ізраильдік қауымдастықты қамтамасыз ету үшін Израильдің мәдени орталықтары Мәскеуде, Санкт-Петербургте, Новосибирскіде және Екатеринбургте орналасқан.) Барлық деректер АҚШ-тың Израиль эмигранттарының басты бағыты екенін көрсетеді. 1982 жылы демограф Пини Герман АҚШ-та 100 000 ізраильдік эмигрант тұратынын, олардың жартысы Нью-Йорк және Нью-Джерси аймағында, ал Лос-Анджелес аймағында 10 000–12 000 адам тұратынын болжады. Осы ізраильдік иммигранттар тобының Нью-Йорк компонентінің салыстырмалы тұрақтылығы үш онжылдықтан кейін, 2009 жылы Нью-Йорк UJA федерациясы үшін Стивен М. Коэн мен Джудит Вайнштейннің зерттеуінде расталды, онда Нью-Йоркте 41 000 ізраильдік иммигрант бар екені анықталды. Коэн мен Хаберфилд 1990 жылы АҚШ-та 110 000–130 000 ізраильдік иммигрант тұрғанын бағалады. АҚШ Ішкі қауіпсіздік департаментінің статистикасы бойынша, 1949 мен 2015 жылдар аралығында шамамен 250 000 ізраильдік АҚШ-та тұрақты тұруға рұқсат алды, бірақ кейін Израильге оралғандарды есепке алмады. 1990 жылғы АҚШ онжылдық халық санағында Израиль/Палестинада туған 94 718 адам АҚШ-та тұратыны көрсетілді. 2000 жылғы АҚШ онжылдық халық санағында Израиль/Палестинада туған АҚШ азаматтарының саны 125 325-ке жетті. 1990 жылғы Ұлттық еврей халқының сараптамасы АҚШ-тағы ізраильдіктерді Израильде туған еврейлер деп анықтайды және АҚШ-та тұратын 63 000 ізраильде туған ересек еврейлер бар екенін бағалайды. Сонымен қатар, Израильде туған ересек еврейлердің отбасында 30 000 бала тұрады. Осылайша, 1990 жылы АҚШ-та Израильде туған еврейлердің саны 93 000-ға жетті. Алайда, Израильден шыққан ересектер АҚШ-қа көшіп келгенге дейін 7 000 бала ғана дүниеге келген, бұл АҚШ-та тұратын ізраильде туған еврей халқының саны 70 000-ды құрайды, ал 23 000 бала АҚШ-та тұратын ізраильдік иммигранттарға туған және техникалық тұрғыдан алғанда, бірінші буын американдықтар. 2010 жылғы АҚШ халық санағында Израильде туғандардың саны 30 пайызға өсті, яғни 140 323 адам, 2000 жылғы 109 720 адамнан. АҚШ-та туған ізраильдіктердің үштен екісі АҚШ азаматтығын иеленді, 2010 жылы 90 179-ы АҚШ азаматтығына ие болды, ал 50 144-і жоқ. Израильге көшіп келіп, ізраильдік азаматтық алған, белгілі бір уақыт бойы сонда тұрып, кейін АҚШ-қа оралған американдық еврейлердің санын бағалау қиын, 1990 жылы 30 000 мен 60 000 аралығында, ал 2000 жылы 53 000 мен 75 000 аралығында болды. Сол жылы АҚШ-та тұратын ізраильдік еврейлердің саны (Израильде туғандар мен онда белгілі бір уақыт бойы өмір сүргендер) 153 000-ден 175 000-ға дейін болды. Израильдіктер үшін ең маңызды иммиграциялық бағыт – АҚШ деп есептеген әлеуметтанушы Инон Коэн 2000 жылы Израильден тыс жерде тұратын ізраильдік еврейлердің жалпы саны 300 000 мен 350 000 аралығында болғанын болжады. Бұл Израильдің Орталық статистика бюросы жариялаған бағалаулармен қақтығыстан сақтану үшін, эмигранттардың саны әлдеқайда көп деп атаған басқа ізраильдік үкіметтік ұйымдармен келіспеушілікті болдырмады. Эмиграция бағалауларын CBS-тің қазіргі халықты болжауларынан да шығаруға болады: 1990–2005 жылдар аралығында CBS-тің Израильден көшіп кету болжамы жылына 14 000 адамды құрады. 1993, 1995 және 2001–2002 жылдары эмиграция деңгейі жоғары болды. Израиль халқының жалпы санының өсуі нәтижесінде эмигранттардың көрсеткіші мың адамға шаққанда 3-тен 1-ге дейін төмендеді. Бұл жалпы бағалауда Израиль арабтарының эмиграциясы және шетелде қайтыс болған ізраильдік еврейлер де ескеріледі. CBS шекаралық бақылау деректерін талдап, 1948–1992 жылдар аралығында Израильде тұратын 581 000 ізраильдік шетелде тұратынын көрсететін "жалпы баланс" есебін жасады. Басқаша айтқанда, Израильден шығулар Израильде тұратын адамдардың (туған жеріне қарамастан) қайта кірулерінен 581 000-ға көп болды. Израильден шығып кеткен адамдардың жартысы АҚШ-ты бағыт ретінде атады. Егер олар АҚШ-та қалған болса және басқа ізраильдіктер басқа елдер арқылы АҚШ-қа келмеген болса, АҚШ-та тұратын ізраильдіктердің "жалпы балансы" 290 500-ге жетер еді. Израиль деректеріне сүйенген Зви Эйзенбах американдық ізраильдіктердің шамамен 74 пайызы еврей екенін есептеді. Осылайша, 1948–1992 жылдар аралығында АҚШ-тағы ізраильдік еврейлердің жалпы балансы 216 000-ға төмендетілді. Голд пен Филлипс осы сандардан 25 000 адамның қайтыс болғанын алып тастады, нәтижесінде 265 500 адам қалды. "Жалпы баланс" Израильге қайта кірулерді Израильден шығулардан азайтатындықтан, Голд пен Филлипс 1993 жылы Израильге қайтып келген 18 400 адамды (1992 жылы қайта кіргендердің саны) алып тастады, нәтижесінде АҚШ-та тұратын еврей ізраильдіктердің түзетілген жалпы саны 172 848-ге жетті. