Кіріспе
Таспалы құрылыс – адам қонысынан сәулелене шығатын коммуникация жолдары бойында үйлер салуды білдіреді. Нәтижесінде пайда болған сызықтық елді мекендер жер пайдалану карталарында және әуе суреттерінде анық көрінеді, бұл қалалар мен ауылдарға ерекше мінез береді. Мұндай даму 1920-шы және 1930-шы жылдары Ұлыбританияда, сондай-ақ одан кейінгі онжылдықтарда көптеген басқа елдерде үлкен алаңдаушылық тудырды. Әдетте, алғашқы таспалар жолдарға шоғырланады. Өнеркәсіптік революциядан кейін таспалы құрылыс теміржол бойында, негізінен Ресейде, Ұлыбританияда және АҚШ-та кең таралды. Алайда, теміржол стансаларын салуға қажетті инвестициялар, одан кейін жеңіл теміржол қатынасының тартымдылығы және қосымша жолдар қажеттілігі жиі қала орталығынан тыс жаңа шағын елді мекендердің пайда болуына әкелді. Таспалы құрылыс оқшауланған жолдарда тартымды тұрғын үйлерді ұсынды, өйткені жеке көлік иелерінің санының артуы үйлерді жұмыс орындары мен қалалық орталықтардан алыс болса да оңай сатуға мүмкіндік берді. Застройщиктер қосымша жолдар салу қажеттілігінен құтылуға қуанды, осылайша ақша мен жерді үнемдеді. Таспалы құрылыс қалалық аймақтардың арасындағы бос кеңістіктерді де толтырды, нәтижесінде бір немесе бірнеше осы аймақтарға қол жеткізуді қажет ететін потенциалды сатып алушыларға тартымды болды. Жолдар бойындағы осы даму тәжірибесінің кең таралуы бірнеше проблемалардың күшеюіне әкелді. Таспалы құрылыс ресурстарды тиімсіз пайдалану ретінде танылды, айналма жолдар салуды қажет етті және көбінесе шексіз қалалық кеңеюдің алғы шарты болды. Осылайша, Ұлыбританияның соғыстан кейінгі жоспарлау жүйесінің басты мақсаты жаңа таспалы құрылыстың қажетсіздігін білдіретін болжам мен конвенцияны енгізу болды. Қалалық кеңею / ірі аудандардың қала маңына қарай кеңеюі жасыл белдеу саясатын, жаңа қалаларды, жоспарланған қала маңындағы аудандарды және бау-бақша қалаларын енгізуге әкелді.
Тарих
Өнеркәсіптік революциядан кейін, теміржол бойындағы құрылыстар, әсіресе Ресейде, Ұлыбританияда және АҚШ-та кеңінен таралды. Лондонның метрополитен теміржолы бойындағы «Метролэндтің» мақсатты түрде дамытылуы осы құрылыс түрінің айқын мысалы болып табылады. Ұқсас мысалдар Лонг-Айлендтен (Фредерик В. Дантон Лонг-Айленд теміржолының бойында Нью-Йорктіктердің қоныстануын ынталандыру үшін көптеген жылжымайтын мүлікті сатып алған), Бостоннан және Американың орталық-батыс аймақтарынан да кездеседі. Теміржол және автомобиль жолдарының бойындағы құрылыстармен ғана шектелмей, мұндай құрылыстар қырқалар, каналдар және жағалаулар бойында да жүзеге асыруы мүмкін, соның ішінде, әсіресе, жаңа өмір салтын іздейтін адамдар үйлерін ең қолайлы көрініс ашу үшін салған жағдайларда. Нәтижесінде пайда болған қалалар мен елді мекендерге тиімді инфрақұрылым жеткізу қиындық туғызады, себебі олар шалғай орналасқан және тығыздығы төмен. Көбінесе тұрғындардың алғашқы байқаған мәселесі – көлік қанағаттандырмаушылығы, себебі халық саны артып, даму жалғасқанда, тар қалалық дәліз бойымен қозғалыс күшейеді. Қалалық шоғырландыру және «ақылды қала» тұжырымдамасы ықшам қалалық кеңістікке қарай өсуді қолдаушы шешімдер болып табылады. Теміржол бойындағы құрылыстарды сызықтық ауылмен де салыстыруға болады – қаланың шекараға қарай кеңеюінің бір бөлігі ретінде көлік артериясы бойымен сызықтық түрде өсетін елді мекенмен. Бұл функциялардың шашырауына да алып келеді, себебі бір-біріне тәуелді тығыз даму ошақтарының қажеттілігі төмендейді. Ирландия Республикасында теміржол бойындағы құрылыстар ұзақ жылдар бойы ерекше мәселе болып қарастырылып келеді, онда ауылдық жолдар бойында «жеке үйлер» көбейіп жатыр. Бұл сумен жабдықтау, кәріз жүйесі, кеңжолақты интернет, электр қуаты, телефон байланысы және қоғамдық көлікпен қамтамасыз етуде қиындықтар туғызады. 