Кіріспе
Үндістанның классикалық және халық би өнері Үндістандағы билердің көптеген стильдерін қамтиды, олар көбінесе классикалық немесе халықтық деп жіктеледі. Үндістандағы сахналық өнердің ұлттық академиясы – Сангит Натья Академиясы сегіз дәстүрлі биді үнді классикалық билері деп мойындайды, ал басқа көздер мен ғалымдар одан да көптерін мойындайды. Бұл билердің бастауы санскрит мәтіні «Натья Шастра» мен индуизмнің діни өнер санаттарында жатыр. Халық билері сан жағынан және стиль жағынан әртүрлі, олар әр штаттың, этностың немесе географиялық аймақтың жергілікті дәстүріне сәйкес келеді. Қазіргі заманғы билер классикалық, халықтық және батыс формаларының жетілдірілген және тәжірибелік үйлесімдерін қамтиды. Үндістанның би дәстүрлері Оңтүстік Азиядағы барлық билерге ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азияның би формаларына да әсер еткен. Үнді фильмдеріндегі билер, мысалы, хинди фильмдеріндегі Болливуд биі, көбінесе бидің еркін өрнегімен ерекшеленеді және Үнді субконтинентінің мәдени өмірінде маңызды орынға ие. Үндістанда санскрит, тамил, телугу, ория, мейтей (манипури), парсы немесе араб тілдерін меңгеру билерді (әсіресе үнді классикалық билерін) үйрену үшін жоғары бағаланады және құрметтеледі, себебі бишілер осы тілдердің көмегімен бастапқы мәтіндерді зерттей алады.
Dance in India comprises numerous styles of dances, generally classified as classical or folk. Sangeet Natya Academy, the national academy for performing arts in India, recognizes eight traditional dances as Indian classical dances, while other sources and scholars recognize more. These have roots in the Sanskrit text Natya Shastra, and the religious performance arts of Hinduism. Folk dances are numerous in number and style and vary according to the local tradition of the respective state, ethnic, or geographic region. Contemporary dances include refined and experimental fusions of classical, folk, and Western forms. Dancing traditions of India have influence not only over the dances in the whole of South Asia, but on the dancing forms of Southeast Asia as well. Dances in Indian films, like Bollywood Dance for Hindi films, are often noted for freeform expression of dance and hold a significant presence in the popular culture of the Indian subcontinent. In India, a command over either of Sanskrit, Tamil, Telugu, Oriya, Meitei (Manipuri), Persian, or Arabic, are highly appreciated and respected for learning dances (most significantly Indian Classical Dances) as dancers could have the tools of these languages to go into the primary material texts.
Номенклатура
Классикалық би – теориясы, жаттығулары, құралдары және шыралы өнер практикасының негіздемесі ежелгі классикалық мәтіндерде, әсіресе Натья Шастрада қамтылған және оларға ізбен сүйенетін би. Классикалық үнді билері тарихи тұрғыдан мектеп немесе гуру-шишья парампарасы (ұстаз-оқушы дәстүрі) арқылы дамыған, сондықтан классикалық мәтіндерді оқу, дене шынықтыру жаттығуларын жасау және би репертуарын негізгі пьесамен немесе композициямен, әншілермен және оркестрмен үйлестіру үшін кең ауқымды жаттығулар қажет. Халықтық үнді биі – көбінесе ауызша беріліп келе жатқан дәстүр, оның салт-дәстүрлері тарихи түрде үйреніліп, әдетте ауыз сөздері мен бейресми бірлескен жаттығулар арқылы бір буыннан екінші буынға жеткізіледі. Жартылай классикалық үнді биі – классикалық іздері бар, бірақ халық биіне айналып, мәтіндері немесе мектептері жоғалған би. Тайпалық би – халық биінің жергілікті түрі, әдетте бір тайпа арасында кездеседі; әдетте тайпа билері тарихи кезеңде халық билеріне эволюцияланады.