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы 2005 жылы зерттелген 175 ЕҚДҰ елдері арасында Израильдің эмигранттар көрсеткіші мың адамға шаққанда 2,9 адамды құрады, бұл орташа көрсеткіш. АҚШ-та өзін ізраильдік деп атайтындардың үштен бірінен астамы ізраильдік иммигранттардың американдық туған балалары, олардың көпшілігі Израильде өмір сүрмеген немесе тіпті сапарламаған, бірақ Израиль заңдары бойынша ізраильдік азаматтар болып саналады. 2000 жылғы АҚШ онжылдық халық санағында 107 000 адам өзінің бірінші немесе екінші тегі ретінде ізраильдіктерді атады, олардың 51 пайызы Израиль/Палестинада туғанын, 39 пайызы АҚШ-та туғанын, 3 пайызы бұрынғы Совет Одағы мен Шығыс Еуропада туғанын және қалған 7 пайызы басқа елдерде туғанын көрсетті. 2005–2012 жылдар аралығында АҚШ-та 116 ізраильдік Израильде қудаланғанын немесе "өлім қаупіне" тап болғанын айтып, баспана сұрады, жалпы сұраныстардың саны 405 болды. Осы жағдайлардың арасында ізраиль арабтары, бұрынғы советтік иммигранттар және радикаль харедимдер болды деп есептеледі. Израильдің Орталық статистика бюросы 1948 жылдан бастап 2015 жылға дейін шамамен 720 000 ізраильдік эмиграция жасап, Израильге қайтып оралмағанын бағалады. 2017 жылы ізраильдік иммигранттардың балаларын есепке алмағанда, 557 000-нан 593 000-ға дейін ізраильдік шетелде тұратыны болжалды.
Statistics from the United States Department of Homeland Security show that between 1949 and 2015, about 250,000 Israelis gained permanent residency in the United States, although they did not track those who later returned to Israel. The 1990 U. S decennial census indicates that 94,718 Israel/Palestine born persons lived in the United States. The 2000 U. S decennial census indicates that the number of Israel/Palestine born U. S. persons rose to 125,325. The 1990 National Jewish Population Survey estimate of Israelis in the U. S. is based on the definition of "Israelis" as Jews who were born in Israel and estimates a total of 63,000 Israeli born adult Jews living in the United States. In addition, a total of 30,000 children live in the households of Israel born adult Jews. Maximally, then, the Israeli born Jewish population in the U. S. in 1990 was 93,000. However, only 7,000 of the children were reported born before the Israeli born adult emigrated to the United States, suggesting the Israeli born Jewish population residing in the United States is 70,000, with 23,000 children born to Israeli immigrants already living in the U. S. and thus technically first generation Americans. The 2010 U. S. Census found an increase of 30 percent of persons born in Israel, some 140,323 persons born in Israel, up from 109,720 in 2000. About two thirds of U. S. Israeli borns held U. S. citizenship, 90,179 had U. S. citizenship in 2010 and 50,144 did not. The number of American Jews who immigrated to Israel and gained Israeli citizenship, lived there for a certain period of time, and then returned to the United States is more difficult to estimate, ranging 30,000 and 60,000 by 1990, and between 53,000 and 75,000 by 2000. In total during that year, the number of Israeli Jews (those who were born in Israel and those who only lived there for a certain period of time) who lived in the United States stood between 153,000 and 175,000. Assuming that the United States is the most significant destination of immigration for Israelis, the sociologist Yinon Cohen estimated that in 2000 the total number of the Israeli Jews who live outside Israel was between 300,000 and 350,000. this avoided conflict with other Israeli government entities who cited much larger numbers of emigrants than the Israel Central Bureau of Statistics published estimates. Emigration estimates can still be inferred from current population projections by the CBS: Between the years 1990 to 2005 emigration assumptions