Кіріспе

2005 жылғы 1 маусымда Нидерландыда Еуропа Конституциясын құру туралы шарт бойынша кеңесші референдум өтті. Оның нәтижесінде «Жоқ» деп дауыс берілді. Бұл дауыс беру екі жүз жылдан астам уақыттан бері өткен алғашқы ұлттық референдум болды және үкімет үшін міндетті болған жоқ, яғни сайлаушылар Конституцияны қабылдамаған жағдайда да, теориялық тұрғыдан Генералды штаттар оны ратификациялай алатын еді. Дегенмен, үкімет сайлауға қатысушылардың саны 30%-дан асса, шешуші нәтижеге бас иетінін мәлімдеді. Ресми нәтижелерге сәйкес, 63,3% қатысушының ішінде 61,6% Конституцияны қабылдамады. Сайлаушыларға қойылған сұрақ: «Нидерланды Еуропа Конституциясын құру туралы шартты мақұлдайды ма, әлде қарсы ма?» Мүмкін жауаптар: «Иә» немесе «Жоқ». Ірі қалалардағы кейбір сайлау учаскелерінде бос бюллетень беруге де рұқсат етілді. Бұл бюллетеньдер нәтижеге әсер етпеді, бірақ сайлаушыларға қарсы дауыс берудің орнына, дауыс беруден бас тартуға мүмкіндік берді. Бұл референдум Франциядағы Конституция бойынша өткен референдумда оның қабылданбауынан үш күн кейін өтті. Еуроодаққа мүше барлық мемлекеттердің шартты ратификациялауы қажет болғандықтан, кейбір адамдар Нидерландыдағы референдумды маңызсыз деп есептеді. Алайда, «Иә» деп дауыс беруді жақтаған нидерландтықтар сайлаушылардан Францияның нәтижесі Францияның беделін әлсіреткендей, Нидерландының Еуропадағы беделін де төмендетпеуге шақырды. Референдум алдында «Жоқ» деп дауыс беруді жақтағандар Францияның шартты қабылдамауы нидерландтық сайлаушыларды да солай істеуге ынталандырады деген пікір білдірді. Еуропалық қауымдастықтарды құрған елдердің біріндегі референдумда екінші рет «Жоқ» деп дауыс беру шартты «тоқтатуға» мүмкіндік береді деп кеңінен айтылды. Референдумға дейінгі күндері өткізілген сауалнамалар «Жоқ» деп дауыс беру кампаниясының басымдығын көрсетті.

Парламент талқылауы

Референдумға әкелген заң жобасын Нидерланд парламентінің депутаттары: Фарах Карими (Жасылдар), Ниеско Дуббельбоер (Нидерланд Еңбек партиясы) және Борис ван дер Хам (D66) жасады. Үкімет бұл заң жобасын қолдамады. Заң жобасы талқыланған барысында және одан кейін бірнеше саяси партиялар референдумның әртүрлі нәтижелеріне қатысты өз әрекеттерін нақтылады. Референдум ресми түрде міндетті болмаса да, көптеген партиялар оның нәтижелерін қабылдауға дайын еді.

Науқан

Ел парламенті мүшелерінің 80 пайызын құрайтын биліктегі және негізгі оппозициялық партиялардың барлығы, ірі газеттермен бірге Конституцияны қолдады. «Христиан-демократиялық шақыру», «Азаттық және демократия үшін халық партиясы» және «Демократтар 66» коалициясының партиялары «Иә» дауысына дауыс беру үшін науқан жүргізді, сондай-ақ оппозициялық Еңбек партиясы мен Жасылдар партиясы да. Социалистік партия, Пим Фортуин тізімі, Вилдерс тобы, Реформалық саяси партия және Христиандық одақ «Жоқ» дауысына үгіт-насихат жасады. Бұл нәтиже ерекше, себебі «Жоқ» деп дауыс беруді қолдаған ең ірі партия – Социалистік партия, ол соңғы сайлауда дауыстардың 6 пайызын жинаған. «Иә» науқанын барлық ірі партиялар қолдады (олардың көпшілігі «жоқ» деп дауыс беруге дейін және одан кейін сайлауда сәтсіздікке ұшырады). Референдумға дейінгі айларда жүргізілген сауалнамалар халықтың пікірі екіге бөлінгенін көрсетті, ал референдумға жақындаған сайын «Жоқ» науқаны айқын басымдыққа ие болды. Бірақ сайлаушылардың жартысына жуығы Конституцияның мазмұны мен ережелерін білмейтінін мойындады. 21 сәуірде «Referendumwijzer» деп аталатын танымал интернет-тест іске қосылды, бірақ сыншылар оның Конституцияға жақын екенін айтып, тіпті келісімге қарсы болғандар да демократия мен қоршаған ортаға қатысты Конституциямен тікелей байланысы жоқ сұрақтарға жауап беру арқылы оған жақын нәтижелер алғанын атап өтті. «Иә» науқанының телеарналардағы жарнамалары, егер Конституция қабылданбаса, Еуропада соғыс пен хаос туындауы мүмкін деген қорқыныш тудырып, дауға себеп болды. Холокост және Сребреницадағы қырғынның эмоционалды суреттерін көрсеткен жарнамалардың ең сезімталдары «Иә» науқаны тарапынан эфирге шығарылмады, бірақ ұлттық жаңалықтарда кеңінен жарияланды және жағымсыз қабылданып, сынға ұшырады. 19 мамырдағы TNS-NIPO сауалнамасы бойынша, сайлауға қатысуға ниет білдіргендердің саны 38 пайызды құрады, олардың 27 пайызы «Иә» деп, 54 пайызы «Жоқ» деп дауыс беруге ниеттенген. Осы ұйымның 30 мамырда, референдумға екі күн қалғанда жүргізген сауалнамасы дауыс беруге ниеттілердің 58 пайызы келісімшартты қабылдамайтынын көрсетті. Референдумға жақындаған сайын «Иә» науқанының өкілдері жеңіліске ұшырау мүмкіндігін болжады, ал кейбіреулері тіпті Францияның келісімді қабылдамауынан кейін жеңіліс білдірді, бұл Нидерландының ратификация процесіне кедергі келтіретін бірінші немесе жалғыз ел болуына жол бермейтінін айтты. Бірақ олар француз нәтижесі «Жоқ» науқанына көбірек заңдылық пен қабылдау сыйлағанын, сондай-ақ Нидерландының Еуропадағы беделі «Жоқ» дауысынан айтарлықтай зардап көрмейтінін жұртшылыққа жеткізді, тіпті кейбіреулері Нидерланды Еуропаның қалған бөлігінің алдында ақымақ көрінетінін айтты.