Бидің Үндістандағы шығу тегі
Үндістанда бидің бастауы ежелгі заманға дейін барып жетеді. Ең ерте палеолиттік және неолиттік үңгір суреттері, мысалы, Мадхья-Прадеш штатындағы Бхимбетка тас қоршауларындағы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы саналатын орындарда би көріністерін көрсетеді. Қазір Пәкістан мен Үндістан арасында бөлінген Инд өркениетінің археологиялық қазбаларында табылған бірнеше мүсіндерде би кескіндемелері бар. Мысалы, «Билеуші қыз» мүсіні шамамен б.з.д. 2500 жылға дараланып, би позындағы биік тұлғаны бейнелейді. Ведалар рәсімдерді өнермен үйлестіреді, мысалы, драмалық қойылымдар, онда құдайларды мақтау ғана емес, ән салу да болды, сонымен қатар диалогтар драмалық көріністердің және рухани тақырыптарды талқылаудың бір бөлігі болды. Биге қатысты ең ерте мәтіндік дәлелдер – Панинидің, санскрит грамматикасы туралы классикалық еңбекті жазған ғалымның мәтінінде айтылған Натасутраларда кездеседі, ол шамамен б.з.д. 500 жылға дараланады. Бұл өнерге қатысты Сутра мәтіні басқа да кейінгі Веда мәтіндерінде еске алынады, ал ежелгі драма, ән, би және осы өнер түрлері үшін санскрит композицияларын зерттеуде алғашқы қадамдар жасаған екі ғалым – Шилалин (IAST: Śilālin) және Кришашва (Kṛśaśva) есімдері айтылады. Натья Шастраның алғашқы толық жинағы б.з.д. 200 – б.з. 200 жылдар аралығында жасалған, бірақ бағалаулар б.з.д. 500 – б.з. 500 жылдар аралығында да болуы мүмкін. Натья Шастра мәтінінің ең көп зерттелген нұсқасы 36 тараудан тұратын 6000-ға жуық шумақтан құралған. Классикалық билер Натья Шастрадан бастау алады.
Классикалық би
Үндістанның классикалық биі жалпы театрдың бір түрі болып табылатын би-драма жанрын дамытты. Биші көбінесе тек қол-жестің арқасында ғана оқиғаны көрсетеді. Үндістанның классикалық билерінің көпшілігі индуист мифологиясынан алынған әңгімелерді сахналады. Әрбір стиль белгілі бір өңірдің немесе халықтың мәдениеті мен рухани құндылықтарын көрсетеді. Нақты стильдің Натьяшастрада баяндалған қағидаларға сай болуы – классикалық деп танылу шарттарының бірі. Натьяшастра – бұл үнді актерлік өнері туралы нұсқаулық. Қазіргі таңда Сангит-Натак Академиясы сегіз үнді классикалық би стиліне классикалық мәртебе берген: Бхаратанатьям (Тамил Наду), Катхак (Солтүстік, Батыс және Орталық Үндістан), Катхакали (Керала), Кучипуди (Андхра), Одисси (Одиша), Манипури (Манипур), Мохиниаттам (Керала) және Саттрия (Ассам). Үндістанның барлық классикалық билерінің бастауы индуизм өнері мен діни дәстүрлерінде.
Бхаратанатьям
Б.з.д. 1000 жылға дейін тамыр тартатын бхаратанатьям – Оңтүстік Үндістанның Тамил Наду штатынан шыққан классикалық би. Қазіргі заманда оны көбінесе әйелдер орындайды. Би әдетте классикалық карнатик музыкасымен сүйемелденеді. Бхаратанатьям – Тамил Наду және көршілес аймақтардағы индуист ғибадатханаларында пайда болған үнді классикалық биінің маңызды жанры. Дәстүрлі түрде бхаратанатьям әйелдер орындайтын жеке би болып келген, ол индуист діни тақырыптары мен рухани идеяларын, әсіресе шивизмді, сондай-ақ вайшнавизм мен шактизмді көрсетеді. Британдық колониялық кезеңде Үндістанда бхаратанатьям және басқа да классикалық билер қысымға ұшырап, мазақталды. Колониялық кезеңнен кейін ол Үндістанда және шетелде ең танымал үнді классикалық би стиліне айналды, ал көптеген шетелдіктер үшін ол үнді биінің тікелей мағынасындағы синонимі саналады, олар үнді мәдениетіндегі билер мен өнердің алуан түрлілігін білмейді.