from Israel by the CBS averaged 14,000 people per year. 1993, 1995 and 2001–2002 saw relatively high levels of emigration. The rate of the emigrants from Israel decreased during those years from 3 per thousand to 1 per thousand as a result of an increase in total Israeli population. This total estimate includes both the Israeli Arab emigrants and Israeli Jews who may have died while abroad. The CBS analyzed the border control data and computed a "gross balance" of 581,000 Israelis living abroad during the period 1948–1992. In other words, there were 581,000 more exits from Israel than re entries on the part of Israeli residents (i. e., persons living in Israel whether native born or born elsewhere). About half of the persons leaving Israel named the United States as their destination. Assuming that they stayed in the United States, and that no other Israelis came to the United States via other countries, the "gross balance" of Israelis residing in the United States would be 290,500. Zvi Eisenbach, working from Israeli data, has calculated that about 74 percent of American Israelis are Jews. Thus, the gross balance of Israeli Jews in the United States over the period 1948–1992 is adjusted down to 216,000. Gold and Phillips subtracted from this number 25,000 persons who would have died, leaving 265,500. Since the gross balance subtracts reentrances to Israel from exits out of Israel, Gold and Phillips subtracted 18,400 more persons who may be assumed to have returned to Israel in 1993 (the number that re entered Israel in 1992), for an adjusted gross balance of 172,848 Jewish Israelis living in the United States. The Organisation for Economic Co operation and Development calculated an 'expatriate rate' of 2.9 persons per thousand, putting Israel in the mid range of expatriate rates among the 175 OECD countries examined in 2005. Over a third of persons in the U. S. who define themselves as Israeli may be American born children of Israeli emigrants, many of whom have never lived in or even visited Israel, but are counted as Israeli citizens under Israeli law. The 2000 U. S. decennial Census had 107,000 persons who reported Israeli as their first or second ancestry, of these persons 51 percent reported country of birth as Israel/Palestine, 39 percent reported being born in the U. S., 3 percent were born in the former Soviet Union and Eastern Europe and the remaining 7 percent in other countries. Between 2005 and 2012, 116 Israelis were granted asylum in the United States after claiming that they were persecuted or faced "mortal danger" by remaining in Israel, out of a total of 405 requests. These cases were believed to consist of Israeli Arabs, former Soviet immigrants, and radical Haredim. The Israeli Central Bureau of Statistics estimates that between the state's founding in 1948 and 2015, about 720,000 Israelis emigrated and never returned to live in Israel. In 2017, it estimated that between 557,000 and 593,000 Israelis, not including children born to Israeli emigrants, were living abroad.
Көші-қон құбылысының себептері
Израильден кетудің негізгі себептері көбінесе эмигранттардың жақсырақ тұрмыс деңгейіне, жұмыс мүмкіндіктерін іздеуге және жоғары білім алу арқылы кәсіби өсуге ұмтылуымен байланысты. 1980-жылдардың басынан бастап Израильдегі эмиграция құбылысы елдегі әлеуметтік, қаржылық, мәдени және саяси өзгерістердің нәтижесінде күш алды. Мысалы, Берлинде израильдіктердің қалаға көшіп келуінің басты себептері: Израильдегі өмірге қанағаттанбау, жеке және академиялық әлеуетті іске асыру мүмкіндігі, жұбайының көшіп кетуі немесе неміс жұбайының болуы, сондай-ақ Берлиндегі салыстырмалы түрде төмен өмірлік құн мен қала ұсынатын мәдени байлық пен әртүрлілік болды. Омер Моав пен Арик Голд жүргізген зерттеу 1995-2005 жылдар аралығында елден кеткен израильдіктерді талдады. Олардың зерттеуі бойынша, міндетті білім алғандарға қарағанда жоғары білімді адамдардың көшіп кету деңгейі жоғары екені анықталды. Қазіргі жағдайды ескере отырып, ата-аналар Израиль ғалымдарын елге қайтаруға тырысуда. Олар Израильден эмиграциялаған, әсіресе жас ғалымдарға жеткілікті гранттар мен жағдайлар ұсынылмай отыр деп санайды. Басқа