1998 жылы Франк Макдональд Республикадағы және Солтүстік Ирландиядағы құрылысты салыстырып, былай деді: «Эннискиллен [Солтүстік Ирландияда] қаланың анық шекараларымен және жақсы жоспарланған сауда көшелерімен анықталған. Ал Леттеркенни [Республикада] керісінше, айналасындағы төбелерге шашыраңқы салынған коттедждермен бір ұзын көшедей көрінеді». Мұндай үйлер («Макманшн» деп те аталады) елді мекеннің көркіне нұқсан келтіргені үшін де сынға ұшырайды: 2013 жылы Монаган округі кеңесі «Кеңес теміржол бойындағы құрылысты құруға немесе кеңейтуге бағытталған жобаларға қарсы тұрады» деп мәлімдеді. Типперри округі кеңесі және көптеген басқа кеңестер де осыған ұқсас саясатты қабылдады. Соңғы кезде, мысалы, Бельгияның Фландрия аймағында аймақтық жоспарлау саясаты теміржол бойындағы құрылыс үлгілеріне әкеп соқты. Бұл жоспарларға енгізілген әртүрлі кеңістіктік саясат теміржол бойындағы құрылыстардың қай жерде және қандай қарқынмен дамуы мүмкін екенін болжауға көмектеседі.
Көшеде көлік тығыны
Негізгі жолдың бойында үйлер немесе коммерциялық ғимараттар орналасқандықтан, тауар жеткізіп беру немесе көлік құралдарының жеке үйлерге кіруі не шығуы салдарынан жол қозғалысы жиі тоқтауы мүмкін. Бұл басқа көліктер үшін қауіпті болуы мүмкін, әсіресе кіретін көліктерді жақсы көре алмаса, соның ішінде жол гараждармен шектесетін жағдайда. Тұрғындар да жол жиегімен жүруге бейім болуы мүмкін, ал мұндай жағдайда жылдам келе жатқан көліктер олар үшін үлкен қауіп тудырады.
Коммуналдық қызметтерге қол жеткізу
Қаладан бастау алатын сызықтық құрылыс қаншалықты қарапайым болса да, лента тәрізді дәліздің ұзындығы коммуналдық компаниялар үшін ғимараттарға қызмет көрсетуде қаржылық қиындықтар тудыруы мүмкін. Коммуналдық желілер үшін тығыздық қажет, сондықтан алыс орналасқан ғимараттарға қол жеткізу қиын болуы мүмкін.
Құрылыс кезінде орын алған кедергілер
Жаңа үй немесе ғимаратты жол бойындағы шашыраңқы құрылыс аймағында салу, құрылыс машиналарын тоқтатуға қосалқы көшелер болмағандықтан, жол бойындағы көлік қозғалысын күрт бұзуы мүмкін. Қозғалыс бір қатарға дейін тарылуы немесе кезекті қозғалыс схемасына көшірілуі мүмкін.
Ауылды бөгеу
Қалалардан тыс ауылдық аймақтарда көптеген жолақты құрылыстар орналасқандықтан, мүліктер жол бойындағы табиғи ландшафтқа зиян келтіруі немесе оны кедергіге ұшыратуы мүмкін. Көрікті жерлерге жақын салынып, халықтың ландшафттан ләззат алу мүмкіндігін бір меншік иесінің пайдасына жоюы да мүмкін.
Муниципалитеттер шекарасы
Ұзын, таспа тәрізді құрылыстар муниципалитеттер үшін қиындықтар туғызады, өйткені олар ауылдық жерлерді қалашықтар мен мектептерге бөліп береді. Мектептер мен басқа да қоғамдық инфрақұрылымдар орналасқан шағын қалалардағы дамудан гөрі, таспалық құрылыстың белгілі бір жерлеріне үкімет тарапынан қызмет көрсету қиынға түсуі мүмкін, нәтижесінде мемлекеттік шығындар артады.