Қақақали
Катхакали (katha, "әңгіме"; kali, "көрсетілім") – 17 ғасырда Кераладан пайда болған өте стильделген классикалық би-драма түрі. Бұл классикалық би түрі – өнердің тағы бір "әңгімелік пьеса" жанры, бірақ ол әсем түрлі-түсті макияжымен, костюмдерімен және актер-бишілер киетін бет маскаларымен ерекшеленеді, және дәстүрлі түрде осы бишілердің барлығы еркектер болып табылады. Оның пайда болуы салыстырмалы түрде жақында болғанымен, оның тамыры ғибадатханалар мен халық өнерінде, мысалы Кутияттамда және кем дегенде біздің эрамыздың 1-мыңжылдығына дейін жететін діни драмаларда жатыр. Катхакали биі Оңтүстік Үндістанның ежелгі жауынгерлік өнері мен спорттық дәстүрлерінен алынған қозғалыстарды қамтиды. Ол 16-17 ғасырлардағы Моғол сарайларындағы парсы өнерінің талғамы мен ықпалына бейімделіп, сіңірілді, британдық отаршылдық кезеңде сындарға ұшырап, құлдырады, содан кейін Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін қайта жанданды. Катхак биі үш ерекше түрінде кездеседі, олардың аттары Катхак биі дәстүрі дамыған қалалардың аттарымен байланысты: Джайпур, Бенарес және Лакхнау. Стильдік тұрғыдан алғанда, Катхак биі ырғақты аяқ қозғалыстарын, кішкентай қоңыраулармен (Гхунгру) әшекейленгенін, музыкамен үйлесімді қозғалыстарды, тік дене және аяқтарды, сондай-ақ қолдар мен жоғарғы дене қозғалыстары, мимика, сахналық қимылдар, иілулер мен бұрылыстарға негізделген дамыған тіл арқылы айтылатын әңгімені баса көрсетеді.
Кучипуди
Кучипуди классикалық биі қазіргі Үндістанның Андхра-Прадеш штатындағы Кришна ауданының бір ауылында пайда болды. Бұл өнер ежелгі заманнан бастау алып, Үндістанның басқа да ірі классикалық билері сияқты, саяхатшы әншілер, храмдар және рухани сенімдермен байланысты діни өнер ретінде дамыды. Тарихында Кучипуди биін орындағандардың барлығы – әдетте брахмандар болған еркектер еді, олар тиісті киім кигеннен кейін ерлер мен әйелдердің рөлін сомдаған. Қазіргі Кучипуди дәстүрі бойынша, Тирта Нараяна Яти және оның шәкірті, жетім қалған Сиддхендра Йоги 17 ғасырда бұл өнерді негіздеп, жүйеледі. Кучипуди көбінесе индуист құдайы Кришнаға бағытталған вайшнавтық дәстүр ретінде дамыды және ол Тамил Надуда кездесетін Бхагавата Мела өнер түрімен тығыз байланысты, ол өзі Андхра-Прадештен шыққан. Кучипуди қойылымында таза би (нритта) және өнерліктік бөлім (нритя) бар, онда ырғақты әрекеттер мен ишаралар қол тілі арқылы қойылымды бейнелейді. Әншілер мен музыканттар әртіске сүйемелдеп, тала мен рага карнатик музыкасымен үйлеседі. Қазіргі қойылымдарда Кучипуди биін ерлер де, әйелдер де орындайды.
Одисси
Одисси Үндістанның шығыс жағалауындағы Одиша штатының индуистік ғибадатханаларында пайда болған. Тарихы бойы Одисси әйелдермен көбінесе орындалып келді. Одисси – бұл дәстүрлі би-драма жанры, онда суретшілер мен музыканттар ежелгі санскрит әдебиетінде сипатталған символдық киімдер, дене қозғалыстары, абхиная (бейнелеу) және мудралар (жестер мен қол тілі) арқылы индуистік мәтіндерден мифтік оқияны, рухани хабарды немесе діни өлеңді көрсетеді.
Сатрия
Саттрия – Ассамдағы Кришнаға бағытталған Вайшнавизм монастырьларында пайда болған, 15 ғасырдағы Бхакти қозғалысының ғалымы және әулиесі Шриманта Шанкардевке есептелген классикалық би-драма өнер түрі. Саттрияның бір актілі қойылымы "Анкия Нат" деп аталады, ол баллада, би және драма арқылы эстетикалық және діни ұғымдарды үйлестіреді. Қойылымдар көбінесе билеушілер үйі (намгар) деп аталатын залдарда қойылады. Ойналатын тақырыптар Кришна мен Радхаға, кейде Рама мен Сита сияқты Вишнудың басқа да бейнелеріне арналған.