елдер ғылыми-зерттеу орталықтары мен қаржыландыру арқылы жақсы мүмкіндіктер ұсынады, бұл оларға қаржылық тұрғыдан өзін қамтамасыз етуге және көбінесе оқумен бірге жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Эмигранттар арасында жүргізілген сауалнамалар Израильдегі саяси жағдай мен қауіпсіздікке қатысты мәселелер эмиграцияның басты себептерінің қатарына кірмейтінін көрсетті. Эмиграция, әсіресе иврит тілін меңгермеген, еңбек нарығына енбеген немесе өмірінде бір рет тұрғын үйін ауыстырған және келесі өзгерісті жасау оңай деп ойлаған жаңа иммигранттар арасында да кең таралған. Көшіп келушілердің кейбіреулері үшінші елге, көбінесе Батысқа қоныс аударады, ал кейбіреулері туған елдеріне оралады. Бұл құбылыс туған елдегі жағдай жақсарғанда күшейе түседі, мысалы, 21-ғасырдың басында бұрынғы КСРО-да болғандай. Израиль мемлекеті құрылғаннан бері жүргізілген сауалнамалар елден кеткендердің Израильде қалғандарға қарағанда білім деңгейі жоғары екенін көрсетті. Бұл құбылыс Израильден кеткен жаңа иммигранттар арасында, Израильде туғандарға қарағанда одан да күшті байқалады. Сондықтан Израильден эмиграцияны кейде "ақыл-ойдың ағып кетуі" деп атайды. ЭЫДҰ-ның бағалауынша, жоғары білімді эмигранттардың көрсеткіші мың жоғары білімді израильдікке шаққанда 5,3 адамды құрайды, бұл Израильді ЭЫДҰ елдерімен салыстырғанда төменгі үштен бірге орналастырады, онда орташа көрсеткіш мың жоғары білімді эмигрантқа шаққанда 14 адамды құрайды. Израиль, дамыған техникалық және білім беру инфрақұрылымымен және жоғары білімді азаматтардың көп санымен, Бельгия, Нидерланды, Финляндия, Дания және Жаңа Зеландия сияқты дамыған елдерге қарағанда жоғары білімді адамдардың үлкен пайызын сақтап отыр.
Айналмалы көші-қон
Израильдік яһудилердің көшіп кетуі бір бағытты деп есептелген және "йерида" деп сипатталған, бірақ маңызды үлгідегі оралу, "хазара" (חזרה хазара, "қайта оралу"), кем дегенде бір жыл немесе одан да көп уақыттан кейін Израильге оралу ретінде көрінеді, онда үйлер мен тұрмыс құру немесе қайта құру қажет. Көшіп кеткен израильдіктердің көпшілігі мұңайып кетпейді, және ұзақ уақыт шетелде болғаннан кейін үйлеріне оралады. Бұл айналымды көші-қон жоғары білікті және жоғары білімді израильдік көшіп келушілер мен олардың отбасылары үшін ерекше көзге түседі. 2007 жылы Израильдің иммигранттарды қабылдау министрі израильдік эмигранттарды Израильге қайтаруға ынталандыру мақсатында арнайы бағдарлама жариялады. Сондай-ақ, 2008 жылға дейін министрлік оралған эмигранттар үшін тиімді қабылдау жоспарларын құруға 19 миллион шекел инвестициялауға келісім берді. (Толық мәліметтер үшін: Израильдегі салық салу). Оған дейін әр жылы 4000 израильдік оралған. 2008 жылы бұл көрсеткіш өсе бастады. Осы науқан басталғаннан бері елге оралған израильдіктердің саны екі есеге артты. 2010 жылы бұл көрсеткіш 11 мыңға жетті. 2010 жылдан 2012 жылдың қазанына дейін рекордтық 22 470 израильдік оралды, оның ішінде 4837 академик және зерттеуші, 2720 техникалық маман және 681 бизнес-менеджер болды. Израиль кемінде екі жыл (студенттер үшін 1,5 жыл) шетелде тұрған Израиль азаматтарына "Тошав Хозер" (תושב חוזר toshav hozer, "қайта оралушы резидент") құқықтық мәртебесін берді; шетелде болған кезінде жылына 120 күн немесе одан да көп уақыт (365 күн) Израильге бармаған; бұрынғыда осы резидент ретіндегі құқықтарын пайдаланбаған. Демограф Пини Германның сөзіне сүйенсек, бұл айналымды көші-қон Израиль үшін экономикалық пайда әкелді. Израильде АҚШ-тан кейін екінші орында тұратын, жоғары білікті және дағдылы мамандардың үлкен санына сәйкес келетін технологиялық, академиялық және басқа да инфрақұрылымдық ресурстар жеткіліксіз. Осының салдарынан көптеген израильдіктер ұзақ уақыт бойы шетелде жұмыс істеді. Олар оралғаннан кейін, Intel, Google, Microsoft және IBM сияқты компаниялар ұсынған жаңа инфрақұрылымды Израильге тартты немесе өздерімен бірге әкелді. Көптеген адамдар "йерида" құбылысын сионистік қозғалыстың сәтсіздігі деп санайды, бірақ кейбіреулер оны оның табысы деп есептейді. Бұл туралы сұхбатта сұралған ақын Ирит Кац израильдік яһудилердің басқа елдерге көшіп кетуге ыңғайлы екенін айтты, себебі Израиль енді "қалыпты" және олар өз еліне зиян келтірмей, мұны жасауға "рұқсат" алған.