Нәтижелер

Дауыс беру нәтижесі%Мақұлданған2,940,73038.5Қарсы4,705,68561.5Жарамсыз/бос дауыстар58,781Барлығы7,705,196100Тіркелген сайлаушылар/қатысу12,172,74068.3Көзі: Kiesraad

Бас тарту себептері

Морис де Хонд жүргізген сауалнамаға сәйкес, Конституцияға қарсы болғандардың 30% референдумды үкіметке наразылықтарын білдіру мүмкіндігі ретінде пайдаланды, олардың талқылауларын оларға ұсынылған келісімнің мазмұнымен шектемей, одан тысқары шығарды. Референдум кезінде Нидерландының оңшыл коалициялық үкіметі, басшысы Ян Петер Балкененде, мемлекеттік шығыстарды қысқартуға тырысқан кезде елдегі саяси элитаға деген көңілсіздік күшейіп, танымалдылығын жоғалтты. "Жоқ" деп дауыс беруге себеп болған Еуропалық Одаққа қатысты мәселелердің кейбіреуі Конституцияның ережелерімен тікелей байланысты емес еді. Түркияның және Шығыс Еуропа елдерінің Еуропалық Одаққа қосылуына қатысты пікірталастар иммиграцияның артуы немесе жаңа мүше мемлекеттерге жұмыс орындарының аутсорсингінен қауіп тудырды. Сонымен қатар, Нидерландыда еуро туралы референдум өткізілмен, оны қабылдау нәтижесінде өмір сүру құнының өскеніне байланысты алаңдаушылық (Нидерланд азаматтарының ЕО-ға жан басына шаққандағы ең үлкен үлес көлемі есебінде) сайлаушылардың шамамен 30% саяси жүйеге "қарсы қадам жасау" мүмкіндігін пайдаланды. Алайда, сайлаушылардың үлкен тобы Конституцияның өзіне байланысты себептермен "Жоқ" деп дауыс берді. 48% жаңа Конституцияны қолданыстағы келісімдерден нашар деп есептеді, ал 44% Нидерландының ЕО-дағы ықпалының төмендеуін атап өтті, бұл келісімге қатысты маңызды фактор болды. Осыған байланысты Еуропалық Одақтың (әсіресе Ұлыбритания, Франция және Германия) ықпалды мемлекеттерінің үстемдігіне ұшырау қаупі болды. "Иә" жақтастарының агрессивті және қатал стилі де көптеген адамдарды ойыннан шығарды. Әділет министрі Пит Хайн Доннер бас тарту соғысқа әкелуі мүмкін екенін ескертіп, "CDA-дағы C ['христиандық' үшін] конституцияны қолдауды білдіреді" деді. Экономика министрі Лоренс Ян Бринкхорст бас тартқан жағдайда "жарық өшеді" және Нидерланды "Еуропаның Швейцариясы" болады деп мәлімдеді. "Азаттық және демократия халықтық партиясы" 2004 жылғы 11 наурызда Мадридте болған террористік шабуылдар, Холокост және Сребреницадағы геноцид сияқты оқиғалармен байланысты даулы телеарналық хабарламасын кері тартып алды. Бұл "Иә" жақтастарының науқанына елеулі зиян келтірді.