Манипури
Манипури расы - Мьянмамен (Бірма) шекаралас Солтүстік-шығыс Үндістанның Манипур штатында пайда болған бірегей би-драма түрі. Ол әсіресе индуистік вайшнавизм тақырыптарымен және Радха Кришнаның махаббатқа толы "Рас Лила" би-драмасымен танымал. Манипури расы - бұл командалық өнер, оның өзіне тән ерекше киімдері бар, соның ішінде Кумил (цилиндр пішіндес, әсем безендірілген белдемше), эстетикасы, қағидалары және репертуары. Манипури би-драмасы көбінесе икемділікке, ағынға, сызықтық қимылдарға және қолдар мен жоғарғы дене қимылдарына баса назар аударатын өнер көрсетулерімен ерекшеленеді.
Мохинияттам
Мохиниаттам, Керала штатында дамыған, атауы Мохиниден алынған. Мохини – Вишнудың сүйкімді бейнесі, индуист мифологиясында жақсылық пен жамандық арасындағы шайқаста жақсылықтың жеңіске жетуіне көмектесу үшін өз сүйкімділігін пайдаланады. Мохиниаттам – Натьяшастрада сипатталған Ласья стиліне сәйкес келеді, яғни нәзік, жұмсақ және әйелдік қозғалыстармен би. Дәстүрлі түрде, әйелдер көптеген жаттығулардан кейін оны жеке орындайды. Мохиниаттам репертуарына сопана (баяу әуен) стилінде орындалатын, айтылатын таза және көркемдік би-драма қойылымдары кіреді. Әндер көбінесе Малаялам және Санскриттің Маниправала деп аталатын қоспасынан құралған. Орта ғасырлардағы санскрит әдебиеті топтық билердің бірнеше түрін сипаттаған, мысалы, Халлисака, Расака, Данд Расака және Чарчари. Натьяшастрада драмаға кіріспе ретінде орындалатын әйелдер тобының биі де бар. Үндістанда көптеген халық билері бар. Әр штаттың өзінің халық билерінің түрлері бар, мысалы, Ассамдағы Биху және Багурумба, Гуджараттағы Гарба, Гагари (би), Годакунд және Дандия, Химачал Прадештегі Нати, Джамму және Кашмирдегі Нейопа, Бача Нагма, Джаркхандтағы Джхумаир, Домкач, Карнатакадағы Бедара Веша, Долу Кунита, Кераладағы Тирайаттам және Тейям, Одишадағы Далхай, Пенджабтағы Бхангра және Гидда, Калбелия, Гомар, Расия, Телангандағы Перини биі, Уттаракхандтағы Чхолия биі және т.б. Лавани, Лезим және Коли биі Махараштрада ең танымал. Үндістандағы тайпалық билер тайпалық фольклордан шабыттанған. Әр этностың өзінің мифтері, аңыздары, әңгімелері, мақал-мәтелдері, жұмбақтары, балладалары, халық әндері, халық билері және халық музыкасының ерекше жиынтығы бар. Бишілер міндетті түрде "тайпалық" санатына жатпайды. Дегенмен, бұл би түрлері олардың өмірін, әлеуметтік қарым-қатынастарын, жұмысын және діни нанымдарын көрсетеді. Олар денелерінің күрделі қозғалыстары арқылы туған жерлерінің бай мәдениеті мен әдет-ғұрыптарын бейнелейді. Бұл билердің қарқындылығы әртүрлі. Кейбіреулерінде өте ұсақ қозғалыстар, ал басқаларында аяқ-қолдың күшті қозғалыстары болады. Бұл билер көбінесе жергілікті аспаптармен орындалады. Көптеген билерде соққы аспаптары қолданылады. Музыка жергілікті аспаптар арқылы жасалады. Бұл тайпалық билерде музыканың да әртүрлілігі бар, әсемдігі жұмсақ және тыныштандыратын ырғақтардан күшті және салмақты ырғақтарға дейін өзгереді. Кейбіреулерінде әндер де бар, оларды бишілердің өзі немесе көрермендер орындайды. Киімдер дәстүрлі сарыдан бастап, әйелдер үшін көйлектер мен шалбарлар, айналы жиектерімен, ал ерлер үшін дхоти және үстінен киілетін киімдерге дейін әртүрлі. Олар қазіргі оқиғаларды және жеңістерді тойлайды және көбінесе тайпалық құдайларды қанағаттандыру үшін орындалады. Би стильдерінің көпшілігі этникалық топтың аймақтық орналасуына байланысты. Өзеннің шығысы немесе батысы сияқты ұсақ факторлар да би түрінің өзгеруіне әкелуі мүмкін, тіпті оның жалпы көрінісі бірдей болса да. Діни нанымдар әндердің мазмұнына және, демек, бидің орындалуына әсер етеді. Олардың мазмұнына әсер ететін тағы бір маңызды фактор – мерекелер, көбінесе егін жинау. Мысалы, Ассамның жазық жерлеріндегі рабха тайпасы таулы орманды аймақтарда бароят (тақтайға ұқсас аспап), ханда (қылыш түрі), буши (аджи сияқты аспап), бумши (бамбук флейтасы), сум (ауыр ағаш аспап), дханси, калбанси, калхуранг, чингбакак қолданады. Дәстүрлі түрде олардың билері базили деп аталады. Би арқылы олар өз еңбегін, қуаныштарын және қайғыларын білдіреді. "Хандур Басу" атты соғыс биі олардың күшін және ынтымағын көрсетеді.