Израиль қоғамындағы көзқарастар
Бірінші көші-қон толқыны кезінде Израильден эмиграцияның өршуі сионистік жобаның табысына қатысты үлкен пессимизмге себеп болды. 1976 жылы сұхбатында Израиль премьер-министрі Ицхак Рабин ізраилдік эмигранттарды "әлсіздердің құлдырауы" (נפולת של נמושות) деп сипаттады. Бүгінде ізраилдіктер арасында эмигранттарға қатысты антагонизм әлдеқайда азайды. Израиль мемлекетінің сионистік басшылығының басты мәселесі – Израильде туған адамдардың эмиграция таңдауы, олар жаңа иммигранттар сияқты интеграцияға қабілетсіздіктен кейін кеткендерге қарағанда, бірқатар қиындықтарға тап болмады. 2008 жылы сұхбатында Израильдің қорғаныс министрі және бұрынғы премьер-министрі Эхуд Барак: "Жүдейлер әлемнің кез келген бұрышында өздерін ұстай біледі. Біз үшін нағыз сынақ – Израильді ғылым, білім беру, мәдениет және өмір сапасы жағынан тартымды елге айналдыру, тіпті американдық еврей жастары да осында келгісі келеді. Егер біз мұны істей алмасақ, тіпті осы жерде туғандар да саналы түрде басқа елдерге кетуді шешеді. Бұл – шын мәніндегі мәселе" деді. Көші-қон идеясының тағы бір көрінісі – Еуропалық Одақ елдерінің азаматтығын іздейтін ізраилдіктердің салыстырмалы түрде көп саны (2007 жылы ізраилдіктердің шамамен 42 пайызы ата-аналары мен ата-бабаларының ұлтына байланысты азаматтыққа ие болуға құқылы болды). 2007 жылы 4000-нан астам ізраилдік неміс азаматтығын алды, бұл 2005 жылмен салыстырғанда 50 пайызға көп. Иерусалимдегі Менахем Бегин мұражай орталығының соңғы сауалнамасы көрсеткендей, ізраилдіктердің 59 пайызы шетелдік елшілікке азаматтық пен төлқұжат алу үшін жүгінген немесе жүгінуді жоспарлаған, мүмкін, қауіпсіз баспана ретінде пайдалану үшін, бірақ іс жүзінде Израильде тұруын жалғастырған. Алайда, осы мансапты қызметкерлердің Израильден тұрақты түрде эмиграциялауының ықтималдығы төмен. Олар, көбінесе, Израиль төлқұжатын иеленушілерге жабық немесе құдайға сыймайтын елдерге саяхаттауды жеңілдету үшін төлқұжат алды. 2007 жылғы Gallup World Poll сияқты сауалнамалар ізраилдіктердің маңызды бөлігінің, 20 пайызының, мүмкіндігі болса, басқа елге тұрақты көшуге ниеттенгенін көрсетті. Бұл көші-қонға деген ықыластың орташа деңгейі, мысалы, Дания, Бельгия, Мексика, Аргентина, Италия, Польша, Венгрия, Оңтүстік Корея және Чили тұрғындарынан төмен. Көші-қонға итермелейтін фактор көбінесе өмір сапасы туралы түсініктерде көрінеді. Өз өмірінің сапасын бағалау кезінде, ізраилдіктер 0-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағалайды, 2007 жылы ізраилдіктердің орташа бағасы 6,84 болды, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен (4) әлдеқайда жоғары және әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі – Данияның 8-імен салыстырылады. Жасөспірімдер сияқты жас топтар Израиль халқының жалпы санына қарағанда шетелде өмір сүруге көбірек ниет білдіреді. 2007 жылы 14-18 жас аралығындағы ізраилдік жасөспірімдердің шамамен жартысы Израильден тыс жерде өмір сүруге ниеттенгенін білдірді. Жасөспірімдердің 68 пайызы Израильдің жалпы жағдайының "жақсы емес" екенін айтты. Израильге көші-қонға және диаспорада тұратын еврейлерге қатысты ізраилдіктердің көзқарасы сионизм тұрғысынан өзгеруі мүмкін. 2009 жылы Еврей университетінің әлеуметтанушысы Веред Виницкий Серусси ізраилдіктердің шетелге тұрақты немесе уақытша кетіп қалуының жиі кездесетіні, олардың отбасыларының диаспорадағы еврейлерге немқұрайлы қарауына себеп болатынын айтты. 2009 жылы Хайфа университетінің әлеуметтанушысы Оз Алмог сұхбатында: "Егер сіз ізраилдіктерден АҚШ және Ұлыбритания сияқты қуғын-сүргінге ұшырамайтын елдерден Израильге келген еврейлер туралы не ойлайтындарын сұрасаңыз, олар: "Олар ақымақ" дейді" деді. Израиль үшін еврей агенттігінің бұрынғы төрағасы және Кнессеттің бұрынғы спикері Авраам Бург 2007 жылы Израильдің еврей өміріндегі орталық рөлін күмәндандырып, Израильден тыс жерде өмір сүрудің заңды екендігін айтты: "Біз Бен-Гурионның сионизмімен өстік, еврейлер үшін бір ғана орын бар және ол Израиль. Мен олай емес деймін, еврейлер әрқашан бірнеше орталықта өмір сүрген".
Эмиграция және Израиль саясаты
Ерида саяси кампанияларда жиі кездесетін мәселе болып табылады, партиялар қарсыластарының саясаты оны күшейтеді немесе өздерінің саясаты оны азайтады деп мәлімдейді. Кейбір партиялар өздерінің сайлау бағдарламаларына ерида саясатын енгізеді, ал жеңімпаздар оны шешу үшін министрді немесе депутатты тағайындай алады. Кнессетте заң жобалары жиі еридаға тигізетін әсері мүмкін екендігі тұрғысынан талқыланады. 1998 жылы "Peace Now" Израиль тобының жетекшісі Джанет Авиад: "Біздің халқымыз Бибиді [Премьер-министр Бенджамин Нетаньяхуды] естіген бойда радионы өшіреді. Олар 'ішкі еридке' ұшырады" деді. 2008 жылы Израильдегі идеологиялық дағдарыс кезінде, рекордтық деңгейде төмендеген және азайып бара жатқан алия көрсеткіштеріне байланысты, Израильдің көші-қонды қабылдау министрлігі "Израильдің 60 жылдығы – үйге оралу" деген тақырыппен израильдік эмигранттарды, "Израиль" диаспорасын және еврей диаспорасын бағытталған жаңа миссияға кірісті. Сыншылар көші-қонды қабылдау министрлігінің қайта оралған израильдіктерге назар аударуының дұрыс екендігіне күмәнданады, өйткені оның міндеті жаңа иммигранттарға көмек көрсету болып табылады. Министрлік бұрынғы тұрғындардың оралуын қарастыратын басқа органның жоқтығын атап өту арқылы мұны негіздеді. 2009 жылы Бенджамин Нетаньяхудың қолдауымен Кнессетке енгізілген заң жобасы шетелдегі израильдіктерге дауыс беру құқығын беруді көздеді. Аталған заң жобасы қабылданбады. 2014 жылы, Газадағы "Қорғаныс шебі" операциясынан кейін, израильдік "Шмемель" тобының Израилден эмиграцияны бейнелейтін "Берлин" әні, өзінің мәтіні мен бейнесі арқылы Израилде өмір сүрудің балама жолдарын көрсеткен наразылық әні ретінде танылды. 2023 жылы израильдіктер мен БАҚ Премьер-министр Нетаньяхудың билікке қайта оралуына және демократияны құлдыратуға бағытталған деп саналатын оңшыл коалиция мен саясатына жауап ретінде "ерида" орнына "қоныс аудару" терминін қолдана бастады. Бұл көбінесе қашықтан жұмыс істейтіндер үшін ұсынылатын мүмкіндік ретінде қарастырылды.