Болливуд фильмдеріндегі би
Үнді би стильдерін кинода көрсету арқылы, әсіресе хинди киносы, Үнді биінің сан алуан түрлерін әлемге таныстырды. Би мен ән сахналары елдегі фильмдердің ажырамас бөлігі болып табылады. 1931 жылы «Алам ара» фильмінде киноға дыбыс енгізілгеннен кейін, хореографиялық билер хинди және басқа да үнді фильмдерінде кеңінен таралды. Ертедегі хинди фильмдеріндегі билер көбінесе катак сияқты классикалық үнді би стильдеріне немесе халық билеріне негізделген. Қазіргі заманғы фильмдер көбінесе осы ерте стильді батыс би стильдерімен (MTV немесе Бродвей мюзиклдеріндегідей) үйлестіреді, алайда бір фильмде батыс хореографиясы мен бейімделген классикалық би нөмірлерін қатар көру де жиі кездеседі. Әдетте, басты кейіпкерлер (немесе кейіпкерлер) сүйемелдеуші бишілер тобымен бірге өнер көрсетеді. Үнді фильмдеріндегі көптеген әндер мен билер әннің куплетері арасында орынның және/немесе костюмдердің күрт ауысуын көрсетеді. Батыр мен қаһарманның әдемі табиғи ортада немесе әсем сәулеттік құрылымдарда «суретке түсіру» деп аталатын «pas de deux» (француз балет термині, «екі би» деген мағынаны білдіреді) билеп, ән айтуы жиі кездеседі. Үнді фильмдері көбінесе «бұйым саны» деп аталатын, онда көрікті әйел кейіпкер эпизодтық рөлде ойнайды. Мұндай билердің хореографиясы фильмнің жанрына және жағдайына байланысты өзгереді. Кино актрисасы және биші Хелен кабаре билерімен танымал болды. Көбінесе фильмдерде актерлер өздері билейтін әнді өздері орындамайды, оның орнына фондық әнші орындайды. Актердің әнді өзі орындауы сирек болғанымен, мүмкін емес емес. Болливудтағы билер баяу биден бастап, қарқынды хип-хоп стиліне дейін алуан түрлі. Бидің өзі – барлық би түрлерінің қосындысы. Ол үнді классикалық биі, үнді халық биі, іш биі, джаз, хип-хоп және сіздің қиялыңызға келгеннің бәрін қамтуы мүмкін.
Би білім беру
Үндістан отаршылдықтан тәуелсіздік алғаннан бері, білім беруді, оқытуды және әлеуметтенуді дамыту мақсатында, би сабақтары арқылы немесе жай ғана дене шынықтыру мен салауатты өмір салтын ұстану үшін көптеген мектептер ашылды. Қазір Үндістанның ірі қалаларында Одисси, Бхаратанатьям сияқты би түрлерін үйрететін көптеген мектептер бар, және осы қалаларда жыл сайын жүздеген қойылымдар өтеді. Бұрын бір ғана жынысқа тән болған билерге енді ерлер мен әйелдер де бірдей қатысады. Энн Мари Гестонның сөзінше, классикалық үнді билерінің қазіргі заманғы практикасындағы көптеген жаңалықтар мен дамулар дерлік діни сипатқа ие.
Фестивальдар
Сангет-натак академиясы (Музыка, би және драма ұлттық академиясы) Үндістан бойынша би фестивальдарын ұйымдастырады.