Диаспорадағы яһуди қауымдастықтарының реакциясы
Раввин Джозеф Телушкин американдық еврей қауымының йордимге қатысты қайшылы сезімдерін әлі де сақтап келе жатқанын атап өтеді: «Көбінесе дінсіз йордимдер еврей қауымдық өміріне қатысудан жаңылғандықтан, әлеуметтік байланыстарын тек өзара арасында ғана сақтайды». Роб Эшман Израиль эмигранттарын жергілікті яһудилердің «толық құқықты мүшелер ретінде қарастырмайтынын» және мұндай «салқын қабылдаудың» Израиль мемлекеті үкіметінің толық қолдауымен болғанын айтады. Диаспорадағы еврей қауымдарының эмигранттарды құшақтауы, Израилге көшіп бару – сионистік идеалға опасыздық және Израильдің еврей халқының санын сақтап, өсірудегі табысына қауіп келтіру ретінде қарастырылады. Израиль ұйымдасқан еврей қауымдастықтарын израильдік эмигранттарға қызмет көрсетуден бас тартуға шақырды, себебі мұндай көмек эмигранттарды елде қалуға ынталандыруы мүмкін. Көптеген израильдік эмигранттардың Израильге қайта оралуы Ұлы дағдарыстың қыршыны болды және еврей американдық БАҚ-тарында жарияланды. Мысалы, Нью-Джерсидегі еврей қауымында Теанекке йеридaның жоғары деңгейіне байланысты пікір таласы болып жатыр. Қауым мүшелерінің Израилға көшіп баруын қуанышпен қарсы алғанмен, Израилден Теанекке көшіп келгендерді мойындауға не құрметтеуге құлшынбайды. Кейбір адамдар йеридaның балаларына сіңіргісі келетін құндылықтарға қайшы келетінін, ал синагогтар мен мектептердегі басшылық лауазымдарда йордимдердің болуы қауымның діни-сионистік мақсаттарына кедері келтіреді деп санайды. Диаспорадағы еврей қауымдары израильдік эмигранттардың жергілікті еврей ұйымдарымен аз байланыста екенін және қаржылық жағынан көп үлес қоспайтынын есептейді. Көпшілігі жергілікті яһудилер арасында сирек кездесетін, төмен мәртебелі жұмыстарда еңбек етеді. Мысалы, Израильдің бұрынғы премьер-министрі Голда Меир Нью-Йорктегі израильдік официантпен болған кездесуін еске алып, кейбір эмигранттардың шетелде қандай мамандықтарды таңдайтынын көрсетті. 2009 жылы Британ Колумбия университеті жүргізген зерттеуде Канадада 45 000 израильдік тұратыны анықталды, ал басқа бағалаулар бойынша бұл көрсеткіш 60 000-ға жетеді. Олардың шамамен 26 000-ы Ванкувер агломерациясында тұрады. Жалпы алғанда, израильдік экспаттар Канада яһудилерінің 14%-ын құрайды деп есептеледі.
Германия
Германияда 8 мыңнан 15 мыңға дейін израильдік эмигрант тұрады. Олардың көбісі Берлинде қоныстанған. Германиядағы еврей және израиль қауымдастығы да өсіп келеді. 2014 жылы Facebook-те "Olim L'Berlin" (Берлинге бет бұру) деген веб-сайт Израильде "пудинг немесе сүт наразылығы" деп аталатын акцияны бастады, себебі Германиядағы тұрмыстық тауарлардың бағасы салыстырмалы түрде төмен. Израильдік "Шмемель" тобының "Алтын Иерусалим" әнін "Яков Мысырға кетті, себебі жалдау ақысы үш есе арзан, ал жалақы екі есе жоғары – Бейбітшілік, Еуро және Нұр Рейхстагы" деген мағынада пародиалауы да кең танылды. Германияның осы мақсатта таңдалғаны Израильдің 1948 жылы Холокосттан кейін құрылуын, көптеген Холокосттан аман қалғандарды және Германияда жасалған өнімдерді әлі де сатып алудан бас тартатын азаматтарды ескере отырып, қоғамдық және саяси спектрде күйзеліс тудырды. Ауыл шаруашылығы министрі Яир Шамир: "Холокосты ұмытып, пудинг үшін Израильді тастаған израильдіктерге ашырмын", – деді.
Грекия
Грекия израильдіктер үшін танымал көші-қон бағыты болып табылады, себебі онда жылжымайтын мүлік бағасы салыстырмалы түрде төмен, "Алтын виза" бағдарламасы (грек экономикасына 250 000 евро инвестиция салғанға орнына тұрақты тұру құқығы) және Израильге жақын орналасқан.
Үндістан
40 000-нан 60 000-ға дейінгі израильдіктер Үндістанға эмиграция жасаған немесе ұзақ мерзімді тұруға орналасқан, және негізінен Гоа мен Махараштра штаттарында тұрады. Әскери қызметтен кейін Үндістанға келген жас израильдіктердің шағын тобы бар. Олардың кейбіреуі діни себептермен жергілікті яһудилерге көмектесу үшін қалады.
Италия
Израильдіктер білім алу, жұмыс істеу, туризм және ғылыми-көркем алмасу мақсатымен Италияға жиі сапар шегеді. Соңғы он жылда итальян авторларының 105 кітабы итальян тілінен иврит тіліне аударылды. Израильге көшіп келген (алия жасаған) итальяндықтардың белсенді қауымдастығы мәдени байланыстарды нығайтып, елде итальян мәдениетін дамытуға ықпал етті. Италияның Мәдениет институты жақында Ливиядан шыққан еврейлердің Ор-Ехудадағы мәдени орталығында бірқатар шараларды бастап, ұйымдастырды, сондай-ақ онда итальян тілі курсы ашылды. Екі ел 1971 жылғы 11 қарашада Римде мәдени келісімге қол қойды.
Румыния
Коммунизм құлағаннан кейін көптеген израильдік яһудилер Румынияға көшіп келді, олардың көпшілігі кәсіпкерлер болып жұмыс істеді. 2017 жылы Румынияда 3000 Израильде туған адам тұрды. Бұған қоса, әр жыл сайын Израильдегі румындық яһудилер мен олардың ұрпақтары өз туған жерлеріне көшіп оралады.
Ресей
Мәскеуде әлемдегі ең ірі ізраилдік экспаттар қауымдастығы орналасқан, 2014 жылғы мәліметтер бойынша қалада 80 000 ізраил азаматтығын алған адам тұрады, олардың басым көпшілігі орыс тілінде сөйлейтін және қос азаматтыққа ие. Тель-Авив пен Мәскеу арасында апта сайын 60 рейс орындалады.
Америка Құрама Штаттары
2009 жылы Стивен М. Коэн мен Джудит Вайнштейн Нью-Йоркте ізраильдік еврей эмигранттарының еврей қауымдастығымен тығыз байланыста екенін анықтады, тіпті Израильде қауымдастық деңгейі төмен болса да. Израильдіктердің синагог мүшелігі мен қатысуы, кашрут сақтауы, еврей қайырымдылық шараларына қатысуы және еврей қауымдық орталықтарына мүше болуы сияқты зерттеуде қолданылған көрсеткіштер бойынша, олар американдық әріптестеріне қарағанда еврей дініне жақын екені анықталды. Лос-Анджелесте Израиль көшбасшылық клубы құрылып, Израильді қолдау шараларында белсенді жұмыс істеді. Соңғы рет 2008 жылы жергілікті еврей федерациясы мен Израиль консулдығымен бірлесіп, Израильдің Сдерот қаласындағы ракеталық шабуылдардан зардап шеккен халқына қолдау көрсету мақсатында концерт ұйымдастырды. АҚШ президенттігіне үміткерлер – Хиллари Клинтон, Барак Обама және Джон Маккейн видеоарна арқылы қатысушыларды құттықтап, Сдерот тұрғындарына қолдауларын білдірді. Беверли-Хиллздегі Израильдік бизнес желісі 1996 жылдан бері жұмыс істеп келеді. UCLA Халықаралық институтындағы стартап жобасы – Израиль-Америкалық зерттеу бастамасы (IASI) ізраильдік-американдықтардың өмірін және оқиғаларын құжаттауға, бастапқыда Лос-Анджелесте, ал кейін бүкіл АҚШ бойынша зерттеулер жүргізуге бағытталған. Оңтүстік Флорида, Нью-Йорк, Лос-Анджелес және АҚШ-тың басқа да аймақтарында еврей тіліндегі түрлі веб-сайттар, газеттер мен журналдар жарық көреді. Израиль арнасы және тағы екі еврей тіліндегі арна спутник арқылы бүкіл АҚШ-та таратылады. 1990 жылдарда Нью-Йорк пен Лос-Анджелестегі жергілікті телеарналарда еврей тіліндегі Израиль бағдарламалары көрсетілді, бұл еврей тіліндегі спутниктік хабар таратудан бұрын болды. Израильдік артистердің тікелей өнер көрсетулері АҚШ және Канададағы ізраильдік эмигранттар шоғырланған орталықтарда үнемі өтеді, көрермендердің саны көбінесе жүздермен есептеледі. Лос-Анджелесте 1990 жылдан бері жыл сайын Израиль тәуелсіздік күні фестивалі өтіп келеді, онда мыңдаған ізраильдік эмигранттар мен американдық яхудилер қатысады.
Танымал мәдениетте
1990 жылы комедия жазушысы Роберт Смигель "Saturday Night Live" бағдарламасы үшін "Sabra Shopping Network" атты скетч ойлап тапты. Екі жыл өткен соң Смигель оған "Sabra Price Is Right" бағдарламасын қосты, онда Том Хэнкс ізгі қысым жасайтын израильдік ойын-сауық шоуының жүргізушісі, Сэндлер мен Роб Шнайдер – алып барушылар, ал Смигель темекі шегетін хабаршы рөлінде ойнады. Барлығы да бақытсыз клиенттерге нашар сапалы электрониканы ұсынумен айналысты. 2008 жылғы "Зоханмен араласпа" фильмінің идеясы "Sabra Shopping Network" және "Sabra Price Is Right" скетчтеріне негізделген. Фильм IDF армиясының коммандосы Зохан Двирдің өзінің ең бағалы арманы – шаштараз болу үшін Нью-Йоркке көшіп, өлімін сахналауы туралы айтады. 2005 жылғы "Мюнхен" фильмінің соңында израильдік "Моссад" агенті Авнер (Эрик Бана ойнады) әйелі мен баласымен қайта қосылу үшін Израильден Нью-Йорк штатының Бруклин қаласына көшуге шешім қабылдайды.